تجربه نزدیک به مرگ
تجربه نزدیک به مرگ رویدادی فراروانشناختی و معنوی که از سوی افراد در آستانه مرگ گزارش شده است. این تجربهها را به دلیل جدایی روح از بدن مشابه خواب و مرگ دانستهاند.
برخی پژوهشگران، تجربه نزدیک به مرگ را ملموسترین پدیدهای شمردهاند که وجود روح و ادامه حیات پس از مرگ را اثبات میکند. از نظر گروهی محققان، با توجه به فراوانی اینگونه تجربهها، نمیتوان در اصل وقوع آنها تردید کرد؛ هرچند در برخی جزئیات آن تجربهها اشکالاتی وجود دارد. برای تأیید و اعتبار تجربههای نزدیک به مرگ، به تواتر این تجربهها، ویژگیهای مشترک آنها در میان افراد گوناگون با مذاهب مختلف، آیات و روایات استناد شده است. با این حال، به نظر برخی از پژوهشگران فلسفه و کلام، تجربههای نزدیک به مرگ نمیتوانند وجود روح پس از مرگ را اثبات کنند؛ زیرا جهانی که با این تجربهها اثبات میشود، با جهان پس از مرگ در ادیان ابراهیمی همچون اسلام و مسیحیت متفاوت است.
بعضی از ویژگیهای مشترکِ گزارششده در این تجربهها عبارتند از: احساس خروج روح از بدن، احساس آرامش و بیدردی، ورود به تونلی استوانهایشکل و نورانی، ملاقات با افراد درگذشته و مرور زندگی گذشته تجربهگر. گفته میشود که زمینه و آموزش مذهبی تأثیری در اصل و محتوای تجربه نزدیک به مرگ ندارد، بلکه فقط در تفسیر آن مؤثر است.
کتابهای متعددی درباره تجربه نزدیک به مرگ تألیف شده است؛ از جمله «زندگی پس از زندگی»، «زندگی در کرانهها»، «آن سوی مرگ» و «شنود». همچنین برنامه تلویزیونی و گفتگومحورِ «زندگی پس از زندگی» در همینباره از صداوسیمای ایران پخش شده است.
تعریف و جایگاه
تجربه نزدیک به مرگ (NDE)، به رویدادهای فراروانشناختی[یادداشت ۱] و روحانی گفته میشود که توسط افرادی گزارش شده است که در آستانه مرگ قرار گرفتهاند.[۱] تجربه نزدیک به مرگ، ملموسترین پدیدهای دانسته شده که وجود روح و ادامه حیات پس از مرگ را اثبات میکند،[۲] تا جایی که ریمونْد مُودی، فیلسوف و روانپزشک آمریکایی، در مصاحبهای گفته است که بعد از گفتگو با هزاران نفر که تجربه نزدیک مرگ داشتهاند، هیچ تردیدی ندارم که زندگی ما با مرگ پایان نمیپذیرد.[۳] برخی نیز بررسی تجربههای نزدیک به مرگ را راهی برای آگاهی و رفع دلنگرانیها از پدیده مرگ شمردهاند.[۴]
تجربه نزدیک به مرگ، موضوعی میانرشتهای دانسته شده که در فلسفه دین، روانشناسیِ دین و روانپزشکی مورد توجه قرار گرفته است.[۵]
ریمونْد مُودی، را اولین کسی دانستهاند که در سال ۱۹۷۵م (۱۳۵۴ش) با بررسی و تحلیل این گزارشها، کتابی با عنوان «زندگی پس از زندگی» را نگاشت[۶] و این رویدادها را «تجربههای نزدیک به مرگ» نامید.[۷]
تفاوت با رؤیا و مرگ
بهگفته رضا محمدی شاهرودی، از اساتید کلام اسلامی، خواب، مرگ، عالَم احتضار و تجربههای نزدیک به مرگ از یک جنس هستند؛ زیرا روح در همه این حالتها با عالم ملکوت ارتباط برقرار میکند و از عالم ماده و جسم جدا میشود.[۸] محمدی شاهرودی معتقد است، جدایی روح از عالم ماده، درجهبندی و شدت و ضعف دارد؛ سطحی از آن مرگ است که جدایی کامل بوده و در آن برگشتی به عالَم ماده نیست و سطحی دیگر، خواب یا تجربه نزدیک به مرگ است که جدایی کامل نبوده و در آن تنها ارتباط روح با عالم ماده ضعیف میشود.[۹]
تفاوت با مکاشفه و شهود عرفانی
