شهادت
| مرگ | |
|---|---|
| احتضار • عزرائیل • غسل میت • کفن • نماز میت • تدفین • شهادت | |
| برزخ | |
| شب اول قبر • سؤال قبر • نکیر و منکر • حیات برزخی • بدن برزخی | |
| قیامت | |
| اسرافیل • معاد جسمانی • نفخ صور • نامه اعمال • صراط • صحرای محشر • اصحاب یمین • اصحاب شمال | |
| بهشت | |
| درهای بهشت • حور العین • غلمان • رضوان • نعمتهای بهشت | |
| جهنم | |
| درهای جهنم • درکات جهنم • زقوم • اسفل سافلین • هاویه • جحیم • غساق | |
| مفاهیم وابسته | |
| شفاعت • تجسم اعمال • رقیب و عتید • تناسخ • رجعت • روح • باقیات صالحات | |
شهادت بهمعنای کشتهشدن در راه خداوند است و فردی که در این مسیر جان میسپارد شهید نامیده میشود. این مفهوم در منابع دینی دارای معنای خاص (شهید معرکه) و معنای عام (هرگونه مرگ در مسیر انجام وظیفه الهی یا دفاع از حق) است. قرآن، شهیدان را زنده و برخوردار از رزق الهی معرفی میکند و در روایات، برای آنان جایگاه معنوی والایی از جمله آمرزش گناهان، شفاعت و ورود به بهشت ذکر شده است. در فقه اسلامی نیز برای شهید معرکه احکام ویژهای مانند عدم وجوب غسل و کفن بیان شده است.
در جمهوری اسلامی ایران، عنوان شهید برای افرادی به کار میرود که در راه دفاع از انقلاب ۱۳۵۷ش، حفظ کیان کشور و مقابله با تهدیدات داخلی و خارجی جان خود را از دست دادهاند. در این چارچوب، بنیاد شهید و امور ایثارگران برای رسیدگی به امور خانوادههای آنان تأسیس شده و ۲۲ اسفند نیز به عنوان «روز شهید» نامگذاری شده است.
مفهومشناسی
شهادت بهمعنای کشتهشدن در راه خداوند است و کسی که در این مسیر جان خود را از دست میدهد شهید نامیده میشود.[۱] این مفهوم در منابع اسلامی دارای دو سطح معنایی عام و خاص است: معنای خاص آن در فقه اسلامی به شهید معرکه (کشتهشده در میدان نبرد با دشمنان دین) اختصاص دارد،[۲] و معنای عام آن شامل هر فردی میشود که در مسیر انجام وظیفه الهی یا دفاع از حق جان بسپارد.[۳] ازاینرو در روایات اسلامی، مصادیقی برای عنوان شهید ذکر شده است نظیر طالب علمی که در حال طلب علم از دنیا برود، کسی که در بسترش بمیرد در حالی که به خدا، پیامبر(ص) و اهلبیتش معرفت داشته باشد، کسی که برای دفاع از مالش در برابر مهاجمان کشته شود.[۴]
وجه نامگذاری شهید
﴿وَلَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا ۚ بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ﴾
(ای پیامبر!) هرگز گمان مبر کسانی که در راه خدا کشته شدند، مردگانند! بلکه آنان زندهاند، و نزد پروردگارشان روزی داده میشوند.
واژه شهادت بهمعنای حضور، مشاهده و گواهی دادن است.[۵] بر این اساس، درباره علت نامگذاری «شهید» دیدگاههای مختلفی مطرح شده است؛ از جمله اینکه فرشتگانِ رحمت او را مشاهده میکنند، خداوند و فرشتگان بر بهشتی بودن او گواهی میدهند، او در نزد پروردگار خود حاضر است، حقایقی را مشاهده میکند که دیگران از آن محروماند،[۶] و جزو شاهدان اعمال است و در روز قیامت بر اعمال دیگران گواهی میدهد.[۷]
امام سجاد(ع):
هيچ قطرهاى نزد خدا محبوبتر از اين دو قطره نيست: قطره خونى كه در راه خدا ريخته مىشود و قطره اشكى كه فقط براى خدای عزوجل در دل شب فرو مىغلتد.
