تجربه‌ نزدیک به مرگ

از ویکی شیعه

تجربه نزدیک به مرگ را پدیده‌ای فَرارَوان‌شناختی دانسته‌اند که از سوی افرادی که در آستانه مرگ قرار گرفته‌اند، گزارش می‌شود. هرچند عده‌ای در اعتبار این نوع تجربه‌ها تردید نمودند، ولی برخی پژوهش‌گران، این تجربه را ملموس‌ترین پدیده‌ای شمردند که وجود روح و ادامه حیات پس از مرگ را اثبات می‌کند. برخی نیز بررسی تجربه‌های نزدیک به مرگ را راهی برای آگاهی و رفع دل‌نگرانی‌ از پدیده مرگ دانسته‌اند. به اعتقاد بعضی از کارشناسان مسائل کلامی، خواب، مرگ، عالَم احتضار و تجربه نزدیک به مرگ از یک جنس‌اند و در همه این حالات ارتباط روح با جسم، ضعیف و یا قطع می‌شود.

به گفته عبدالحسین خسروپناه، از اساتید فلسفه و کلام، ممکن است در اعتبار برخی جزئییات چنین تجربه‌هایی شک کرد، ولی با توجه به فراوانی این‌گونه تجربه‌ها، نمی‌توان در اصل وقوع آن تردید نمود. برخی محقّقان، درباره اعتبار این تجربه‌ها به آیات و روایاتی، از جمله آنچه درباره مشاهده‌های فرد مُحتَضَر ذکر می‌شود، استناد نمودند. گروهی از فراروان‌شناسان هم، در این‌باره به وجود ویژگی‌های مشترک متعدد در این گزارش‌ها و نیز تغییر نگرش تجربه‌گران نسبت به مرگ، استدلال کردند. البته گروهی دیگر، این گزارش‌ها را توهّم دانسته و معتقدند، شباهت‌های فراوان در این تجربه‌ها، حاصل فعالیت‌های مغزی مشابه تجربه‌گران در لحظات نزدیک به مرگ است.
برخی از ویژگی‌های مشترکِ این تجربه‌ها عبارتند از: احساس خروج روح از بدن، احساس آرامش و بی‌دردی، کشیده شدن به سمت تونلی استوانه‌ای شکل، ملاقات با آشنایان و شخصیت‌های نورانی و مرور زندگی گذشته.
کتاب‌های زندگی پس از زندگی، زندگی در کرانه‌ها، آن سوی مرگ، شنود و نیز برنامه تلویزیونی و گفتگومحورِ زندگی پس از زندگی، از جمله آثاری است که دربارهٔ تجربه‌های نزدیک به مرگ تدوین و تولید شده است.

تعریف و جایگاه

پژوهش‌گران، تجربه نزدیک به مرگ را به رویدادهای فراروان‌شناختی[یادداشت ۱] و روحانی تعریف نموده‌اند، که توسط برخی افراد که در آستانه مرگ قرار گرفته‌اند گزارش می‌شود.[۱] آن‌ها فیلسوف و روان‌پزشکی بنام ریموند مودی را اولین کسی دانسته‌اند که در سال ۱۹۷۵م (۱۳۵۴ش) با بررسی و تحلیل این گزارش‌ها، کتابی با عنوان «زندگی پس از زندگی» را نگاشت[۲] و این رویدادها را «تجربه‌های نزدیک به مرگ»[یادداشت ۲] نامید.[۳]
برخی محققان این تجربه را ملموس‌ترین پدیده‌ای دانستند که وجود روح و ادامه حیات پس از مرگ را اثبات می‌کند،[۴] تا جایی که ریموند مودی در مصاحبه‌ای گفته‌است، بعد از گفتگو با هزاران نفر که تجربه نزدیک مرگ داشتند هیچ تردیدی ندارم که زندگی ما با مرگ پایان نمی‌پذیرد.[۵] برخی نیز بررسی تجربه‌های نزدیک به مرگ را، راهی برای آگاهی و رفع دل‌نگرانی‌ها از پدیده مرگ شمرده‌اند.[۶] عبدالحسین خسروپناه، از اساتید فلسفه و کلام اسلامی، تجربه نزدیک به مرگ را موضوعی میان رشته‌ای دانسته که غیر از فلسفه دین، در بخش‌های دیگری چون روان‌شناسیِ دین و روان‌پزشکی نیز به آن می‌پردازند.[۷]

