آیه اعتصام
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| نام آیه | آیه وحدت |
| واقع در سوره | آلعمران |
| شماره آیه | ۱۰۳ |
| جزء | ۴ |
| اطلاعات محتوایی | |
| شأن نزول | جنگ و نزاع میان دو قبیله اوس و خزرج |
| مکان نزول | مدینه |
آیه اعتصام یا آیه وحدت به بخشی از آیه ۱۰۳ سوره آلعمران اشاره دارد که مسلمانان را به چنگ زدن به ریسمان الهی و پرهیز از تفرقه فرامیخواند.[۱] در این آیه، خداوند با اشاره به دشمنی پیشین قبایل اوس و خزرج که با اسلام به برادری تبدیل شد، برادری و محبت را راه نجات از جنگ و نزاع معرفی میکند.[۲] گفته شده مفسران درباره ریسمان الهی نظرات مختلفی دارند. برخی آن را قرآن، برخی دین اسلام و در برخی از روایات آن را اهلبیت(ع) پیامبر میداند.[۳]
﴿وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَكُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ ١٠٣﴾ [آل عمران:103] ﴿و همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید و نعمت خدا را بر خود یاد کنید آنگاه که دشمنان [یکدیگر] بودید پس میان دلهای شما الفت انداخت تا به لطف او برادران هم شدید و بر کنار پرتگاه آتش بودید که شما را از آن رهانید این گونه خداوند نشانههای خود را برای شما روشن میکند باشد که شما راه یابید ١٠٣﴾
بیشتر مفسران معتقدند این آیه در مدینه و در مورد نزاعی میان قبیله اوس و خزرج نازل شده است.[۴] نزاعی که میان دو تن از این قبایل آغاز شد و به سرعت به اختلاف بزرگ قبیلهای تبدیل گردید و دو قبیله برای جنگ آماده شدند و پیامبر برای جلوگیری از درگیری خود را نزد آنان رساند و این آیه نازل شد.[۵]
علامه طباطبایی با استناد به این آیه، دو دلیل برای لزوم وحدت و پرهیز از تفرقه ارائه میدهد:
- دلیل تجربی و تاریخی که به دشمنی پیشین قبایل اوس و خزرج اشاره دارد.
- دلیل عقلی که هشدار میدهد اختلاف و تفرقه، انسانها را بر لبه پرتگاه آتش جهالت و نابودی قرار میدهد.[۶]
آیه «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّٰهِ جَمٖیعاً وَلا تَفَرّقُوا»، بخط نیهات کاگنیچی (Nihat Kağnıcı) سال ۲۰۲۲م
علامه طباطبایی با استناد به واژههای «جَمِيعًا» و «وَ لَا تَفَرَّقُوا» استدلال میکند که این آیه برخلاف آیه ۱۰۲ سوره آلعمران که بر تمسک فردی به کتاب و سنت تأکید داشت، جامعه اسلامی را به صورت جمعی به چنگزدن به ریسمان الهی و وحدت فرامیخواند.[۷] همچنین گفته شده است عبارت «لَا تَفَرَّقُوا» میتواند سه معنا داشته باشد: نهی از اختلاف در امور دینی، نهی از مجادله و دشمنی میان مسلمانان و نهی از هر عاملی که باعث تفرقه و زوال محبت و یکپارچگی در جامعه مسلمانان شود.[۸]
پانویس
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۳، ص۳۲.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۳، ص۳۲.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، دارالمعرفه، ج۲، ص۸۰۵.
- ↑ طبری، جامعالبیان، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۲۲؛ طبرسی، مجمعالبیان، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۸۰۴؛ ماتریدی، تأویلات اهل السنه، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۴۴۴؛ ابن کثیر، تفسیر القرآن العظیم،۱۴۱۹ق، ج۲، ص۷۷؛ آلوسی، روحالمعانی، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۲۳۶.
- ↑ طبرسی، مجمعالبیان، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۸۰۴.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۳۷۰-۳۷۱.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۳۶۹.
- ↑ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰ق، ج۸، ص۳۱۱-۳۱۲.
منابع
- ابنکثیر، اسماعیل بن عمر، تفسیر القرآن العظیم، محقق محمدحسین شمسالدین، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۱۹ق.
- آلوسی، سید محمود، روحالمعانی فی تفسیر القرآن العظیم، تحقیق علی عبدالباری عطیه، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۵ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۷ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمعالبیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصرخسرو، ۱۳۷۲ش.
- طبری، محمد بن جریر، جامع البیان فی تفسیر القرآن، لبنان، دار المعرفه، ۱۴۱۲ق.
- فخر رازی، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
- ماتریدی، محمد بن محمد، تاویلات اهل السنه، بیروت، دار الکتب العلمیه، ۱۴۲۶ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.
- مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی، فرهنگنامه علوم قرآنی، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، ۱۳۹۴ش.