تجربه نزدیک به مرگ را مشابهِ مکاشفه و مشاهده شخصیتهای بزرگ عرفانی و مذهبی دانسته،[۱۰] ولی تفاوتهایی نیز میان آن دو ذکر نمودهاند؛ ازجمله اینکه مکاشفه عارف، حاصل ریاضتهای مختلف علمی و عملی است[۱۱] و هدف از آن رسیدن به لقای الهی است؛[۱۲] در حالی که تجربه نزدیک به مرگ اختیاری نیست و صرفاً حوادث روزمره زندگی، وی را با چنین تجربهای مواجه میکند.[۱۳]
ویژگیهای مشترک
پژوهشگرانِ تجربههای نزدیک به مرگ، بنابر مشاهده تجربهگران مختلف، ویژگیهای مشترکی از تجربههای نزدیک به مرگ استخراج نمودهاند که برخی از آنها از این قرار است:
- احساس وقوع مرگ.[۱۴]
- شنیدن صدای اطرافیان در همان لحظاتی که فرد در آستانه مرگ انگاشته شده است.[۱۵]
- احساس خروج روح از بدن.[۱۶]
- احساس آرامش و بیدردی؛ بهطوری که تجربهگر سختیِ بیماریهای قبل از آن را احساس نمیکند.[۱۷]
- ورود به تونل استوانهایشکل و نورانی پس از جدایی روح از بدن[۱۸]
- مواجهه با موجودی جذاب و نورانی.[۱۹]
- ملاقات با دوستان و خویشاوندانی که قبلاً از دنیا رفتهاند.[۲۰]
- مرور زندگی: بازبینی و نگرشی به تمام وقایع یا بخشی از زندگی تجربهگر.[۲۱]
- زمان و مکان غیرمادی؛ گروهی از تجربهگران از دیدن قلمرویی فراطبیعی، صحنهای خوشایند و سرشار از نور و رنگهای فوقالعاده زیبا سخن گفتهاند.[۲۲]
- عدم فرارسیدن وقت مرگ قطعی: عدهای از تجربهگران چنین اظهار کردهاند که به آنها القا شده که هنوز زمان مرگ آنها فرا نرسیده است.[۲۳]
- بیمیلی درباره بازگشت به دنیا: بسیاری از تجربهگران گفتهاند که در آن حال با چنان حالت جذاب و شیرینی مواجه بودهاند که تمایلی برای بازگشت به زندگی نداشتهاند.[۲۴]
تأثیر دین در تفسیر تجربهها
گفته شده زمینه و آموزش مذهبی تأثیری در اصل و محتوای تجربه نزدیک به مرگ و ویژگیهای آن ندارد، بلکه فقط در تفسیر و تبیین آن مؤثر است.[۲۵] ازاینرو، در مواجهه با موجودات نورانی -که از جمله موارد مشترک در این تجربهها است- مسیحیان آن را حضرت عیسی(ع) میدانند و پیروان دیگر ادیان از او بهعنوان شخصیتی مقدس و فرشتهای مقرّب یاد کردهاند.[۲۶] گروهی از تجربهگران مسلمان گزارش نمودهاند که بعضی از امامان شیعه یا حضرت عباس را ملاقات کرده و از شفاعت آنها در زنده ماندن و بازگشت به دنیا برخوردار شدهاند.[۲۷]
اعتبارسنجی
در اعتبار تجربههای نزدیک به مرگ اختلافنظر است. گروهی از پژوهشگران (مسلمان و غیرمسلمان)، اصل وقوع چنین تجربههایی را مسلّم دانسته و برخی آن را توهم و حاصل فعالیتهای مغزی شمردهاند.[۲۸]
نگرش پژوهشگران مسلمان
گروهی از پژوهشگران دینی، گزارشهای موسوم به تجربههای نزدیک به مرگ را قابل تأیید دانسته[۲۹] و معتقدند ویژگیهایی که برای حالت احتضار بیان شده (از جمله مشاهده افرادی که برای دیگران قابل رؤیت نیستند[۳۰]) میتواند مؤیّدی برای آن باشد؛ زیرا فرد محتضر بهعلت داشتن حالت انقطاع و سست شدن تعلق روح از جسم میتواند بخشی از عالم برزخ را مشاهده کند.[۳۱]
بهگفته عبدالحسین خسروپناه، هر چند در برخی از گزارشهای تجربهگران تردیدهایی وجود دارد، ولی با توجه به فراوانی آنها، نمیتوان در اصل وقوع تجربههای نزدیک به مرگ تردید کرد.[۳۲] برخی محققان فلسفه و کلام اسلامی، با استناد به تواتر این تجربهها و ویژگیهای مشترک آنها در میان افراد بینا و نابینا، دیندار و بیدین، کودکان و بزرگسالان در طول تاریخ، آنها را معتبر شمردهاند.[۳۳] در این راستا، مستنداتی از قرآن و روایات نیز در تأیید برخی از این تجربهها ارائه[۳۴] و ادعا شده نکات مشترک و متفاوتی بین این تجربهها و آموزههای اسلامی وجود دارد.[۳۵]