تفاوت با رؤیا و عالَم پس از مرگ

رضا محمدی شاهرودی، از اساتید کلام اسلامی در حوزه علمیه قم، معتقد است خواب، مرگ، عالَم احتضار و تجربه‌های نزدیک به مرگ از یک جنس هستند. از نظر وی، عالم ناسوت همان عالم مادی دنیاست و عالَم ملکوت همان عالم برزخ است که روح پس از مرگ به آنجا منتقل می‌شود؛[۸] اما بین این دو، عالَم دیگری نیست که روح در خواب یا در حال احتضار یا در تجربه‌های نزدیک به مرگ به آنجا برود. روح در همه این حالات با عالَم ملکوت ارتباط برقرار کرده و به نوعی از عالم ماده و جسم جدا می‌شود. این جدایی از عالم ماده، درجه‌بندی و شدت و ضعف دارد؛ یک درجه آن مرگ است که جدایی کامل بوده و در آن برگشتی به عالَم ماده نیست. یک درجه آن نیز خواب یا تجربه نزدیک به مرگ است که جدایی کامل نیست و تنها ارتباط روح با عالم ماده ضعیف می‌شود.[۹]

تفاوت با مکاشفه و شهود عرفانی

به اعتقاد ریموند مودی تجربه نزدیک به مرگ مشابهِ مکاشفه و مشاهده شخصیت‌های بزرگ عرفانی و مذهبی است.[۱۰] برخی محققان نیز معتقدند، این دو پدیده، اشتراکاتی در مفهوم و محتوا دارند.[۱۱] با این وجود برای آنها تفاوت‌هایی ذکر نموده‌اند؛ از جمله اینکه مکاشفه عارف، حاصل ریاضت‌های مختلف علمی و عملی است که در طول حیاتش تحمل کرده[۱۲] و هدف از آن رسیدن به لقای الهی است؛[۱۳] در حالی‌که تجربه نزدیک به مرگ ناشی از ریاضت نفس نبوده و تجربه‌گر برای رسیدن به هدفی خاص به چنین تجربه‌ای دچار نمی‌شود، بلکه صرفاً حوادث روزمره زندگی، وی را با چنین تجربه‌ای مواجه می‌کند که در پی آن رابطه روح و بدن مادی سُست می‌گردد.[۱۴]

تجربه مثبت و منفی

به گفته عبدالحسین خسروپناه، تجربه نزدیک به مرگ به دو بخشِ تجربه مثبت و منفی تقسیم می‌شود.[۱۵] در تجربه مثبت، تجربه‌گر با احساسات سودمند و خوشایندی مانند آرامش و امنیت مواجه است، که برخاسته از علم و عمل خالصانه‌ای است که در دنیا انجام داده‌است.[۱۶] در مقابل، در تجربه منفی ممکن است تجربه‌گر به سبب آلودگی به گناه، تجربه‌اش با احساس درد، وحشت و اضطراب همراه باشد.[۱۷]

ویژگی‌های مشترک

پژوهش‌گران بر این باورند که مشاهده‌های افراد در تجربه‌های نزدیک به مرگ، شامل ویژگی‌هایی مشترک است،[۱۸] البته ممکن است همه تجربه‌گران، تمام آنها را درک نکنند.[۱۹] به اعتقاد ریموند مودی، زمینه مذهبی تأثیری در اصل و محتوای تجربه نزدیک به مرگ و ویژگی‌های آن ندارد، بلکه فقط در تفسیر و تبیین آن مؤثر است.[۲۰]

این ویژگی‌ها عبارتنداز:

