تدفین در اماکن مقدس
تدفین در اماکن مقدس از سنتهای رایج در میان شیعیان که از عمل و گفتار اهلبیت(ع) برگرفته شده است. برخی فقیهان شیعه، با استناد به سیره اهلبیت(ع)، دفنشدن میت در نزدیکی ضریحهای مقدس را مستحب دانسته و همچنین انجام این عمل را امری شایع در مشاهد مشرفه برشمردهاند.
حرم مکه، قبرستان حَجُون در مکه و بَقِیع در مدینه، وادیالسلام نجف و مدفن صالحان از مهمترین مکانهای توصیهشده برای تدفین بهشمار میروند. در روایات، آثاری چون بهرهمندی از برکت اولیای الهی، کاهش عذاب قبر و امنیت از هراس روز قیامت برای دفن در مکانهای مقدس ذکر شده است.
سیره امامان نیز مؤید این رویکرد است؛ چنانکه امام حسن(ع) خواستار دفن در کنار پیامبر(ص) بود و سه امام دیگر در کنار امام حسن(ع) دفن شدند. همچنین بسیاری از عالمان و بزرگان شیعه در حرمهای امام علی(ع)، امام حسین(ع) و حرمهای دیگر امامان و امامزادگان مشهور دفن گردیدهاند که نشاندهنده جایگاه ویژه این سنت در تاریخ تشیع است.
جایگاه
روایات متعددی بر فضیلت تدفین در اماکن مقدس نقل شده است.[۱] برخی روایات به صورت خاص مکانهایی را ذکر کرده و آنها را برای تدفین اولویت دادهاند.[۲] محققان معتقدند توجه و توسل انسانهای مؤمن به آرامگاههای انسانهای برجسته و صالح سبب شده که این افراد در هنگام مرگ وصیت کنند که بدن آنها را در کنار قبور پیشوایان دینی و اولیای الهی دفن گردد.[۳] همین امر سبب پیدایش و گسترش گورستانهای فراوانی در شهرهای مذهبی گردید.[۴]
برخی فقیهان شیعه، با استناد به سیره اهلبیت(ع)، نزدیکبودن میت به ضریحهای مقدس را مستحب دانسته و همچنین انجام این عمل را امری شایع در مشاهد مشرفه برشمردهاند.[۵] شهید اول، از فقیهان شیعه در قرن هشتم هجری، پس از آنکه حمل جنازه برای دفن در کنار قبور صالحان و شهدا را مستحب میشمارد، دلیل این استحباب را دستیابی به برکت آنان و نیز بهرهمندی از برکت زیارتشان بیان میکند.[۶] دیلمی از محدثان شیعه نیز با تکیه بر برخی روایات، چنین آورده است که دفنشدن در جوار امام علی(ع) سبب ازبینرفتن عذاب قبر و رهایی از محاسبهٔ نکیر و منکر میگردد.[۷] برخی منابع اهلسنت روایتی را از امام علی(ع) از پیامبر اسلام نقل کردهاند که پیامبر به دفن مردگان در میان افراد صالح توصیه کرده است.[۸]
یکی از نشانههای اهمیت تدفین در اماکن مقدس را سنت مرسوم میان شیعیان دانستهاند که تلاش بر انتقال مردگان به اماکن مقدس است.[۹] شیخ طوسی با اینکه انتقال جسد از شهری به شهر دیگر را مجاز نمیداند، اما انتقال برای دفن در مشاهد مشرفه را دارای فضل میداند.[۱۰] علامه مجلسی از تعدادی از فقیهان شیعه نقل میکند که این مطلب نظر مشهور شیعه است که انتقال جسد برای دفن در مشاهد مشرفه مستحب باشد.[۱۱] محقق حلی (درگذشت ۶۷۶ق)، بیان داشته که عمل بزرگان از دوران ائمه معصوم تا زمان وی بر همین روش بوده است.[۱۲]
برخی مکانهای توصیهشده