به نظر برخی از پژوهشگران فلسفه و کلام، تجربههای نزدیک به مرگ نمیتوانند وجود روح پس از مرگ را اثبات کنند؛ زیرا جهانی که با این تجربهها اثبات میشود، با جهان پس از مرگی که در ادیان ابراهیمی همچون اسلام و مسیحیت توصیف شده، متفاوت است.[۳۶]
برخی نیز تأیید یا رد تجربههای نزدیک مرگ را به تطبیق آنها با معیار عقل، سنت و قرآن دانستهاند؛ هنگامی که دلیلی برای تأیید و رد آنها وجود داشته باشد، تنها میتوان از امکان آن گزارشها سخن گفت.[۳۷]
نگرش فراروانشناسان
فراروانشناسان نیز دربارهٔ تجربههای نزدیک به مرگ، دو گونه موضع گرفتهاند؛ عدهای این گزارشها را بیانگر واقعیت دانسته و آن را دلیلی بر جاودانگی روح میدانند.[۳۸] آنها دو دلیل بر ادعای خود آوردهاند: یکی وجود ویژگیهای مشترک متعدد در این تجربهها[۳۹] و دیگری تأثیر عمیق این تجربهها بر زندگی تجربهگران و تغییر نگرش آنها درباره مرگ.[۴۰] در مقابل، برخی این گزارشها را توهّم شمرده و ارزش علمی برای آنها قائل نیستند.[۴۱] سوزان بلکمور، از پژوهشگران این رشته معتقد است که شباهتهای فراوان در این تجربهها، حاصل فعالیتهای مغزی و حسی تجربهگران در لحظات نزدیک به مرگ است.[۴۲]
کتابشناسی
در موضوع تجربههای نزدیک به مرگ، برخی به تحلیل و بررسی آن و برخی صرفاً به بیان گزارشهایی در این زمینه پرداختهاند.
آثار تحلیلی
- زندگی پس از زندگی، نوشته ریموند مودی که اولین اثر در این موضوع دانسته شده و در آن گزارشهای نزدیک به مرگ عدهای جمع و بررسی شده است.[۴۳]
- جهان پس از مرگ: بررسی علمی تجربیات نزدیک به مرگ، نوشتۀ جفری لانگ.[۴۴]
- زندگی در کرانهها، نوشته مجتبی اعتمادینیا؛ این اثر با نگاهی به رویکردهای متفاوت در تفسیر این تجربهها، به تحلیلی انتقادی درباره آنها میپردازد.[۴۵]
- مرگآشنایی: پژوهشی در باب چیستی و ابعاد مختلف تجربههای نزدیک به مرگ؛ این کتاب اثری دیگر از مجتبی اعتمادینیا است که در آن به تحلیل و بررسی تجربههای نزدیک به مرگ پرداخته است.[۴۶]
آثار گزارشی
- آن سوی مرگ اثر جمال صادقی که به سه خاطره درباره تجربه نزدیک به مرگ و مصاحبه با صاحبان آن تجربهها پرداخته است.[۴۷]
- سه دقیقه در قیامت: این کتاب بازگشت از مرگ یکی از مجروحان جنگی را گزارش میکند و بیش از یک میلیون نسخه به چاپ رسیده است.[۴۸]
- شنود: در این کتاب، تجربه نزدیک به مرگ یکی از مسئولان امنیتی که بعد از ده روز کُما به هوش آمده، روایت شده است.[۴۹]
- در آغوش نور: مجموعهای ۷ جلدی به نویسندگی بتی جین ایدی و دیگران است که تجربیات پس از مرگ بتی جین را گزارش میکند. این کتاب جزو پرفروشترینهای نیویورکتایمز است.[۵۰]
برنامه زندگی پس از زندگی: برنامهای تلویزیونی و گفتگومحور «زندگی پس از زندگی» در زمینه تجربههای نزدیک به مرگ، در پنج فصل و هر فصل در بیش از ۳۰ قسمت ۹۰ دقیقهای به تهیهکنندگی و اجرای عباس موزون، از شبکه چهار صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران در ایام ماه رمضانِ سالهای ۱۳۹۹-۱۴۰۳ش پخش شده است.[۵۱]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ ساعی و قاسمیاننژاد، «بررسی چیستی تجربهٔ نزدیک به مرگ و نقد دیدگاههای متناظر با آن» ص۹.