  • احساس وقوع مرگ.[۲۱]
  • شنیدن صدای اطرافیان، در لحظاتی که فرد در آستانه مرگ انگاشته شده‌است.[۲۲]
  • احساس خروج روح از بدن.[۲۳]
  • احساس آرامش و بی‌دردی؛ به طوری که تجربه‌گر سختی بیماری‌های قبل از آن را احساس نمی‌کند.[۲۴]
  • ورود به تونل؛ برخی تجربه‌گران بیان داشتند که پس از گذراندن مرحله جدایی روح از بدن، وارد تونل استوانه‌ای شکل و کاملاً نورانی شده‌اند.[۲۵]
  • مواجهه با موجودی جذاب و نورانی؛ مسیحیان، او را حضرت عیسی(ع) و پیروان دیگر ادیان از او به عنوان شخصیتی مقدس و فرشته‌ای مقرّب یاد می‌کنند.[۲۶]
  • ملاقات با دوستان، آشنایان و فامیلی که قبلاً از دنیا رفته‌اند.[۲۷]
  • مرور زندگی؛ بازبینی و نگرشی به تمام وقایع یا بخشی از زندگی تجربه‌گر.[۲۸]
  • زمان و مکان غیر مادی؛ برخی، آن را به قلمرویی فراطبیعی و صحنه‌ای خوشایند و سرشار از نور و رنگ‌های فوق العاده زیبا توصیف نمودند.[۲۹]
  • عدم فرارسیدن وقت مرگ قطعی؛ عده‌ای از تجربه‌گران چنین اظهار کردند که به آنها القا شده که هنوز زمان مرگ آنها فرا نرسیده است.[۳۰]
  • بی‌میلی نسبت به بازگشت به دنیا؛ بسیاری از تجربه‌گران این تجربه را چنان جذاب و شیرین می‌دانند که نمی‌خواهند از آن بازگردند.[۳۱]

اعتبارسنجی

با توجه به فراگیریِ تجربه‌های نزدیک به مرگ در زندگی انسان‌ها، با ادیان و فرهنگ‌های مختلف و ملیت‌ها و نژادهای گوناگون، در اعتبار آنها اختلاف نظر است. گروهی از پژوهشگران، اصل وقوع چنین تجربه‌هایی را مسلم دانسته و عده‌ای از فراروان‌شناسان آن را توهم و حاصل فعالیت‌های مغزی شمرده‌اند.[۳۲]

نگرش آموزه‌های اسلامی

روایاتی با محتوای مشاهدات فرد محتضر، از جمله شواهد، در تأیید تجربه‌های نزدیک به مرگ شمرده شده است، از جمله؛ امام صادق(ع):
«در مدینه فردی هنگام جان دادن، زبانش بند آمده بود، [تا وقتی که مادرش از او راضی شد]. پیامبر(ص) رو به آن شخص کرد و فرمود: بگو: «لا اله الا الله». آن را گفت. سپس فرمود: این دعا را بخوان: «یا من یقبل الیسیر...». پیامبر پرسید: چه می‏‌بینی؟ او پاسخ داد: دو موجود سیاه بر من وارد شده‏‌اند. حضرت فرمود: دوباره بخوان. او خواند. پیامبر دوباره پرسید: چه می‏‌بینی؟ گفت: آن دو موجود سیاه از من دور شده و آنها را نمی‌بینم. دو موجود سفید بر من وارد شده و نزدیکم آمدند و اکنون مشغول قبض روح من هستند. پس در همان لحظه از دنیا رفت‏.»[۳۳]

با توجه به ویژگی‌هایی که برای حالت احتضار بیان کرده‌اند - از جمله، مشاهده افرادی که برای دیگران قابل رؤیت نیستند[۳۴] - گزارش‌های موسوم به تجربه‌های نزدیک به مرگ، قابل تأیید دانسته شده است؛[۳۵] زیرا فرد محتضر، به علت داشتن حالت انقطاع و سست شدن تعلق روح از جسمش، می‌تواند بخشی از عالم برزخ را مشاهده کند.[۳۶]

