مرزبانی
مرزبانی یا مُرابِطه به معنای محافظت از مرزهای یک کشور و مراقبت از آن در برابر تهدیدات خارجی است. در فقه اسلامی، مرزبانی مستحب است و در مواردی مانند وجود خطر برای اسلام یا تحقق نذر، واجب میشود. شماری از فقیهان شیعه در قرن پانزدهم قمری، با توجه به شرایط زمانه، مرزبانی را واجب کفایی میدانند. درباره اذن گرفتن از امام برای مرزبانی، برخی فقها آن را واجب و برخی لازم نمیدانند.
فقیهان شیعه درباره نذر مالی برای مرزبانی دیدگاههای متفاوتی دارند. شیخ طوسی وفای به نذر مالی برای مرزبانان را واجب نمیداند، اما علامه حلی و شهید اول آن را در هر شرایطی لازم میدانند. درباره اجیر شدن برای مرزبانی، شیخ طوسی اجیر شدن را واجب ندانسته و بازگرداندن پول را لازم میداند، در حالی که برخی دیگر پایندی به قرارداد را واجب دانستهاند.
مدت زمان مرزبانی بین سه تا ۴۰ روز ذکر شده و بیشتر از آن، حکم جهاد پیدا میکند. برخی فقها استفاده از وجوهات شرعی مانند زکات برای ساخت بناهای مرتبط با مرزبانی را جایز میدانند. کمک به مرزبانان حتی از طریق ارسال تجهیزات، دارای ثواب و پاداش است. امام سجاد(ع) نیز در دعای بیست و هفتم صحیفه سجادیه برای تقویت، استحکام و تقوای مرزبانان و همچنین نابودی دشمنان دعا کرده است.
مفهومشناسی و جایگاه
مرزبانی در اصطلاح فقهی عبارت است از: محافظت از مرزهای بین کشور اسلامی و غیراسلامی[۱] و اطلاع از وضعیت دشمن[۲] و جلوگیری از نفوذ آنان.[۳] در اصطلاح سیاسی و جغرافیایی، مراقبت به مرزهای یک کشور با کشورهای دیگر گفته میشود[۴] که شامل مرزهای زمینی، هوایی و دریایی میشود.[۵]
در روایات، آثاری برای مرزبانی ذکر شده است، مانند محو شدن گناهان، ثبت ثواب،[۶] ارزشمندتر از عبادت یک ماه، ایمنی از عذاب قبر[۷] و رهایی از آتش جهنم.[۸]
قطب راوندی عبارت رابطو در آیه ۲۰۰ سوره آلعمران را بر مرزبانی تطبیق کرده است.[۹]
بهترین نوع مرزبانی از حیث پاداش اخروی، مرزبانی با جان، مال، خانواده (در شرایط غیرجنگ)[۱۰] و محافظت از مرزهای پرخطر[۱۱] دانسته شده است. به گفته جعفر کاشفالغطاء، مرزنشینان نیز اگر آماده دفاع از مرز باشند، ثواب مرزبانی را بردهاند.[۱۲] همچنین کسانی که در حین مرزبانی کشته میشود، شهید محسوب شده و ثواب شهید را دریافت میکند.[۱۳] سزاوار است مرزبانان نماز را در مسجد بخوانند تا دشمنان از دیدن اجتماع و کثرت آنها بترسند.[۱۴]
دعای امام سجاد(ع) برای مرزبانان
امام سجاد، در صحیفه سجادیه برای تقویت، استحکام و تقوای مرزداران و ایجاد همبستگی میان آنها دعا میکند. همچنین از خداوند خواستار افزایش دانش، آگاهی و تدبیر مرزبانان و نابودی دشمنان است. ایشان از خدا میخواهد که مرزداران بهدلیل تعلقات دنیوی به دشمن پشت نکنند و یاد آخرت همواره در دلهایشان زنده باشد. در نهایت، پس از پیروزی بر دشمنان، آرزوی شهادت برای آنان میکند.[۱۵]
وجوب و استحباب مرزبانی
فقهای شیعه همچون علامه حلی[۱۶] و صاحب جواهر[۱۷] مرزبانی را مستحب میدانند و در زمان حضور امام معصوم(ع)، فضیلت بیشتری برای آن قائل هستند.[۱۸] در مواردی همچون در خطر بودن اسلام و مسلمانان[۱۹] و یا انجام نذر، واجب میشود.[۲۰] طبق نظر امام خمینی، بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، در صورت حمله به مرزهای کشورهای اسلامی، دفاع از آن بر همه مسلمانان واجب است.[۲۱]