محمدتقی مجلسی، بحارالانوار، ج۶۹، ص۳۷۸.
فضیلت و جایگاه
در روایات اسلامی، برای شهادت منزلت والایی بیان شده و از آن بهعنوان «بالاترین نیکی»[۸] و «گرامیترین مرگ» یاد شده است.[۹] همچنین در برخی روایات، مرگهای دیگر از نظر پاداش و ثواب، با شهادت مقایسه و به آن تشبیه شدهاند.[۱۰] در ادعیه منقول از معصومان نیز درخواست شهادت،[۱۱] بهویژه «شهادت زیر پرچم پیامبر(ص)»[۱۲] یا «کشتهشدن به دست بدترین مردم»[۱۳] مطرح شده است.
در قرآن، شهادت با تعبیر «قَتْل فی سبیلالله» (کشتهشدن در راه خدا) بیان شده است[۱۴] و شهید از کسانی معرفی میشود که نزد خداوند زندهاند و مورد عنایت الهی قرار دارند.[۱۵] در منابع فقهی نیز از شهید و احکام او در باب طهارت بحث شده است.[۱۶]
در فقه اسلامی، «شهید» احکام خاصی دارد. از جمله اینکه غسل و کفن بر او واجب نیست[۱۷] و تماس با بدن او موجب وجوب غسل مسّ میت نمیشود.[۱۸] این احکام به شهید معرکه (کشتهشده در میدان نبرد) اختصاص دارد و شامل سایر مصادیق شهید نمیشود.
آثار شهادت
در آیات و روایات، شهادت بهعنوان عملی دانسته شده که موجب ارتقای درجه معنوی انسان و رسیدن به مراتب قرب الهی میشود. از جمله:
- زنده بودن: بر اساس قرآن، کسانی که در راه خدا کشته میشوند مرده نیستند؛ بلکه زندهاند[۱۹] و نزد پروردگارشان، روزی داده میشوند.[۲۰] در روایات نیز نیز به استمرار حیات شهید در عالم برزخ و بهرهمندی او از نعمتهای الهی اشاره شده است.
- برخورداری از حق شفاعت. شهید در کنار پیامبران و عالمان از شفاعتکنندگان در قیامت است.[۲۱]
- آمرزش گناهان و رحمت خدا.[۲۲]در روایتی که از امام باقر(ع) نقل شده، با ریختن نخستین قطره خون شهید، گناهان او ـ جز حقوقالناس ـ بخشیده میشود.[۲۳]
- ورود به بهشت.[۲۴] شهید از نخستین کسانی است که وارد بهشت میشود.[۲۵]
همچنین در منابع روایی برای خانواده شهید نیز آثار معنوی و اجر اخروی ذکر شده و صبر آنان در فراق، دارای پاداش دانسته شده است.
شهادت امامان شیعه
به اعتقاد شماری از عالمان شیعه، همه امامان شیعه با شهادت از دنیا رفتهاند.[۲۶] دلیل آنان برخی از روایات، از جمله روایت امام صادق(ع) «وَ اللهِ مَا مِنَّا إِلَّا مَقْتُولٌ شَهِید» است که بنابر آن، همه امامان با شهادت از دنیا میروند.[۲۷] در مقابل این دیدگاه، شیخ مفید در کتاب «تصحیح اعتقادات الامامیه» شهادت امام علی(ع)، امام حسن(ع)، امام حسین(ع)، امام موسی کاظم(ع) و امام رضا(ع) را پذیرفته و در شهادت سایر ائمه(ع) تردید کرده است.[۲۸]
شهید در ادبیات جمهوری اسلامی ایران
در ادبیات جمهوری اسلامی ایران عنوان شهید برای افرادی بهکار میرود که در راه دفاع از انقلاب سال ۱۳۵۷ش، حفظ کیان نظام اسلامی، استقلال کشور و مقابله با تهدیدات داخلی و خارجی جان خود را از دست میدهند.[۳۰] بر اساس آمار بنیاد شهید ایران، از انقلاب سال ۱۳۵۷ش تا ابتدای سال ۱۴۰۰ش حدود ۲۲۰ هزار نفر به عنوان شهید ثبت شدهاند.[۳۱] در ایران بنیاد شهید و امور ایثارگران برای رسیدگی به امور خانوادههای شهداء تأسیس شده است.[۳۲] همچنین ۲۲ اسفند به عنوان روز شهید نامگذاری شده است.[۳۳]