به گفته عبدالحسین خسروپناه، هرچند در برخی از یافته‌ها و روایت‌های تجربه‌گران تردید است، ولی با توجه به فراوانی تجربه‌ها، نمی‌توان در اصل وقوع تجربه‌های نزدیک به مرگ تردید کرد.[۳۷] برخی محققان فلسفه و کلام اسلامی نیز، درباره امکان این گزارش‌ها، به یکسانی این تجربه‌ها در میان افراد بینا و نابینا، دین‌دار و بی‌دین، کودکان و بزرگسالان در طول ادوار تاریخ، استناد نموده[۳۸] و دربارهٔ اعتبار این گزارش‌ها به تواتر در نقل آنها - به گونه‌ای که احتمال کذب و تبانی گزارش‌گران نمی‌رود - استدلال کرده‌اند.[۳۹] آنها مستنداتی از قرآن و روایات در تأیید برخی از این تجربه‌ها ارائه نموده[۴۰] و معتقد به وجود اشتراکات و افتراقاتی بین این تجربه‌ها و آموزه‌های اسلامی هستند.[۴۱]
با این وجود، از نظر رضا اکبری، استاد فلسفه و کلام، تجربه‌های نزدیک به مرگ از نظر علمی و کلامی اشکالات متعددی دارند و نمی‌توانند وجود روح پس از مرگ را اثبات کنند. به گفته وی جهانی که با این تجربه‌ها اثبات می‌شود با جهان پس از مرگی که در ادیان ابراهیمی همچون اسلام و مسیحیت توصیف شده، متفاوت است.[۴۲]

نگرش فراروانشناختی

فراروان‌شناسان دربارهٔ تجربه‌های نزدیک به مرگ، دو گونه موضع گرفته‌اند؛ عده‌ای این گزارش‌ها را بیان‌گر واقعیت دانسته و آن را دلیلی بر جاودانگی روح می‌دانند.[۴۳] آنها دو دلیل بر ادعای خود آورده‌اند: یکی وجود ویژگی‌های مشترک متعدد در این تجربه‌ها[۴۴] و دیگری تأثیر شِگرف این تجربه‌ها بر زندگی تجربه‌گران و تغییر نگرش آنها نسبت به مرگ.[۴۵] در مقابل، برخی این گزارش‌ها را توهّم شمرده و ارزش علمی برای آنها قائل نیستند.[۴۶] سوزان بلک‌مور، از پژوهشگران این رشته معتقد است، شباهت‌های فراوان در این تجربه‌ها، حاصل فعالیت‌های مغزی و حسی مشابه تجربه‌گران در لحظات نزدیک به مرگ است.[۴۷]

معرفی آثار

در موضوع تجربه‌های نزدیک به مرگ، برخی به تحلیل و بررسی آن و برخی صرفا به بیان گزارش‌هایی در این زمینه پرداخته‌اند.

آثار تحلیلی

  • زندگی پس از زندگی؛ نوشته ریموند مودی، که اولین اثر در این موضوع دانسته شده و در آن، گزارش‌های نزدیک به مرگ عده‌ای جمع و بررسی شده است.[۴۸]
  • زندگی در کرانه‌ها؛ نوشته مجتبی اعتمادی‌نیا؛ این اثر با نگاهی به رویکردهای متفاوت در تفسیر این تجربه‌ها، به تحلیلی انتقادی نسبت به آنها می‌پردازد.[۴۹]
  • مرگ آشنایی، پژوهشی در باب چیستی و ابعاد مختلف تجربه‌های نزدک به مرگ؛ این کتاب اثری دیگر از مجتبی اعتمادی‌نیا است که در آن به تحلیل و بررسی تجربه‌های نزدیک به مرگ پرداخته است.[۵۰]