در روایتی از امام صادق(ع) نقل شده که اگر فردی در حرم مکی دفن شود، از ترس و وحشت قیامت در امان خواهد بود. امام صادق در پاسخ به این سؤال که آیا این مزیت شامل همه دفنشدگان اعم از افراد نیکوکار و افراد فاجر نیز میشود، هر دو گروه را شامل این مزیت دانست.[۱۳] بنابر آنچه از امام موسی بن جعفر(ع) نقل شده، وی در پاسخ به اینکه فردی در عرفات فوت کرده، حال در همان مکان دفن شود یا به حرم مکی برده شود، دفن در حرم مکی را مقدم شمردهاند.[۱۴] عالمان شیعه نیز دفن در حرم مکی را نسبت به بیرون آن برتر دانستهاند.[۱۵] در روایتی از پیامبر اسلام در فضیلت دو قبرستان حَجُون در مکه و بَقِیع در مدینه، سخن به میان آمده است.[۱۶]
نقل شده که امام علی(ع) پشت شهر کوفه را مشاهده میکرد و پس از مدح آن چنین دعا کرد که خداوند قبر وی را در آن جا قرار دهد.[۱۷] در روایت دیگری، پشت شهر کوفه، قبرستان وادی السلام معرفی شده است.[۱۸] روایات دیگری نیز وجود دارد که بر فضل دفن در نجف دلالت دارد.[۱۹] از پیامبر نقل شده که در مورد شهدای جنگ احد دستور دادند آنها را در همان جایی که شهید شدهاند دفن کنند.[۲۰] برخی از فقیهان شیعه نیز دفن شهید در مکانی که شهید شده را بهتر دانسته و به این روایت پیامبر اسلام استناد کردهاند.[۲۱]
سیره امامان، عالمان و بزرگان شیعه
امام حسن(ع) وصیت کرد تا در کنار پیامبر اسلام دفن شود و خود را سزاوارتر از دیگران بر این امر میدانست.[۲۲] امام حسن(ع) همچنین بیان داشت که در صورت مخالفت با دفن وی در کنار پیامبر، او را در قبرستان بقیع کنار مادربزرگش فاطمه بنت اسد دفن کنند.[۲۳] علامه مجلسی این روایت و عمل امام حسن(ع) را دلیل بر استحباب نزدیکبودن جنازه به ضریحهای مقدس دانسته است.[۲۴] وی همچنین دفن سه امام دیگر در کنار امام حسن(ع) را نیز شاهد بر این استحباب ذکر میکند.[۲۵] دفن در کنار امامان پیشین، نمونههای دیگری نیز دارد؛ امام جواد(ع) در کنار جدش موسی بن جعفر(ع) در کاظمین به خاک سپرده شد.[۲۶] امام عسکری(ع) نیز در سامرا، در کنار پیکر امام هادی(ع) مدفون است.[۲۷] در منابع نقل شده که حضرت یوسف جسد پدر خود حضرت یعقوب را به سرزمین شام برد تا در بیتالمقدس خاک کند.[۲۸]
اشخاص سرشناس بسیاری از قشرهای مختلف، در حرم امام علی(ع) دفن شدهاند؛[۲۹] از جمله بسیاری از عالمان شیعه مانند علامه حلی (درگذشت ۷۲۶ق)،[۳۰] مقدس اردبیلی (درگذشت ۹۹۳ق)[۳۱] و محمدمهدی نراقی (درگذشت ۱۲۰۹ق).[۳۲] همچنین بسیاری از عالمان از جمله صاحب ریاض[۳۳] و وحید بهبهانی[۳۴] در حرم امام حسین(ع) دفن گردیدند. پدر سید مرتضی و سید رضی نیز پس از آنکه به صورت موقت در بغداد دفن گردید، به کربلا برده شد و در حرم امام حسین(ع) به خاک سپرده شد.[۳۵] در کتاب «تاریخ المشهد الکاظمی»، بیش از سی نفر نام برده شده که در دوران بنیعباس در حرم کاظمین دفن شدهاند.[۳۶] خواجه نصیر[۳۷] از عالمان بزرگ شیعه و جعفر بن قولویه[۳۸] از اصحاب ثقه،[۳۹] را در حرم کاظمین دفن کردند. شیخ مفید که برای مدتی در منزلش دفن شده بود، به حرم کاظمین منتقل شد.[۴۰] عالمان و بزرگانی از شیعه در حرم امام رضا(ع)،[۴۱] حرم حضرت معصومه(س)[۴۲] و حرم شاهچراغ[۴۳] دفن شدهاند.
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۹، ص۷۰.
- ↑ شیخ طوسی، تهذیب الأحکام، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۴۷۸.
- ↑ جلالی، مشاهیر مدفون در حرم رضوی، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۳۴.
