آیه ۶۹ سوره عنکبوت
 | |
| مشخصات آیه | |
|---|---|
| واقع در سوره | سوره عنکبوت |
| شماره آیه | ۶۹ (آخرین آیه) |
| جزء | ۲۱ |
| اطلاعات محتوایی | |
| درباره | هدایت و حمایت از مجاهدان در راه خدا |
| آیات مرتبط | آیه ۱۷ سوره محمد |
آیه ۶۹ سوره عنکبوت آخرین آیه سوره عنکبوت که از حمایت و هدایت مجاهدان در راه خدا و یاری نیکوکاران سخن میگوید. مقصود از جهاد در این آیه، جهاد با دشمنان و شیاطین، جهاد با نفس و جهاد در راه کسب معارف دینی گفته شده است. به نظر برخی مفسران، واژه «فینا؛ در راه ما» هر امری را که متعلق به خدا و در راه خدا باشد، دربرمیگیرد.
در روایاتی این آیه به اهلبیت(ع) ازجمله امام علی(ع) تطبیق داده شده است؛ البته گفته شده مقصود بیان مصداق کامل آیه است نه محدودیت و انحصار مفهوم آیه در ایشان.
از نظر ناصر مکارم شیرازی طبق این آیه، علت هرگونه شکست و ناکامی و سرچشمه مشکلات جوامع اسلامى دو چیز است: کوتاهی در جهاد یا نبود اخلاص در کارها؛ زیرا براساس آیه اگر این دو با هم جمع شوند، پیروزی و هدایت حتمی است.
معرفی
براساس آیه ۶۹ سوره عنکبوت، آخرین آیه سوره عنکبوت، خداوند کسانی را که در راه او جهاد کنند هدایت و حمایت میکند؛ هرچند به گفته ناصر مکارم شیرازی، مفسر و صاحب تفسیر نمونه، مشکلات فراوانی در راه خدا وجود دارد همچون شناخت حق، وسوسههای شیاطین و دشمنی دشمنان.[۱] این مطلب را عصاره تمام سوره عنکبوت[۲] و متناسب و تکرار حقایق آیات ابتدایی آن سوره دانستهاند.[۳]
﴿وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ ٦٩﴾ [عنکبوت:69] ﴿و کسانی که در راه ما کوشیدهاند به یقین راههای خود را بر آنان مینماییم و در حقیقتخدا با نیکوکاران است ٦٩﴾
گفته شده مراد از همراهی خدا با محسنین (نیکوکاران)، یاری کردن محسنین[۴] یا عنایت و رحمت الهی نسبت به محسنین[۵] است. برخی مفسران گفتهاند منظور یاری کردن نیکوکاران در دنیا و پاداش و آمرزش گناهان در آخرت است.[۶]
مقصود از جهاد و «در راه ما» و «راههای ما»
در اینکه مراد از جهاد و جهادگران در آیه ۶۹ سوره عنکبوت چیست، میان مفسران اختلافنظر وجود دارد.[۷] در تفسیر قمی آمده که منظور از جهادگران، کسانیاند که صبر کرده و همراه پیامبر(ص) جهاد کردند.[۸] از نظر مفسرانی همچون شیخ طوسی[۹] و طبرسی[۱۰] مراد از جهاد، جهاد با کافران و جهاد نفس است. علامه طباطبایی[۱۱] و ملافتح الله کاشانی[۱۲] مقصود از جهاد را جهاد با دشمن ظاهری، جهاد با شیطان و جهاد با نفس دانستهاند. برخی افزون بر جهاد با کافران و جهاد با نفس، جهاد در راه کسب معارف دینی و اعمال صالح را نیز ذکر کردهاند.[۱۳] به نظر ناصر مکارم شیرازی، جهاد در این آیه معنای وسیعی دارد و هر گونه جهاد و تلاش در راه خدا و به منظور رسیدن به اهداف الهی را شامل میشود.[۱۴]
درباره واژه «فینا؛ در راه ما» نیز احتمالات گوناگونی مانند در راه رضای خدا، در راه جهاد با نفس، در راه عبادت خدا، در راه مبارزه و جهاد با دشمن ذکر شده است.[۱۵] به نظر علامه طباطبایی، جهاد در راه خدا کنایه از این است که جهاد مجاهدان در اموری است که متعلق به خداست خواه جهاد در راه عقیده باشد خواه در راه عمل.[۱۶] مکارم شیرازی نیز «فینا» را نیز دارای معنای گستردهای میداند که همه احتمالات را دربرمیگیرد.[۱۷]
مراد از راههای خدا در «لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا»، راههایی است که انسان را به خدا نزدیک و به سوی او هدایت میکند؛[۱۸] زیرا راه را به خاطر این راه میگویند که به صاحب راه منتهی میشود و صاحب راه منظور اصلی از راه است.[۱۹] به گفته علامه طباطبایی، چون جهاد در راه خدا، هدایت است، پس هدایت به سوی راههای خدا، هدایت مضاعف خواهد بود. از این جهت، این آیه با آیه ۱۷ سوره محمد منطبق است.[۲۰]
تطبیق آیه به اهلبیت(ع)
در روایاتی آیه ۶۹ سوره عنکبوت به اهلبیت تطبیق داده شده است. ازجمله از امام باقر(ع) نقل شده که این آیه درباره ما اهلبیت(ع) نازل شده است.[۲۱] در روایت دیگری از امام باقر(ع) آمده که این آیه درباره آل محمد و پیروانشان است.[۲۲] از امام علی(ع) نقل شده که ضمن خطبهای خود را مصداق «محسنین» در این آیه ذکر کرده است.[۲۳]
گفته میشود تفسیر آیه به اهلبیت، بیان مصداق کامل آیه بوده و دلیل بر محدودیت مفهوم آیه نیست.[۲۴]
نکات تفسیری
برخی از مفسران ذیل آیه ۶۹ عنکبوت نکاتی بیان کردهاند ازجمله:
- علت هرگونه شکست و ناکامی دو چیز است: کوتاهی در جهاد یا نبود اخلاص در کارها؛ زیرا براساس آیه، جهاد و اخلاص در کنار یکدیگر موجب پیروزی و هدایت حتمی است.[۲۵] آیتالله مکارم شیرازی، سرچشمه مشکلات و مصائب جوامع اسلامى را نیز همین دو علت میداند.[۲۶]