آثار گزارشی

  • آن سوی مرگ اثر جمال صادقی که به سه خاطره درباره تجربه نزدیک به مرگ و مصاحبه با صاحبان آن تجربه‌ها پرداخته است.[۵۱]
  • سه دقیقه در قیامت؛ این کتاب، بازگشت از مرگ یکی از جانبازان مدافع حرم را گزارش می‌کند و تاکنون بیش از یک میلیون نسخه به چاپ رسیده است.[۵۲]
  • شنود؛ در این کتاب، تجربه نزدیک به مرگ یکی از مسئولین امنیتی که بعد از ده روز کُما، به هوش می‌آید، روایت شده است.[۵۳]
  • در آغوش نور؛ مجموعه‌ای ۷ جلدی به نویسندگی بتی جین ایدی و دیگران است که تجربیات پس از مرگ بتی جین را گزارش می‌کند، این کتاب جزو پرفروش‌ترین‌های نیویروک تایمز است.[۵۴]
  • زندگی پس از زندگی؛ برنامه‌ای تلویزیونی و گفتگومحور در زمینه تجربه‌های نزدیک به مرگ. این برنامه در سه فصل و هر فصل در ۳۳ قسمت ۹۰ دقیقه‌ای به تهیه‌کنندگی و اجرای عباس موزون، تدوین و از شبکه چهار صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران در ایام ماه رمضانِ سال‌های ۱۳۹۹-۱۴۰۱ش پخش شد.[۵۵]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. ساعی و قاسمیان‌نژاد، «بررسی چیستی تجربهٔ نزدیک به مرگ و نقد دیدگاه‌های متناظر با آن» ص۹.
  2. گوهری، «نقدی بر واقع‌نمایی تجربیات لحظات نزدیک به مرگ»، ص۹۳.
  3. شانظری و فرحناکیان، «اعتبارسنجی تجربه‌های نزدیک به مرگ در قلمرو الهیات اسلامی»، ص۴۱۱؛ ساعی و قاسمیان‌نژاد، «بررسی چیستی تجربهٔ نزدیک به مرگ و نقد دیدگاه‌های متناظر با آن» ص۸.
  4. رضانیا و اعتمادی‌نیا، «تجربه‌های نزدیک به مرگ، بررسی چیستی و نحوه دلالت آن در اثبات حیات پس از مرگ»، ص۹۰.
  5. خسروپناه، «تجربهٔ نزدیک به مرگ واقعیت یا پندار؟»، ص۴۸.
  6. گوهری، «نقدی بر واقع‌نمایی تجربیات لحظات نزدیک به مرگ»، ص۸۳.
  7. خسروپناه، «تجربهٔ نزدیک به مرگ واقعیت یا پندار؟»، ص۴۸.
  8. محمدی شاهرودی، «تجربه‌های نزدیک به مرگ»، ص۱۳۲.
  9. محمدی شاهرودی، «تجربه‌های نزدیک به مرگ»، ص۱۳۳-۱۳۴.
  10. ساعی و قاسمیان‌نژاد، «بررسی چیستی تجربهٔ نزدیک به مرگ و نقد دیدگاه‌های متناظر با آن» ص۸.
  11. شانظری و فرحناکیان، «اعتبارسنجی تجربه‌های نزدیک به مرگ در قلمرو الهیات اسلامی»، ص۴۴۰.
  12. انوری، فرهنگ بزرگ سخن، ۱۳۹۰ش، ج۴، ص۳۷۶۷.
  13. القاسانی، شرح منازل السائرین، ۱۳۸۵ش، ص۲۱۸.
  14. شانظری و فرحناکیان، «اعتبارسنجی تجربه‌های نزدیک به مرگ در قلمرو الهیات اسلامی»، ص۴۴۰.
  15. خسروپناه، «تجربهٔ نزدیک به مرگ واقعیت یا پندار؟»، ص۴۸.
  16. خسروپناه، «تجربهٔ نزدیک به مرگ واقعیت یا پندار؟»، ص۴۸.
  17. خسروپناه، «تجربهٔ نزدیک به مرگ واقعیت یا پندار؟»، ص۴۹.
  18. گوهری، «نقدی بر واقع‌نمایی تجربیات لحظات نزدیک به مرگ»، ص۹۴-۹۵.
  19. ساعی و قاسمیان‌نژاد، «بررسی چیستی تجربهٔ نزدیک به مرگ و نقد دیدگاه‌های متناظر با آن» ص۹.
  20. شانظری و فرحناکیان، «اعتبارسنجی تجربه‌های نزدیک به مرگ در قلمرو الهیات اسلامی»، ص۴۱۳.
  21. رضانیا و اعتمادی‌نیا، «تجربه‌های نزدیک به مرگ، بررسی چیستی و نحوه دلالت آن در اثبات حیات پس از مرگ»، ص۹۴.
  22. رضانیا و اعتمادی‌نیا، «تجربه‌های نزدیک به مرگ، بررسی چیستی و نحوه دلالت آن در اثبات حیات پس از مرگ»، ص۹۴.