- ↑ جلالی، مشاهیر مدفون در حرم رضوی، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۳۴.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۹، ص۷۰.
- ↑ شهید اول، موسوعة الشهید الأول، ۱۴۳۰ق، ج۵، ص۳۹۵.
- ↑ دیلمی، إرشاد القلوب، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۴۳۹.
- ↑ ابن الرفعة، کفایة النبیه، ۲۰۰۹م، ج۵، ص۱۵۴.
- ↑ احمری، «بررسی فقهی حکم انتقال اموات به مشاهد مشرفه جهت تدفین»، ص۷۰.
- ↑ شیخ طوسی، مصباح المتهجد، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۲۲.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۹، ص۶۹.
- ↑ محقق حلی، المعتبر في شرح المختصر، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۳۰۷.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۲۵۸؛ برقی، المحاسن، ۱۳۷۱ق، ج۱، ص۷۲.
- ↑ شیخ طوسی، تهذیب الأحکام، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۴۶۵.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۹، ص۶۹.
- ↑ محدث نوری، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۳۰۹.
- ↑ دیلمی، إرشاد القلوب إلی الصواب، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۴۳۹.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۲۴۳.
- ↑ دیلمی، إرشاد القلوب، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۴۴۰.
- ↑ کوفی، الجعفریات، تهران، ص۲۰۶.
- ↑ شهید اول، موسوعة الشهید الأول، ۱۴۳۰ق، ج۵، ص۳۹۵.
- ↑ شیخ طوسی، الأمالی، ۱۴۱۴ق، ص۱۶۰.
- ↑ طبرسی، إعلام الوری بأعلام الهدی، ۱۳۹۰ق، ص۲۱۲.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۹، ص۷۰.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۷۹، ص۷۰.
- ↑ شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۹۵.
- ↑ شیخ مفید، الارشاد، ۱۴۱۴ق، ج۲، ص۳۱۳.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۵، ص۴۰۷.
- ↑ مظفر، «بررسی تاریخ خاکسپاری در نجف و وادی السلام»، ص۱۳۴و۱۳۵.
- ↑ فتلاوی، مشاهیر المدفونین فی الصحن العلوی الشریف، ۱۴۲۷ق، ص۱۰۶-۱۰۷.
- ↑ حکیم، المفصل فی تاریخ النجف الأشرف، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۳۳۹.
- ↑ مدرس، ریحانة الأدب، ۱۳۶۹ش، ج۶، ص۱۶۵.
- ↑ مامقانی، تنقیح المقال، ۱۳۵۰ق، ج۲، ص۳۰۷.
- ↑ بهبهانی، مرآت الاحوال جهاننما، ۱۳۷۳ش، ج۱، ص۵۱.
- ↑ فقیه بحرالعلوم، «تاریخچه انتقال جنائز به عتبات عالیات (شهر کربلا)»، ص۹.
- ↑ آل یاسین، تاریخ المشهد الکاظمی، ۱۴۳۵ق، ص۲۲۵-۲۳۰.
- ↑ امین، اعیان الشیعة، ۱۹۸۶م، ج۹، ص۴۱۸.
- ↑ قمی، الکنی و الالقاب، ۱۳۹۷ق، ج۱، ص۳۹۱.
- ↑ حلی، خلاصة الاقوال، ۱۴۱۷ق، ص۸۸.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۴۰۳.
- ↑ «افراد مشهوری که در حرم امام رضا دفن شدهاند»، سایت نمایندگی ولیفقیه در امور حج و زیارت.
- ↑ «ستارگان حرم (علما و بزرگان مدفون در حرم مطهر)»، پرتال جامع آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه(س).
- ↑ زارع، «بررسی برخی از مشاهیر مدفون در حرم مطهر حضرت شاهچراغ(ع) و زندگی آنان»، ص۱۰۹.
منابع
- ابن الرفعة، أحمد بن محمد بن علی الأنصاری، کفایة النبیه فی شرح التنبیه، محقق: مجدی محمد سرور باسلوم، بیجا، دار الکتب العلمیة، ۲۰۰۹م.
- احمری، حسین، «بررسی فقهی حکم انتقال اموات به مشاهد مشرفه جهت تدفین»، پژوهشنامه حج و زیارت، سال هشتم، شماره ۲۲، پاییز ۱۴۰۲ش.
