آیه ۱۶ سوره انفال
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | انفال |
| شماره آیه | ۱۶ |
| جزء | ۹ |
| اطلاعات محتوایی | |
| مکان نزول | مدینه |
| موضوع | فرار رزمنده مسلمان از میدان جنگ |
| آیات مرتبط | آیه ۱۵ سوره انفال |
آیه ۱۶ سوره انفال به سرنوشت فرارکنندگان از میدان نبرد با کافران و موارد استثنای آن اشاره میکند. در روایات شیعه، فرار از میدان جنگ در شمار گناهان کبیره آمده است. البته گفته شده در صورتی که تعداد دشمنان چندین برابر مسلمانان باشند، این حکم جاری نمیشود.
سید علی خامنهای، فقیه و دومین رهبر جمهوری اسلامی ایران، با استناد به این آیه، عقبنشینی غیرتاکتیکی در برابر تهاجمات نظامی، تبلیغاتی و اقتصادی دشمن را نیز موجب خشم و غضب الهی دانسته است. گروهی از مفسران حکم ذکرشده در این آیه را به همه جنگها تعمیم میدهند؛ در مقابل گروهی دیگر معتقدند این آیه به جنگ بدر اختصاص دارد.
شیخ طوسی، فقیه شیعه با استناد به این آیه معتقد است شخص طلبکار و همچنین پدر و مادر فرد حاضر در میدان نبرد، مجاز نیستند از او مطالبه بازگشت کنند یا نسبت به حضور وی در جنگ اظهار نارضایتی نمایند.
سرنوشت فرار از میدان جهاد
بنا بر آیه ۱۶ سوره انفال، گریختن از جنگ با کافران موجب خشم خدا و عذاب جهنم میشود؛[۱] چنانکه در آیه پیشین نیز مسلمانان از فرار از جهاد با کافران منع شدهاند[۲] و در روایات شیعه فرار از میدان جنگ از گناهان کبیره معرفی شده است.[۳]
قطب راوندی، فقیه و مفسر شیعه در قرن ششم، فرار یک رزمنده در برابر یک یا دو تن از دشمنان را گناه و حرام دانسته و فرار در درگیری با بیش از دو نفر را جایز شمرده است.[۴] شیخ طوسی نیز فرد فراری از جنگ را جز در دو مورد استثنای این آیه، فاسق و مرتکب گناه کبیره معرفی نموده است.[۵] سید علی خامنهای، فقیه و دومین رهبر نظام جمهوری اسلامی ایران، با استناد به این آیه عقبنشینی غیرتاکتیکی در برابر تهاجم نظامی، تبلیغاتی و اقتصادی دشمن را نیز موجب خشم الهی دانسته است.[۶]
﴿وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلَّا مُتَحَرِّفًا لِقِتَالٍ أَوْ مُتَحَيِّزًا إِلَى فِئَةٍ فَقَدْ بَاءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ ١٦﴾ [انفال:16]
﴿و هر که در آن هنگام به آنان پشت کند مگر آنکه [هدفش] کنارهگیری برای نبردی [مجدد] یا پیوستن به جمعی [دیگر از همرزمانش] باشد قطعا به خشم خدا گرفتار خواهد شد و جایگاهش دوزخ است و چه بد سرانجامی است ١٦﴾
موارد استثنا
آیه ۱۶ انفال دو مورد عقبنشینی تاکتیکی در قالب حیله جنگی و فرار برای پیوستن به گروه خودی دیگر یا تهیه ابزار جنگ را از حکم فرار استثنا کرده است.[۷] فاضل مقداد در فرار برای پیوستن به گروه، توانایی گروه برای کمکرسانی را هم شرط کرده است.[۸] در مقابل، بعضی با استناد به عمومیت آیه، این شرط را نپذیرفتهاند.[۹]
در تفسیر قمی عبارت «مُتَحَیِّزاً إِلی فِئَةٍ» به فرد مجاهدی تفسیر شده که از میدان نبرد بهسوی صاحب اختیارش یعنی پیامبر یا امام برگردد. همچنین گفته هر کس به دشمن پشت کرده و فرار کند کفر ورزیده است.[۱۰]
نمونههای عقبنشینی تاکتیکی
به گفته صاحبجواهر، فقیه قرن سیزدهم هجری، گروهی از مفسران و فقیهان شیعه به بیان نمونههایی از عقبنشینی تاکتیکی در میدان نظامی پرداختهاند. از جمله این موارد عبارتند از: فرار برای تنظیم زره، برطرفکردن تشنگی و گرسنگی، تغییر موقعیت بهخاطر در امانماندن از تابش نور مستقیم آفتاب یا وزش باد، جابجایی از زمین تنگ به وسیع یا بالعکس و حرکت برای تسلط بر دشمن از جایگاه بلند. وی تعبیر پشتکردن به دشمن را نیز کنایه از فرار دانسته است.[۱۱]
آیا حکم فرار به جنگ بدر اختصاص دارد