  23. ساعی و قاسمیان‌نژاد، «بررسی چیستی تجربهٔ نزدیک به مرگ و نقد دیدگاه‌های متناظر با آن» ص۱۰.
  24. ساعی و قاسمیان‌نژاد، «بررسی چیستی تجربهٔ نزدیک به مرگ و نقد دیدگاه‌های متناظر با آن» ص۱۰.
  25. ساعی و قاسمیان‌نژاد، «بررسی چیستی تجربهٔ نزدیک به مرگ و نقد دیدگاه‌های متناظر با آن» ص۱۱.
  26. اکبری، جاودانگی، ۱۳۹۰ش، ص۳۲۴.
  27. اکبری، جاودانگی، ۱۳۹۰ش، ص۳۲۴.
  28. ساعی و قاسمیان‌نژاد، «بررسی چیستی تجربهٔ نزدیک به مرگ و نقد دیدگاه‌های متناظر با آن» ص۱۱.
  29. ساعی و قاسمیان‌نژاد، «بررسی چیستی تجربهٔ نزدیک به مرگ و نقد دیدگاه‌های متناظر با آن» ص۱۲.
  30. گوهری، «نقدی بر واقع‌نمایی تجربیات لحظات نزدیک به مرگ»، ص۹۹.
  31. ساعی و قاسمیان‌نژاد، «بررسی چیستی تجربهٔ نزدیک به مرگ و نقد دیدگاه‌های متناظر با آن» ص۱۲.
  32. گوهری، «نقدی بر واقع‌نمایی تجربیات لحظات نزدیک به مرگ»، ص۱۰۰.
  33. شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۱۳۲؛ شانظری و فرحناکیان، «اعتبارسنجی تجربه‌های نزدیک به مرگ در قلمرو الهیات اسلامی»، ص۴۳۵.
  34. گوهری، «نقدی بر واقع‌نمایی تجربیات لحظات نزدیک به مرگ»، ص۹۲.
  35. گوهری، «نقدی بر واقع‌نمایی تجربیات لحظات نزدیک به مرگ»، ص۱۰۲.
  36. شانظری و فرحناکیان، «اعتبارسنجی تجربه‌های نزدیک به مرگ در قلمرو الهیات اسلامی»، ص۴۲۷.
  37. خسروپناه، «تجربهٔ نزدیک به مرگ واقعیت یا پندار؟»، ص۴۸.
  38. شانظری و فرحناکیان، «اعتبارسنجی تجربه‌های نزدیک به مرگ در قلمرو الهیات اسلامی»، ص۴۴۳.
  39. شانظری و فرحناکیان، «اعتبارسنجی تجربه‌های نزدیک به مرگ در قلمرو الهیات اسلامی»، ص۴۴۴.
  40. شانظری و فرحناکیان، «اعتبارسنجی تجربه‌های نزدیک به مرگ در قلمرو الهیات اسلامی»، ص۴۲۸-۴۳۶.
  41. شانظری و فرحناکیان، «اعتبارسنجی تجربه‌های نزدیک به مرگ در قلمرو الهیات اسلامی»، ص۴۴۵.
  42. اکبری، جاودانگی، ۱۳۹۰ش، ص۳۲۵-۳۳۰.
  43. اکبری، جاودانگی، ۱۳۹۰ش، ص۳۲۴.
  44. اکبری، جاودانگی، ۱۳۹۰ش، ص۳۲۵.
  45. گوهری، «نقدی بر واقع‌نمایی تجربیات لحظات نزدیک به مرگ»، ص۱۰۱.
  46. گوهری، «نقدی بر واقع‌نمایی تجربیات لحظات نزدیک به مرگ»، ص۱۰۰.
  47. اکبری، جاودانگی، ۱۳۹۰ش، ص۳۲۵-۳۲۶.
  48. گوهری، «نقدی بر واقع‌نمایی تجربیات لحظات نزدیک به مرگ»، ص۹۳.
  49. زندگی در کرانه‌ها، پاتوق کتاب فردا.
  50. مرگ آشنایی، سایت.
  51. آن سوی مرگ، پاتوق کتاب فردا.
  52. کتاب سه دقیقه در قیامت، فروشگاه اینترنتی انتشارات شهید ابراهیم هادی.
  53. معرفی و دانلود کتاب صوتی شنود، سایت کتابراه.
  54. «کتاب در آغوش نور»، سایت ایران کتاب.
  55. زندگی پس از زندگی، شبکه چهار صدا و سیما.
  1. فراروان‌شناسی شاخه‌ای از روان‌شناسی است که به مطالعه پدیده‌های روان‌شناختی به ظاهر ماوراءالطبیعه می‌پردازد.(فرا روان‌شناسی، پایگاه علمی تخصصی روان‌شناسی.)
  2. «Near – Death Experiences»، معمولا در کتاب‌ها و مقالات به صورت مخفف (NDE) از آن یاد می‌شود.(شانظری و فرحناکیان، «اعتبارسنجی تجربه‌های نزدیک به مرگ در قلمرو الهیات اسلامی»، ص۴۱۱).