اصطلاحات
برخی از اصطلاحاتی که در ادبیات جمهوری اسلامی ایران درباره شهیدان به کار میرود عبارتاند از:
- شهید محراب: به امامان جمعهای اشاره دارد که در حین برگزاری نماز جمعه توسط مخالفان نظام جمهوری اسلامی ترور شدهاند.[۳۵]
- شهدای دفاع مقدس: کشتهشدگان ایرانی جنگ عراق با ایران[۳۶] که از آنان به عنوان شهدای جنگ تحمیلی اول نیز یاد میشود.[۳۷] مدفن این شهدا گلزار شهدا نامیده میشود.[۳۸]
- شهید گمنام: کشتگان ایرانی جنگ ایران و عراق که هویتشان مشخص نیست.[۳۹] در ایران معمولاً بر مزار این افراد، بنایی ساخته میشود [۴۰] و در مناسبتهای مذهبی در کنار مزارشان مراسمهایی برگزار میشود.[۴۱]
- شهید مدافع حرم: نیروهایی که توسط جمهوری اسلامی ایران برای جنگ با داعش و حمایت از دولت وقت سوریه، به کشور سوریه اعزام شدند و در آنجا به شهادت رسیدند. این عنوان شامل نیروهایی از کشورهای ایران، لبنان، عراق ، افغانستان و پاکستان میشود.[۴۲]
- شهدای انقلاب: افرادی که در راه مبارزه با حکومت پهلوی از سال ۱۳۴۲ش تا بهمن ۱۳۵۷ش به شهادت رسیدند. آمار آنان بین ۲۸۰۰ تا ۱۰ هزار تن برآورد شده است.[۴۳]
- شهیدان امنیت: کسانی که در راه برقراری امنیت و نظم عمومی جامعه[۴۴] و مبارزه با قاچاقچیان[۴۵] و اغتشاشگران کشته میشوند: مانند آرمان علیوردی و روحالله عجمیان.[۴۶]
- شهیدان سلامت: کادر درمان و فعالان حوزه بهداشت که برای نجات مردم، جان خود را از دست دادند. این عنوان در دوران شیوع ویروس کرونای ۲۰۱۹ رایج شد.[۴۷]
- شهیدان خدمت: کسانی که در راه خدمت به مردم جان خود را از دست میدهند؛ مانند سید ابراهیم رئیسی رئیسجمهور ایران، حسین امیرعبداللهیان وزیر امورخارجه ایران، سید محمدعلی آلهاشم نماینده ولیفقیه و همراهان آنان که در راه خدمت به مردم و پیشرفت ایران در سانحه هوایی کشته شدند.[۴۸]
- شهدای قدس یا مقاومت: کسانی که در راه آزادسازی فلسطین و مبارزه با رژیم صهیونیستی جان خود را از دست میدهند. مانند قاسم سلیمانی، سید حسن نصرالله، اسماعیل هنیه، ابومهدی المهندس، یحیی سنوار و محمد عبدالکریم غماری.
- شهدای هستهای: دانشمندان ایرانی که در توسعه برنامه هستهای ایران نقش داشتند و توسط اسرائیل ترور شدهاند. از جمله مجید شهریاری، مصطفی احمدی روشن، مسعود علیمحمدی، محسن فخریزاده، محمدمهدی طهرانچی و فریدون عباسی.
- شهدای اقتدار: فرماندهان نظامی و دانشمندان هستهای که در جنگ دوازدهروزه اسرائيل با ایران در سال ۱۴۰۴ش به شهادت رسیدند. مانند محمد باقری، حسین سلامی، امیرعلی حاجیزاده، علی شادمانی و غلامعلی رشید.
- شهدای جنگ رمضان، افرادی که در جنگ رمضان توسط اسرائیل و آمریکا به شهادت رسیدند، مانند سید علی خامنهای رهبر وقت جمهوری اسلامی ایران، دانشآموزان مدرسه میناب، سید عبدالرحیم موسوی و علی لاریجانی.