برخی از مراجع تقلید شیعه در قرن ۱۵ق همچون محمدتقی بهجت و نوری همدانی با توجه به شرایط زمانه، مرزبانی را واجب کفایی میدانند[۲۲] و زمانی مستحب است که به اندازه کافی، مرزبان در مرزها حضور داشته باشند.[۲۳] به گفته کاشفالغطاء، اگر مرزبانی واجب کفایی باشد و افراد به اندازه کافی برای آن نروند، کسانی که اقدام میکنند، حق دریافت دستمزد ندارند.[۲۴]
شیخ طوسی در مبسوط، مستحب بودن مرزبانی را به حضور امام عادل مشروط کرده[۲۵] و در کتاب دیگری آن را به صورت مطلق، مستحب دانسته است.[۲۶]
مرزبانی در عصر غیبت
شیخ طوسی وفای به نذر برای مرزبان شدن را واجب میداند؛ اما معتقد است در دوران غیبت، اگر کسی نذر کند بخشی از مالش را به مرزبانان بدهد، وفای به نذر، واجب نیست و میتواند آن را در امور خیریه دیگر صرف کند.[۲۷] بااینحال، برخی فقها بر این باورند که وفای به نذر در زمان حضور و غیبت امام معصوم(ع)، واجب است[۲۸] و مصرف آن در امور خیریه جایز نیست.[۲۹]
برخی فقهای شیعه معتقدند که اگر فردی در دوران غیبت برای مرزبانی به جای دیگری اجیر شود، وفای به این تعهد بر او واجب نیست و باید مبلغ دریافتی را بازگرداند؛[۳۰] در مقابل، گروهی دیگر پایبندی به چنین قراردادهایی را نیز واجب میدانند.[۳۱]
به گفته علامه حلی، در دوران غیبت امام(عج)، فرد مسئول مرزبانی، نباید جنگ را آغاز کند. وظیفه او جلوگیری از ورود دشمنان به سرزمینهای اسلامی، اطلاعرسانی به مسلمانان درباره وضعیت دشمن و دفاع در صورت حمله است. در این شرایط، مبارزه باید به منظور دفاع از اسلام و خود باشد، نه با نیت جهاد.[۳۲]
وظیفه حکومت نسبت به مرزبانی
به باور برخی فقها، حاکم جامعه[۳۳] یا ولی فقیه[۳۴] باید همواره افرادی را برای مرزبانی، بگمارد و مرزبانان نیز باید از او اطاعت کنند.[۳۵] مرزبانان بدون اجازه امام معصوم(ع) یا منصوب از طرف او اجازه جنگ ندارند.[۳۶] گفته شده استفاده از وجوهات شرعی مانند زکات برای ساخت ساختمانها و تأسیسات مرزبانی جایز است.[۳۷]
احکام مرتبط با مرزبانی
- مدت مرزبانی: بر اساس نظر فقهای شیعه مانند شیخ طوسی و محقق حلی، مرزبانی مستحب بین سه تا ۴۰ روز است و بیشتر از آن، حکم جهاد دارد.[۳۸] برخی فقها، مرزبانی کمتر از سه روز را نیز معتبر میدانند،[۳۹] اما ثواب کمتری دارد.[۴۰]
- اذن گرفتن از امام: برخی فقیهان مانند کاشفالغطاء و مشکینی، اجازه امام یا فتوای مرجع تقلید را برای مرزبانی لازم نمیدانند.[۴۱] با این حال، برخی معتقدند که در زمان حضور امام معصوم(ع)، گرفتن اجازه واجب است.[۴۲] همچنین گفته شده که برای جنگیدن نیز مرزبانان باید از امام یا منصوب او اجازه بگیرند.[۴۳]
- کمک به مرزبانان: ارسال تجهیزات یا هر نوع کمک به مرزبانان ثواب دارد.[۴۴]
- کسانی که برای جهاد مرزبانی میکنند از غنیمتها سهم دارند.[۴۵]
- بردن خانواده به مرزهای خطرناک، مکروه[۴۶] و در برخی موارد حرام دانسته شده است.[۴۷]
پانویس
- ↑ مشکینی، مصطلحات الفقه، ۱۳۹۲ش، ص۵۱۲.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲۱، ص۳۹.
- ↑ محقق حلّى، شرائع الإسلام، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۲۸۰.
- ↑ قیصری، «مبانی فقهی مرزبانی در مسئولیت پلیس مرزبانی ناجا»، ص۸۶.
- ↑ آقابابایی، «ارزش مرزبانی: جغرافیا و امنیت در اسلام و جمهوری اسلامی ایران»، ص۸۹.
- ↑ شیخ صدوق، کتاب من لایحضره الفقیه، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۲۸۴.