به گزارش شیخ طوسی، احادیثی از امام باقر(ع) و امام صادق(ع) بر این نکته اشاره دارند که وعید به جهنم در آیه شامل همه جنگها و هر رزمندهای است که در نبرد با لشکر دشمنان فرار کند.[۱۲] علامه طباطبایی[۱۳]، جُبّائی، مفسر معتزلی و دیگران[۱۴] نیز همین دیدگاه را پذیرفتهاند. در مقابل، به گفته طبرسی، برخی مفسران آیه را تنها به فراریان جنگ بدر اختصاص دادهاند.[۱۵]
استناد فقهی
از نظر شیخ طوسی، پس از آغاز جنگ مسلمانان با دشمنان، شخص طلبکار و نیز پدر و مادر فرد رزمنده مسلمان حق ندارند از او بازگشت را مطالبه کنند یا نسبت به حضور وی در جنگ اظهار نارضایتی نمایند. وی برای این حکم به عمومیت نهی از فرار و پشتکردن به دشمن در آیه ۱۶ انفال استناد کرده است.[۱۶]
پانویس
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۴۰۱ش، ج۳۲، ص۱۹۲ ـ ۱۹۳؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۶۷ش، ج۴، ص۸۱۳ ـ ۸۱۴؛ مدرسی، من هدی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۲۸.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۷، ص۱۱۱.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۲۷۶ـ۲۷۸ و ۲۸۰.
- ↑ قطب راوندی، فقه القرآن، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۳۴۰.
- ↑ شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۲، ص۱۰.
- ↑ خامنهای، «بیانات آیتالله خامنهای در دیدار دستاندرکاران کنگره ملی شهدای استان کهگیلویه و بویر احمد»، دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.
- ↑ جوادی آملی، تفسیر تسنیم، ۱۴۰۱ش، ج۳۲، ص۱۹۲ـ۱۹۳؛ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۶۷ش، ج۴، ص۸۱۳ـ۸۱۴؛ مدرسی، من هدی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۲۸.
- ↑ حلی، کنز العرفان، ۱۴۲۵ق، ج۱، ص۳۵۷.
- ↑ فاضل کاظمی، مسالک الافهام، بیتا، ج۲، ص۳۳۳.
- ↑ قمی، تفسیر قمی، ۱۳۶۳ش، ج۱، ص۲۷۰.
- ↑ نجفی، جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲۱، ص۵۸ـ۵۹.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان، دار احیاء التراث العربی، ج۵، ص۹۲.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۵۲ش، ج۹، ص۳۷.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۶۷ش، ج۴، ص۸۱۴.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۶۷ش، ج۴، ص۸۱۴.
- ↑ شیخ طوسی، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۲، ص۶ـ۷.
منابع
- جوادی آملی، عبدالله، تفسیر تسنیم، قم، مرکز نشر اسراء، ۱۴۰۱ش.
- حلی، مقداد بن عبدالله، کنز العرفان فی فقه القرآن، قم، انتشارات مرتضوی، چاپ اول، ۱۴۲۵ق.
- خامنهای، سید علی، «بیانات در دیدار دستاندرکاران کنگره ملی شهدای استان کهگیلویه و بویر احمد»، دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای، تاریخ انتشار؛ ۲۴ مرداد ۱۴۰۳ش، تاریخ بازدید: ۳۰ شهریور ۱۴۰۴ش.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بیتا.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الامامیه، تحقیق: سید محمدتقی کشفی، تهران، المکتبة المرتضویه، چاپ سوم، ۱۳۸۷ق.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القران، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۳۵۲ش.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دارالمعرفه، ۱۳۶۷ش.
- فاضل کاظمی، محمد، مسالک الأفهام إلی آیات الأحکام، مقدمه آیتالله مرعشی نجفی، تهران، مرتضوی، بیتا.
- قطب راوندی، سعید بن هبةالله، فقه القرآن، قم، انتشارات کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی، چاپ دوم، ۱۴۰۵ق.
- قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر قمی، قم، دارالکتاب، ۱۳۶۳ش/۱۴۰۴ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- مدرسی، محمدتقی، من هدی القرآن، تهران، دار محبیالحسین، چاپ اول، ۱۴۱۹ق/۱۹۹۹م.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.
- نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرائع الاسلام، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ هفتم، ۱۴۰۴ق.