همچنین در ایران جانباختگان برخی از حوادث نیز به عنوان شهید یاد شدهاند مانند: کشتهشدگان فاجعه منا ۱۳۹۴ش، آتشنشانان جانباخته در آتشسوزی ساختمان پلاسکو در تهران در سال۱۳۹۵ ش،[۴۹] جانباختگان هواپیمای بوئینگ۷۳۷ اکراینی ۱۳۹۸ش.[۵۰]
کتابشناسی
درباره شهادت و شهید کتابهایی به زبانهای فارسی و عربی نوشته شده است از جمله:
- کتاب شهدای عصر پیامبر(ص)، اثر ابوالفضل بنایی کاشی، نشر شاهد، ۱۳۹۱ش، ۲۴۸ صفحه به زبان فارسی.
- شُهَداءُ الفَضیلَة: اثر علامه امینی به شرححال و نحوه شهادت ۱۳۰ تن از دانشمندانِ شهید میپردازد. این کتاب به زبانی عربی است و با عنوان شهیدان راه فضیلت، به فارسی نیز ترجمه شده است.
- کتاب شهدای صدر اسلام و شهدای واقعه کربلا اثر سید علیاکبر قرشی: نشر نويد اسلام، ۱۳۸۵ش، ۲۱۲ صفحه[۵۱]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ عبدالمنعم، معجم المصطلحات و الالفاظ الفقهیه، دار الفضیلة، ج۲، ص۳۴۶.
- ↑ عبدالمنعم، معجم المصطلحات و الالفاظ الفقهیه، دار الفضیلة، ج۲، ص۳۴۶.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۹ش، ج۲۱، ص۴۰۷-۴۰۸.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۹ش، ج۲۱، ص۴۰۷-۴۰۸.
- ↑ قرشی، قاموس قرآن، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۷۴.
- ↑ طریحی، مجمع البحرین، ۱۴۱۶ق، ج۳، ص۸۱.
- ↑ قرشی، قاموس قرآن، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۷۷.
- ↑ ابن حیون مغربی، دعائم الاسلام، ۱۳۸۵ق، ج۱، ص۳۴۳.
- ↑ شیخ صدوق، من لایحضر الفقیه، ۱۴۰۳ق، ج۴، ص۴۰۲، ح۵۸۶۸.
- ↑ نگاه کنید به شیخ انصاری، کتاب الطهاره، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۴۰۴.
- ↑ علامه مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۴ق، ج۹۵، ص۳۶۸؛ ج۹۱، ص۲۳۹؛ ج۹۴، ص۳۳۲.
- ↑ علامه مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۴ق، ج۹۴، ص۳۷۶.
- ↑ علامه مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۴ق، ج۹۴، ص۲۶۱.
- ↑ سوره بقره، آیه۱۵۴؛ سوره آل عمران، آیه۱۶۹.
- ↑ سوره بقره، آیه۱۵۴.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به علامه حلی، تحریر الاحکام، ۱۴۲۰ق، ج۱، ۳۳۱۷.
- ↑ شیخ انصاری، کتاب الطهاره، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۳۹۹.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۵، ص۳۰۷.
- ↑ سوره بقره، آیه۱۵۴.
- ↑ سوره آل عمران، آیه۱۶۹.
- ↑ حمیری، قرب الاسناد، مکتبة نینوا، ج۱، ص۳۱.
- ↑ سوره آل عمران، آیه۱۵۷.
- ↑ شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۱۸۳.
- ↑ سوره توبه، آیه۱۱۱.
- ↑ علامه مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۴ق، ج۷۱، ص۱۴۴.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به شیخ صدوق، الخصال، ۱۳۶۲ش، ج۲، ص۵۲۸؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۱۳۲-۱۳۱؛ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۹ ق، ج۲، ص۲۰۹.
- ↑ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابیطالب، ۱۳۷۹ ق، ج۲، ص۲۰۹؛ طبرسی، اعلام الوری، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۱۳۲-۱۳۱.
- ↑ مفید، تصحیح اعتقاد الامامیه، ۱۴۱۴ق، ص۱۳۲و۱۳۱.
- ↑ «پیکر مطهر ۱۰ شهید دفاع مقدس در اصفهان تشییع شد+ تصاویر» خبرفوری.