- تلاش برای عمل کردن به دانستهها سبب فراوانی علم میشود؛ چنانچه از پیامبر اکرم(ص) روایت شده که هر کس به آنچه میداند، عمل کند، خدا علم آنچه را که نمیداند به او میدهد.[۲۷]
- مقام نیکوکاران بالاتر از مقام مجاهدان است؛ زیرا آنان افزون بر جهاد و تلاش در راه خدا و نجات خود، دارای مقام ایثار و احسان بودند و برای دیگران نیز تلاش میکردند.[۲۸]
- راههای رسیدن به قرب الهی فراوان است و محدودیتی ندارد.[۲۹]
- فرمانبرداری از خدا موجب زیادی توفیق شخص میشود.[۳۰]
پانویس
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱۶، ص۳۴۸.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱۶، ص۳۴۸.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ق، ج۱۶، ص۱۴۸؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱۶، ص۳۴۸.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، ج۸، ص۲۲۶.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ق، ج۱۶، ص۱۵۲.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۸، ص۴۵۸؛ کاشانی، منهج الصادقين فى إلزام المخالفين، ۱۳۳۶ش، ج۷، ص۱۵۶.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱۶، ص۳۴۹.
- ↑ قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۱۵۱.
- ↑ شیخ طوسی، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، ج۸، ص۲۲۶.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۸، ص۴۵۸.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ق، ج۱۶، ص۱۵۱.
- ↑ کاشانی، منهج الصادقين فى إلزام المخالفين، ۱۳۳۶ش، ج۷، ص۱۵۵.
- ↑ طیب، اطيب البيان فى تفسير القرآن، ۱۳۶۹ش، ج۱۰، ص۳۵۶.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱۶، ص۳۴۹.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱۶، ص۳۴۹.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ق، ج۱۶، ص۱۵۱.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱۶، ص۳۴۹.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ق، ج۱۶، ص۱۵۱؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱۶، ص۳۴۹.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ق، ج۱۶، ص۱۵۱؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱۶، ص۳۴۹.
- ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۹۰ق، ج۱۶، ص۱۵۱.
- ↑ فرات کوفی، تفسیر فرات الکوفی، ۱۴۱۰ق، ص۳۲۰؛ حسکانی، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، ۱۴۱۱ق، ج۱، ص۵۶۹.
- ↑ قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۱۵۱.
- ↑ شیخ صدوق، معانی الاخبار، ۱۴۰۳ق، ص۵۹.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱۶، ص۳۵۱.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱۶، ص۳۵۰.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱۶، ص۳۵۰.
- ↑ کاشانی، منهج الصادقين فى إلزام المخالفين، ۱۳۳۶ش، ج۷، ص۱۵۵؛ شاه عبدالعظیمی، تفسیر اثنى عشرى، ۱۳۶۳ش، ج۱۰، ص۲۶۵.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱۶، ص۳۵۲.
- ↑ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۸ش، ج۷، ص۱۷۳.
- ↑ شاه عبدالعظیمی، تفسیر اثنى عشرى، ۱۳۶۳ش، ج۱۰، ص۲۶۵.
منابع
- حسکانی، عبیدالله بن عبدالله، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، تصحیح محمدباقر محمودی، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۱ق.
- شاه عبدالعظیمی، حسین، تفسیر اثنى عشرى، تهران، میقات، چاپ اول، ۱۳۶۳ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی بن بابویه، معانی الاخبار، تصحیح علیاکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول، ۱۴۰۳ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، التبیان فی تفسیر القرآن، تصحیح احمد حبیب عاملی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بیتا.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسه الاعلمی، ۱۳۹۰ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تصحیح فضلالله یزدى طباطبایی و سید هاشم رسولی محلاتی، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
- طیب، عبدالحسین، اطيب البيان فى تفسير القرآن، تهران، اسلام، چاپ دوم، ۱۳۶۹ش.
- فرات کوفی، فرات بن ابراهیم، تفسیر فرات الکوفی، تصحیح محمد کاظم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگى درسهایى از قرآن، چاپ اول، ۱۳۸۸ش.
- قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، تصحیح طیب موسوى جزائرى، قم، دار الکتاب، چاپ سوم، ۱۴۰۴ق.
- کاشانی، ملافتحالله، منهج الصادقين فى إلزام المخالفين، تهران، کتابفروشی و چاپخانه محمدحسن علمی، ۱۳۳۶ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ دهم، ۱۳۷۱ش.