منابع

  • آن سوی مرگ، پاتوق کتاب فردا، تاریخ بازدید: ۲۳ آبان ۱۴۰۱ش.
  • اکبری، رضا، جاودانگی، قم، مؤسسه بوستان کتاب، چاپ دوم، ۱۳۹۰ش.
  • انوری، حسن، فرهنگ بزرگ سخن، تهران، سخن، ۱۳۹۰ش.
  • خسروپناه، عبدالحسین، «تجربهٔ نزدیک به مرگ واقعیت یا پندار؟»، در نشریه پاسدار اسلام، شماره۴۷۱-۴۷۲، تیر و مرداد ۱۴۰۰ش.
  • رضانیا، حمید و اعتمادی‌نیا، مجتبی، «تجربه‌های نزدیک به مرگ؛ بررسی چیستی و نحوه دلالت آن در اثبات حیات پس از مرگ»، در نشریه پژوهش‌های ادیانی، ش۳، بهار و تابستان ۱۳۹۳ش.
  • زندگی پس از زندگی، شبکه چهار صدا و سیما، تاریخ بازدید: ۱۲ آبان ۱۴۰۱ش.
  • زندگی در کرانه‌ها، پاتوق کتاب فردا، تاریخ بازدید: ۱۲ آبان ۱۴۰۱ش.
  • ساعی، محبوبه، قاسمیان نژاد، علی‌نقی، «بررسی چیستی تجربهٔ نزدیک به مرگ و نقد دیدگاه‌های متناظر با آن»، در نشریه اندیشه نوین دینی، شماره۳۸، ص۷-۲۴. زمستان ۱۳۹۳ش.
  • شانظری، جعفر و فرحناکیان، کمیل، «اعتبارسنجی تجربه‌های نزدیک به مرگ در قلمرو الهیات اسلامی»، همایش بین المللی فلسفه دین معاصر، ۱۳۹۲ش.
  • شیخ صدوق، محمد بن على، من لا يحضره الفقيه، قم، دفتر انتشارات اسلامى، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
  • طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دارالمعرفه، بی تا.
  • فراروان‌شناسی، پایگاه علمی تخصصی روان‌شناسی، تاریخ درج: ۱۶ اسفند ۱۳۸۹ش، تاریخ بازدید: ۸ آبان ۱۴۰۱ش.
  • القاسانی، عبدالرزاق، تحقیق محسن بیدارفر، شرح منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری، قم، بیدار، ۱۳۸۵ش.
  • کتاب بازگشت، فروشگاه اینترنتی انتشارات شهید ابراهیم هادی، تاریخ بازدید: ۱۲ آبان ۱۴۰۱ش.
  • کتاب سه دقیقه در قیامت، فروشگاه اینترنتی انتشارات شهید ابراهیم هادی، تاریخ بازدید: ۱۲ آبان ۱۴۰۱ش.
  • گوهری، عباس، «نقدی بر واقع نمایی تجربیات لحظات نزدیک به مرگ بر اساس آموزه‌های قرآن و روایات»، در نشریه پژوهش دینی، ش۱۸، بهار و تابستان ۱۳۸۸ش.
  • محمدی شاهرودی، رضا، «تجربه‌های نزدیک به مرگ»، در نشریه پاسخ، ش۲۵، بهار ۱۴۰۱ش.
  • معرفی و دانلود کتاب صوتی شنود، سایت کتابراه، تاریخ بازدید: ۱۲ آبان ۱۴۰۱ش..
  • مودی، ریموند، زندگی پس از زندگی، ترجمه شهناز انوشیروانی، تهران، مؤسسه خدمات فرهنگی رسا، چاپ دوم، ۱۳۷۳ش.

پیوند به بیرون