- ↑ «آییننامه تعیین و احراز مصادیق شهید و ایثارگر ابلاغ شد»، وبگاه خبری ایسنا.
- ↑ «تعداد شهدای ایران چقدر است؟»، وبگاه خبری ایسنا.
- ↑ «قانون اساسنامه بنیاد شهید انقلاب اسلامی»، وبگاه مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.
- ↑ «تعداد شهدای ایران چقدر است؟»، وبگاه مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.
- ↑ «تشییع پیکر هفت تن از مدافعان حرم لشکر فاطمیون در قم ، خبرگزاری ایلنا.
- ↑ نگاه کنید به «شهدای محراب چند نفر هستند و نامشان چيست؟»، مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات.
- ↑ محمودی، «بررسی صبغه عرفانی مناجاتهای شهدای دفاع مقدس»، ص۳۵۵ و ۳۵۷.
- ↑ ربیعی، «تحلیل گفتمانی وصیتنامه شهدای جنگ تحمیلی»، ص۱۴۶.
- ↑ آقابابایی، «گلزار شهدا به مثابه مکان-خاطره»، ص۵۴.
- ↑ «مفهوم گمنامی»، پایگاه کمیته جستجوی مفقودین ستاد کل نیروهای مسلح.
- ↑ «تحلیلی برتدفین پیکرهای طیبه شهدای گمنام درنقاط خاص کشور»، پایگاه کمیته جستجوی مفقودین ستاد کل نیروهای مسلح.
- ↑ «فلسفه یادبود شهدا در دانشگاهها»، پایگاه کمیته جستجوی مفقودین ستاد کل نیروهای مسلح.
- ↑ «روایت مشاور فرمانده سپاه کربلای مازندران از خان طومان»، خبرگزاری دانشجویان ایران (ایرنا).
- ↑ «تعداد شهدای ایران چقدر است؟»
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به «بزرگداشت اولین سالگرد شهید امنیت «حامد ضابط» برگزار میشود»، خبرگزاری فارس.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به «پیکر شهید امنیت در دهدشت تشییع شد»، خبرگزاری فارس.
- ↑ «برگزاری مراسم بزرگداشت شهدای مدافع امنیت شهید آرمان علیوردی و روحالله عجمیان»، تهرانپرس.
- ↑ «شهدای سلامت از امتیازات افراد «در حکم شهید» برخوردار میشوند»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
- ↑ «بیانات آیتالله خامنهای در مراسم سی و پنجمین سالگرد ارتحال حضرت امام خمینی (رحمهالله)»، وبگاه دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی خامنهای.
- ↑ روایتی از ۱۶ شهید آتش نشان حادثه پلاسکو، معاونت فرهنگی و دانشجویی دانشگاه علوم پزشکی تهران.
- ↑ سانحه هواپیمای اوکراینی شهید محسوب میشوند، خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران.
- ↑ «نگاهی به كتاب «شهدای صدر اسلام و شهدای كربلا»»، خبرگزاری ایکنا.
منابع
- آقابابایی، احسان و مهدی ژیانپور، «گلزار شهدا به مثابه مکان-خاطره»، در مطالعات ملی، شماره ۶۷، پاییز ۱۳۹۵ش.
- ابن حیون مغربی، نعمان بن محمد، دعائم الاسلام، تصحیح آصف فیضی، قم، مؤسسة آلالبیت علیهمالسلام، ۱۳۸۵ق.
- ابن شهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابیطالب(ع)، قم، علامه، ۱۳۷۹ق.
- «بزرگداشت اولین سالگرد شهید امنیت «حامد ضابط» برگزار میشود»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲ شهریور ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۳۱ شهریور ۱۴۰۰ش.
- «تحلیلی برتدفین پیکرهای طیبه شهدای گمنام درنقاط خاص کشور»، پایگاه کمیته جستجوی مفقودین ستاد کل نیروهای مسلح، تاریخ بازدید: ۳۱ شهریور ۱۴۰۰ش.
- «تشییع پیکر هفت تن از مدافعان حرم لشکر فاطمیون در قم ، خبرگزاری ایلنا، تاریخ درج مطلب: ۱ اردیبهشت ۱۳۹۵، تاریخ بازدید: ۶ مهر ۱۳۴۲ش.