- ↑ رضانیا و اعتمادینیا، «تجربههای نزدیک به مرگ، بررسی چیستی و نحوه دلالت آن در اثبات حیات پس از مرگ»، ص۹۰.
- ↑ خسروپناه، «تجربهٔ نزدیک به مرگ واقعیت یا پندار؟»، ص۴۸.
- ↑ گوهری، «نقدی بر واقعنمایی تجربیات لحظات نزدیک به مرگ»، ص۸۳.
- ↑ خسروپناه، «تجربهٔ نزدیک به مرگ واقعیت یا پندار؟»، ص۴۸.
- ↑ گوهری، «نقدی بر واقعنمایی تجربیات لحظات نزدیک به مرگ»، ص۹۳.
- ↑ شانظری و فرحناکیان، «اعتبارسنجی تجربههای نزدیک به مرگ در قلمرو الهیات اسلامی»، ص۴۱۱؛ ساعی و قاسمیاننژاد، «بررسی چیستی تجربهٔ نزدیک به مرگ و نقد دیدگاههای متناظر با آن» ص۸.
- ↑ محمدی شاهرودی، «تجربههای نزدیک به مرگ»، ص۱۳۲.
- ↑ محمدی شاهرودی، «تجربههای نزدیک به مرگ»، ص۱۳۳-۱۳۴.
- ↑ ساعی و قاسمیاننژاد، «بررسی چیستی تجربهٔ نزدیک به مرگ و نقد دیدگاههای متناظر با آن» ص۸.
- ↑ انوری، فرهنگ بزرگ سخن، ۱۳۹۰ش، ج۴، ص۳۷۶۷.
- ↑ القاسانی، شرح منازل السائرین، ۱۳۸۵ش، ص۲۱۸.
- ↑ شانظری و فرحناکیان، «اعتبارسنجی تجربههای نزدیک به مرگ در قلمرو الهیات اسلامی»، ص۴۴۰.
- ↑ رضانیا و اعتمادینیا، «تجربههای نزدیک به مرگ، بررسی چیستی و نحوه دلالت آن در اثبات حیات پس از مرگ»، ص۹۴.
- ↑ رضانیا و اعتمادینیا، «تجربههای نزدیک به مرگ، بررسی چیستی و نحوه دلالت آن در اثبات حیات پس از مرگ»، ص۹۴.
- ↑ ساعی و قاسمیاننژاد، «بررسی چیستی تجربهٔ نزدیک به مرگ و نقد دیدگاههای متناظر با آن» ص۱۰.
- ↑ ساعی و قاسمیاننژاد، «بررسی چیستی تجربهٔ نزدیک به مرگ و نقد دیدگاههای متناظر با آن» ص۱۰.
- ↑ ساعی و قاسمیاننژاد، «بررسی چیستی تجربهٔ نزدیک به مرگ و نقد دیدگاههای متناظر با آن» ص۱۱.
- ↑ اکبری، جاودانگی، ۱۳۹۰ش، ص۳۲۴.
- ↑ اکبری، جاودانگی، ۱۳۹۰ش، ص۳۲۴.