- ↑ ابنحنبل، مسند الامام احمد بن حنبل، ۱۴۱۶ق، ج۳۹، ص۱۳۰.
- ↑ ترمذى، الجامع الصحیح (سنن الترمذی)، ۱۴۱۹ق، ج۳، ص۵۷۳.
- ↑ راوندى، فقه القرآن، ۱۴۰۵ق، ج۱،ص۳۳۳.
- ↑ کاشفالغطاء، کشف الغطاء، ۱۴۲۲ق، ج۴، ص۳۸۷.
- ↑ علامه حلّى، تحریر الأحکام، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۱۳۵؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲۱، ص۴۴.
- ↑ کاشفالغطاء، کشف الغطاء، ۱۴۲۲ق، ج۴، ص۳۸۴.
- ↑ علامه حلّى، تحریر الأحکام، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۱۳۶؛ کاشفالغطاء، کشف الغطاء، ۱۴۲۲ق، ج۴، ص۳۹۰.
- ↑ علامه حلّى، تذکرة الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج۹، ص۴۵۲.
- ↑ صحیفه سجادیه، دعای ۲۷.
- ↑ علامه حلّى، تحریر الأحکام، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۱۳۵.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲۱، ص۳۸.
- ↑ علامه حلّى، تحریر الأحکام، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۱۳۵.
- ↑ کاشفالغطاء، کشف الغطاء، ۱۴۲۲ق، ج۴، ص۳۸۴؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲۱، ص۳۸.
- ↑ شیخ طوسى، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۲، ص۸؛ علامه حلّى، تحریر الأحکام، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۱۳۶.
- ↑ خمینی، تحریر الوسیلة، ۱۳۷۹ش، ص۳۷۸.
- ↑ «درس خارج فقه حضرت آیتالله بهجت» (۱۲ آبان ۱۳۸۷ش) و «درس خارج فقه آیت الله نوری» مدرسه فقاهت.
- ↑ «درس خارج فقه حضرت آیتالله بهجت» (۱۲ آبان ۱۳۸۷ش)، مدرسه فقاهت.
- ↑ کاشفالغطاء، کشف الغطاء، ۱۴۲۲ق، ج۴، ص۳۸۹.
- ↑ شیخ طوسى، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۲، ص۸.
- ↑ طوسى، الاقتصاد الهادی، ۱۳۷۵ق، ص۳۱۲.
- ↑ شیخ طوسى، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۲، ص۸.
- ↑ علامه حلّى، تحریر الأحکام، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۱۳۶ِ؛ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲۱، ص۴۴
- ↑ شهید اول، الدروس الشرعیة، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۳۰.
- ↑ شیخ طوسى، المبسوط، ۱۳۸۷ق، ج۲، ص۸-۹.
- ↑ علامه حلّى، تحریر الأحکام، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۱۳۶.
- ↑ علامه حلّى، تحریر الأحکام، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۱۳۵.
- ↑ کاشفالغطاء، کشف الغطاء، ۱۴۲۲ق، ج۴، ص۳۸۸.
- ↑ تهرانى، ولایة الفقیه فی حکومة الإسلام، ۱۴۱۸ق، ج۳، ص۲۶۱.
- ↑ کاشفالغطاء، کشف الغطاء، ۱۴۲۲ق، ج۴، ص۳۸۸.
- ↑ کاشفالغطاء، کشف الغطاء، ۱۴۲۲ق، ج۴، ص۳۸۹.
- ↑ کاشفالغطاء، کشف الغطاء، ۱۴۲۲ق، ج۴، ص۳۸۸.
- ↑ شیخ طوسى، الاقتصاد الهادی، ۱۳۷۵ق، ص۳۱۲؛ محققحلّى، نکت النهایة، ۱۴۱۲ق، ج۲، ص۵
- ↑ «درس خارج فقه حضرت آیت الله بهجت» (۱۹ آبان ۱۳۹۸ش)، مدرسه فقاهت.
- ↑ کاشفالغطاء، کشف الغطاء، ۱۴۲۲ق، ج۴، ص۳۸۸.
- ↑ کاشفالغطاء، کشف الغطاء، ۱۴۲۲ق، ج۴، ص۳۸۵؛ مشکینی، مصطلحات الفقه، ۱۳۹۲ش، ص۵۱۲.
- ↑ «درس خارج فقه حضرت آیت الله بهجت» (۲۱ آبان ۱۳۸۷ش)، مدرسه فقاهت.
- ↑ کاشفالغطاء، کشف الغطاء، ۱۴۲۲ق، ج۴، ص۳۸۹.
- ↑ شیخ طوسى، النهایة، ۱۴۰۰ق، ص۲۹۱؛ محقق حلّى، شرائع الإسلام، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۲۸۰.