- «پیکر دو تن از شهدای امنیت استان تهران چهارشنبه تشییع میشود»، خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، تاریخ درج مطلب: ۲۸ آبان ۱۳۹۸ش، تاریخ بازدید: ۳۱ شهریور ۱۴۰۰ش.
- «پیکر شهید امنیت در دهدشت تشییع شد»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۷ مهر ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید: ۳۱ شهریور ۱۴۰۰ش.
- حمیری، عبدالله بن جعفر، قرب الاسناد، تهران، نینوا، بیتا.
- ربیعی، علی و امیرحسین تمنایی، «تحلیل گفتمانی وصیتنامه شهدای جنگ تحمیلی»، در مطالعات جامعشناختی، شماره ۴۴، بهار و تابستان ۱۳۹۳ش.
- «روایت مشاور فرمانده سپاه کربلای مازندران از خان طومان»، خبرگزاری دانشجویان ایران (ایرنا)، تاریخ درج مطلب: ۲۰ اردیبهشت ۱۳۹۵ش، تاریخ بازدید: ۳۱ شهریور ۱۴۰۰ش.
- «شهدای سلامت از امتیازات افراد «در حکم شهید» برخوردار میشوند»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مرداد ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید: ۳۱ شهریور ۱۴۰۰ش.
- شیخ انصاری، مرتضی، کتاب الطهارة، قم، کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری، ۱۴۱۵ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، الخصال، تصحیح: علیاکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول، ۱۳۶۲ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، تصحیح: علیاکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۳ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، اعلام الوری باعلام الهدی، قم، مؤسسه آلالبیت، ۱۴۱۷ق.
- طریحی، فخرالدین بن محمد، مجمع البحرین، تحقیق احمد حسینی اشکوری، تهران، کتابفروشی مرتضوی، چاپ سوم، ۱۴۱۶ق.
- عبدالمنعم، محمود عبدالرحمن، معجم المصطلحات و الألفاظ الفقهیة، قاهره، دار الفضیلة، بیتا.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، تحریر الشرعیه علی مذهب الامامیه، تصحیح ابراهیم بهادری، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، ۱۴۲۰ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمة الاطهار، تحقیق محمدباقر محمودی و عبدالزهرا علوی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق.
- «فلسفه یادبود شهدا در دانشگاهها»، پایگاه کمیته جستجوی مفقودین ستاد کل نیروهای مسلح، تاریخ بازدید: ۳۱ شهریور ۱۴۰۰ش.
- قرشی، سید علیاکبر، قاموس قرآن، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ ششم، ۱۴۱۲ق.
- محمودی، مریم و حسن قربانی، «بررسی صبغه عرفانی مناجاتهای شهدای دفاع مقدس»، در ادبیات پایداری، شماره ۱۵، پاییز و زمستان ۱۳۹۵ش.
- «مفهوم گمنامی»، پایگاه کمیته جستجوی مفقودین ستاد کل نیروهای مسلح، تاریخ بازدید: ۳۱ شهریور ۱۴۰۰ش.
- مفید، محمد بن محمد، تصحیح اعتقاد الامامیه، تحقیق و تصحیح حسین درگاهی، قم، کنگره شیخ مفید، چاپ دوم، ۱۴۱۴ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.
- سانحه هواپیمای اوکراینی شهید محسوب میشوند، خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۴ دی ۱۳۹۸، تاریخ بازدید: ۱۶ خرداد ۱۴۰۲.
- روایتی از ۱۶ شهید آتش نشان حادثه پلاسکو، معاونت فرهنگی و دانشجویی دانشگاه علوم پزشکی تهران، تاریخ درج مطلب: ۳۰ دی ۱۳۹۹، تاریخ بازدید: ۱۶ خرداد ۱۴۰۲.
- «بیانات آیتالله خامنهای در مراسم سی و پنجمین سالگرد ارتحال حضرت امام خمینی (رحمهالله)»، وبگاه دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی خامنهای، تاریخ درج مطلب: ۱۴ خرداد ۱۴۰۳ش، تاریخ بازدید: ۲۷ خرداد ۱۴۰۳ش.
پیوند به بیرون