- ↑ ساعی و قاسمیاننژاد، «بررسی چیستی تجربهٔ نزدیک به مرگ و نقد دیدگاههای متناظر با آن» ص۱۱.
- ↑ ساعی و قاسمیاننژاد، «بررسی چیستی تجربهٔ نزدیک به مرگ و نقد دیدگاههای متناظر با آن» ص۱۲.
- ↑ گوهری، «نقدی بر واقعنمایی تجربیات لحظات نزدیک به مرگ»، ص۹۹.
- ↑ ساعی و قاسمیاننژاد، «بررسی چیستی تجربهٔ نزدیک به مرگ و نقد دیدگاههای متناظر با آن» ص۱۲.
- ↑ شانظری و فرحناکیان، «اعتبارسنجی تجربههای نزدیک به مرگ در قلمرو الهیات اسلامی»، ص۴۱۳.
- ↑ اکبری، جاودانگی، ۱۳۹۰ش، ص۳۲۴.
- ↑ «گفتگو با میثم عباسیان»، سایت شبکه چهار سیما؛ «گفتگو با ایمان، تجربهگر»، وبسایت شبکه چهار سیما.
- ↑ گوهری، «نقدی بر واقعنمایی تجربیات لحظات نزدیک به مرگ»، ص۱۰۰.
- ↑ گوهری، «نقدی بر واقعنمایی تجربیات لحظات نزدیک به مرگ»، ص۱۰۲.
- ↑ گوهری، «نقدی بر واقعنمایی تجربیات لحظات نزدیک به مرگ»، ص۹۲.
- ↑ شانظری و فرحناکیان، «اعتبارسنجی تجربههای نزدیک به مرگ در قلمرو الهیات اسلامی»، ص۴۲۷.
- ↑ خسروپناه، «تجربهٔ نزدیک به مرگ واقعیت یا پندار؟»، ص۴۸.
- ↑ شانظری و فرحناکیان، «اعتبارسنجی تجربههای نزدیک به مرگ در قلمرو الهیات اسلامی»، ص۴۴۳و۴۴۴.
- ↑ شانظری و فرحناکیان، «اعتبارسنجی تجربههای نزدیک به مرگ در قلمرو الهیات اسلامی»، ص۴۲۸-۴۳۶.
- ↑ شانظری و فرحناکیان، «اعتبارسنجی تجربههای نزدیک به مرگ در قلمرو الهیات اسلامی»، ص۴۴۵.
- ↑ اکبری، جاودانگی، ۱۳۹۰ش، ص۳۲۵-۳۳۰.
- ↑ «آیا میتوان به روایتهای تجربه پس از مرگ اعتماد کرد؟»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ اکبری، جاودانگی، ۱۳۹۰ش، ص۳۲۴.
- ↑ اکبری، جاودانگی، ۱۳۹۰ش، ص۳۲۵.
- ↑ گوهری، «نقدی بر واقعنمایی تجربیات لحظات نزدیک به مرگ»، ص۱۰۱.
- ↑ گوهری، «نقدی بر واقعنمایی تجربیات لحظات نزدیک به مرگ»، ص۱۰۰.
- ↑ اکبری، جاودانگی، ۱۳۹۰ش، ص۳۲۵-۳۲۶.
- ↑ گوهری، «نقدی بر واقعنمایی تجربیات لحظات نزدیک به مرگ»، ص۹۳.
- ↑ «معرفی و دانلود کتاب جهان پس از مرگ»، سایت کتابراه.
- ↑ «زندگی در کرانهها»، پاتوق کتاب فردا.
- ↑ «مرگآشنایی»، سایت فیدیبو.
- ↑ آن سوی مرگ، پاتوق کتاب فردا.
- ↑ «کتاب سه دقیقه در قیامت»، فروشگاه اینترنتی انتشارات شهید ابراهیم هادی.
- ↑ «معرفی و دانلود کتاب صوتی شنود»، سایت کتابراه.
- ↑ «کتاب در آغوش نور»، سایت ایران کتاب.
- ↑ «زندگی پس از زندگی»، سایت شبکه چهار سیما.
یادداشت
- ↑ فراروانشناسی شاخهای از روانشناسی است که به مطالعه پدیدههای روانشناختی به ظاهر ماوراءالطبیعه میپردازد.(فرا روانشناسی، پایگاه علمی تخصصی روانشناسی.)