- افراد مشهوری که در حرم امام رضا دفن شدهاند، سایت نمایندگی ولیفقیه در امور حج و زیارت، تاریخ بازدید:۹ خرداد ۱۴۰۵ش.
- آل یاسین، محمدحسن، تاریخ المشهد الکاظمی، بغداد، مطبعة المعارف، ۱۴۳۵ق.
- امین عاملی، سید محسن، اعیان الشیعة، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، ۱۹۸۶م.
- برقی، ابوجعفر احمد بن محمد بن خالد، المحاسن، محقق و مصحح: جلالالدین محدث، قم، دار الکتب الإسلامیة، چاپ دوم، ۱۳۷۱ق.
- بهبهانی، وحید، مرآت الاحوال جهاننما، محقق: آقا احمد کرمانشاهی، قم، انصاریان، ۱۳۷۳ ش.
- جلالی، غلامرضا، مشاهیر مدفون در حرم رضوی، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۸۶ش.
- حکیم، حسن عیسی، المفصل فی تاریخ النجف الأشرف، قم، المکتبة الحیدریة، ۱۳۸۵ش
- حلی، حسن بن یوسف، خلاصة الاقوال، مصحح: جواد قیومی اصفهانی، بیجا، نشر الفقاهة، ۱۴۱۷ق
- دیلمی، حسن بن محمد، ارشاد القلوب إلی الصواب، قم، الشریف الرضی، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- زارع، حسین، «بررسی برخی از مشاهیر مدفون در حرم مطهر حضرت شاهچراغ(ع) و زندگی آنان»، رهیافت فرهنگ دینی، سال ۳، شماره ۱۱ و ۱۲، پاییز و زمستان ۱۳۹۹ش.
- ستارگان حرم (علما و بزرگان مدفون در حرم مطهر)، پرتال جامع آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه(س)، تاریخ بازدید:۹ خرداد ۱۴۰۵ش.
- شهید اول، محمد بن مکی، موسوعة الشهید الأول، جمعآوری: رضا مختاری، اشراف: علی اوسط ناطقی، ۱۴۳۰ق.
- شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، محقق، موسوی خرسان، حسن، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، الامالی، قم، دار الثقافة، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، مصباح المتهجد و سلاح المتعبّد، بیروت، مؤسسة فقه الشیعة، چاپ اول، ۱۴۱۱ق.
- شیخ مفید، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم، کنگره شیخ مفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، اعلام الوری بأعلام الهدی، تهران، دار الکتب الاسلامیة، چاپ سوم، ۱۳۹۰ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، مقدمه: محمدجواد بلاغی، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
- فتلاوی، کاظم عبود، مشاهیر المدفونین فی الصحن العلوی الشریف، قم، اجتهاد، ۱۴۲۷ق
- فقیه بحرالعلوم، محمد مهدی، «تاریخچه انتقال جنائز به عتبات عالیات (شهرکربلا)»، فرهنگ زیارت، شماره ۳۳، زمستان ۱۳۹۶ش.
- قمی، عباس، الکنی و الالقاب، تهران، مکتبه صدر. ۱۳۹۷ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق و مصحح: علیاکبر غفاری، محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- کوفی، محمد بن محمد اشعث، الجعفریات (الأشعثیات)، تهران، مکتبة نینوی الحدیثة، چاپ اول، بیتا.
- مامقانی، عبدالله، تنقیح المقال فی علم الرجال، محقق: مامقانی، محیالدین و مامقانی، محمدرضا، قم، موسسة آل البیت(ع) لإحیاء التراث، چاپ اول، ۱۳۵۰ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- محقق حلی، نجمالدين جعفر بن الحسن، المعتبر في شرح المختصر، قم، مؤسسة سيد الشهداء(ع)، ۱۴۰۷ق.
- مدرس، محمدعلی، ریحانة الأدب، فم، مؤسسه امام صادق علیه السلام، ۱۳۶۹ش.
- مظفر، محسن عبدالصاحب، «بررسی تاریخ خاکسپاری در نجف و وادی السلام»، مترجم: محمدحسین خوشنویس، فصلنامه فرهنگ زیارت، دوره۱۰، شماره ۳۹، ۱۳۹۸ش.
- نجاشی، احمد بن علی، رجال نجاشی (فهرست أسماء مصنفی الشیعة)، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ ششم، ۱۳۶۵ش.