- ↑ طبرسى، المؤتلف، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۹۶.
- ↑ علامه حلّى، تحریر الأحکام، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۱۳۵.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲۱، ص۴۴.
منابع
- «درس خارج فقه حضرت آیت الله بهجت»، مدرسه فقاهت، تاریخ درج مطلب: ۱۲ آبان ۱۳۸۷ش، تاریخ بازدید: ۲۰ مرداد ۱۴۰۴ش.
- «درس خارج فقه حضرت آیت الله بهجت»، مدرسه فقاهت، تاریخ درج مطلب: ۱۹ آبان ۱۳۸۷ش، تاریخ بازدید: ۲۰ مرداد ۱۴۰۴ش.
- «درس خارج فقه حضرت آیت الله بهجت»، مدرسه فقاهت، تاریخ درج مطلب: ۲۱ آبان ۱۳۸۷ش، تاریخ بازدید: ۲۰ مرداد ۱۴۰۴ش.
- «درس خارج فقه آیت الله نوری»، مدرسه فقاهت، تاریخ درج مطلب: ۲۶ اسفند ۱۳۸۷ش، تاریخ بازدید: ۲۰ مرداد ۱۴۰۴ش.
- ابنحنبل، احمد، مسند الامام احمد بن حنبل، تحقیق عامر غضبان و دیگران، بیروت، موسسةالرسالة، ۱۴۱۶ق.
- آقابابایی، حسین، «ارزش مرزبانی : جغرافیا و امنیت در اسلام و جمهوری اسلامی ایران»، مجله آموزههای حقوق کیفری، شماره ۱۳، بهار ۱۳۸۹ش.
- ترمذى، محمد بن عیسی، الجامع الصحیح (سنن الترمذی)، قاهره، دار الحدیث، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
- حسینی تهرانى، سید محمدحسین، ولایة الفقیه فی حکومة الإسلام، بیروت، دار الحجة البیضاء، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
- خمینی، روحالله، تحریر الوسیلة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۹ش.
- راوندى، سعید بن هبةالله، فقه القرآن، تحقیق حسینى، احمد و محمود مرعشى، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، چاپ دوم، ۱۴۰۵ق.
- شهید اول، محمد بن مکى، الدروس الشرعیة فی فقه الإمامیة، قم، دفتر انتشارات اسلامى، چاپ دوم، ۱۴۱۷ق.
- شیخ صدوق، محمدبن علی، کتاب من لایحضره الفقیه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۶۳ش.
- شیخ طوسى، محمد بن حسن، الاقتصاد الهادی إلى طریق الرشاد، تهران، کتابخانه جامع چهلستون، چاپ اول، ۱۳۷۵ق.
- شیخ طوسى، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الإمامیة، تهران، المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة، چاپ سوم، ۱۳۸۷ق.
- شیخ طوسى، محمد بن حسن، النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوى، بیروت، دار الکتاب العربی، بیروت، چاپ دوم، ۱۴۰۰ق.
- شیخ طوسى، محمد بن حسن، تهذیب الأحکام، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چهارم، ۱۴۰۷ق.
- صحیفه سجادیه.
- طبرسى، فضل بن حسن، المؤتلف من المختلف بین أئمة السلف، مشهد، مجمع البحوث الإسلامیة، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.
- علامه حلّى، حسن بن یوسف، تحریر الأحکام الشرعیة على مذهب الإمامیة، قم، مؤسسه امام صادق(ع)، چاپ اول، ۱۴۲۰ق.
- علامه حلّى، حسن بن یوسف، تذکرة الفقهاء، تحقیق گروه پژوهش مؤسسه آلالبیت(ع)، قم، مؤسسه آلالبیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
- قیصری، حبیب و محمد قیصری، «مبانی فقهی مرزبانی در مسئولیت پلیس مرزبانی ناجا»، مجله بصیرت و تربیت اسلامی، شماره ۱۴، ۱۳۸۸ش.
- کاشفالغطاء، جعفر، کشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغراء، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
- محقق حلّى، جعفر بن حسن، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم، اسماعیلیان، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
- محقق حلّى، جعفر بن حسن، نکت النهایة، قم، دفتر انتشارات اسلامى چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- مشکینی، علی، مصطلحات الفقه، قم، دارالحدیث، ۱۳۹۲ش.
- نجفی، محمدحسن، جَواهر الکلام فی شرحِ شرائعِ الاسلام، تصحیح عباس قوچانی و علی آخوندی، بیروت، دارُ اِحیاء التُّراثِ العربی، چاپ هفتم، ۱۴۰۴ق.