منابع
- «آن سوی مرگ»، سایت پاتوق کتاب فردا، تاریخ بازدید: ۲۳ آبان ۱۴۰۱ش.
- «آیا میتوان به روایتهای تجربه پس از مرگ اعتماد کرد؟»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ نشر: ۱۰ خرداد ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۱۳ آذر ۱۴۰۱ش.
- اکبری، رضا، جاودانگی، قم، مؤسسه بوستان کتاب، چاپ دوم، ۱۳۹۰ش.
- انوری، حسن، فرهنگ بزرگ سخن، تهران، سخن، ۱۳۹۰ش.
- خسروپناه، عبدالحسین، «تجربهٔ نزدیک به مرگ واقعیت یا پندار؟»، در نشریه پاسدار اسلام، شماره۴۷۱-۴۷۲، تیر و مرداد ۱۴۰۰ش.
- رضانیا، حمید، و مجتبی اعتمادینیا، «تجربههای نزدیک به مرگ؛ بررسی چیستی و نحوه دلالت آن در اثبات حیات پس از مرگ»، در نشریه پژوهشهای ادیانی، ش۳، بهار و تابستان ۱۳۹۳ش.
- «زندگی پس از زندگی»، سایت شبکه چهار صدا و سیما، تاریخ بازدید: ۱۲ آبان ۱۴۰۱ش.
- «زندگی در کرانهها»، پاتوق کتاب فردا، تاریخ بازدید: ۱۲ آبان ۱۴۰۱ش.
- ساعی، محبوبه، و علینقی قاسمیاننژاد، «بررسی چیستی تجربهٔ نزدیک به مرگ و نقد دیدگاههای متناظر با آن»، در نشریه اندیشه نوین دینی، شماره۳۸، ص۷-۲۴. زمستان ۱۳۹۳ش.
- شانظری، جعفر، و کمیل فرحناکیان، «اعتبارسنجی تجربههای نزدیک به مرگ در قلمرو الهیات اسلامی»، همایش بین المللی فلسفه دین معاصر، ۱۳۹۲ش.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دارالمعرفه، بی تا.
- «فراروانشناسی»، پایگاه علمی تخصصی روانشناسی، تاریخ درج: ۱۶ اسفند ۱۳۸۹ش، تاریخ بازدید: ۸ آبان ۱۴۰۱ش.
- القاسانی، عبدالرزاق، شرح منازل السائرین خواجه عبدالله انصاری، تحقیق محسن بیدارفر، قم، بیدار، ۱۳۸۵ش.
- «کتاب بازگشت»، فروشگاه اینترنتی انتشارات شهید ابراهیم هادی، تاریخ بازدید: ۱۲ آبان ۱۴۰۱ش.
- «کتاب سه دقیقه در قیامت»، فروشگاه اینترنتی انتشارات شهید ابراهیم هادی، تاریخ بازدید: ۱۲ آبان ۱۴۰۱ش.
- «گفتگو با ایمان، تجربهگر»، سایت شبکه چهار سیما، تاریخ بازدید: ۱۳ آذر ۱۴۰۱ش.
- «گفتگو با میثم عباسیان، تجربهگر»، سایت شبکه چهار صدا و سیما، تاریخ بازدید: ۱۳ آذر ۱۴۰۱ش.
- گوهری، عباس، «نقدی بر واقعنمایی تجربیات لحظات نزدیک به مرگ بر اساس آموزههای قرآن و روایات»، در نشریه پژوهش دینی، ش۱۸، بهار و تابستان ۱۳۸۸ش.
- محمدی شاهرودی، رضا، «تجربههای نزدیک به مرگ»، در نشریه پاسخ، ش۲۵، بهار ۱۴۰۱ش.
- «معرفی و دانلود کتاب جهان پس از مرگ»، سایت کتابراه، تاریخ بازدید: ۱۷ آذر ۱۴۰۱ش.
- «معرفی و دانلود کتاب صوتی شنود»، سایت کتابراه، تاریخ بازدید: ۱۲ آبان ۱۴۰۱ش.
- مودی، ریموند، زندگی پس از زندگی، ترجمه شهناز انوشیروانی، تهران، مؤسسه خدمات فرهنگی رسا، چاپ دوم، ۱۳۷۳ش.