شهادت در قیامت
| مرگ | |
|---|---|
| احتضار • عزرائیل • غسل میت • کفن • نماز میت • تدفین • شهادت | |
| برزخ | |
| شب اول قبر • سؤال قبر • نکیر و منکر • حیات برزخی • بدن برزخی | |
| قیامت | |
| اسرافیل • معاد جسمانی • نفخ صور • نامه اعمال • صراط • صحرای محشر • اصحاب یمین • اصحاب شمال | |
| بهشت | |
| درهای بهشت • حور العین • غلمان • رضوان • نعمتهای بهشت | |
| جهنم | |
| درهای جهنم • درکات جهنم • زقوم • اسفل سافلین • هاویه • جحیم • غساق | |
| مفاهیم وابسته | |
| شفاعت • تجسم اعمال • رقیب و عتید • تناسخ • رجعت • روح • باقیات صالحات | |
شهادت در قیامت از مواقف قیامت و بهمعنای گواهی بر اعمال انسان در رستاخیز بر اساس مشاهده و آگاهی پیشین است. این موضوع در آیات قرآن و دیگر متون دینی مطرح شده است. شهادت در قیامت توسط شاهدان اعمال شامل خدا، پیامبران، اولیای الهی، فرشتگان و عناصری مانند اعضای بدن و زمین انجام میشود. تعدد شاهدان را به دلیل تقویت مراقبت درونی انسان و اطمینان از صحت حسابرسی اعمال دانستهاند.
ادای این نوع شهادت دارای مراحل مشخصی است: ابتدا ارائه نامه اعمال، سپس شهادت فرشتگان و اعضای بدن در صورت انکار فرد، و در نهایت گواهی خداوند به عنوان آخرین شاهد. شهادت شامل ظاهر و باطن اعمال، از جمله نیت و میزان اخلاص عمل میشود و مقام شهادت تنها به اولیای الهی اختصاص دارد.
درباره چگونگی سخنگفتن شاهدان، دیدگاههای مختلفی مطرح شده است؛ برخی تکلم را حقیقی و برخی تمثیلی دانستهاند. واکنش انسان در برابر شهادت اعمال، به ویژه شهادت اعضای بدن، شامل حیرت، اعتراض و سرزنش خود است و مجرمان آرزو میکنند که خاک شوند تا رسوا نشوند.
اهمیت و جایگاه
شهادت در قیامت بهمعنای گواهی بر اعمال انسان در روز قیامت است[۱] و آن را از مواقف قیامت دانستهاند.[۲] برای تحقق این نوع شهادت، شاهدان باید در دنیا تحمل شهادت داشته باشند؛[۳] یعنی عمل را مشاهده کرده و فاعل آن را بشناسند،[۴] سپس در قیامت به اذن الهی،[۵] و بر پایه علم[۶] شهادت دهند.[۷]
گواهی اعمال در ۲۸ آیه قرآن[۸] ازجمله آیه ۱۷ سوره حج، آیه ۸۹ سوره نحل و آیه ۲۰ سوره فصلت[۹] مطرح شده است. این موضوع در کتب اعتقادی[۱۰] و در کتب اخلاقی نیز بهعنوان یادآوری و مراقبت در یاد خدا مورد تأکید قرار گرفته است.[۱۱]
علیرضا اعرافی از فقیهان شیعه در کتاب گواهان اعمال، باور به حضور شاهدان را از مشترکات ادیان آسمانی دانسته است.[۱۲] به گفته علامه طباطبایی، مقام گواهی اعمال شامل افراد عادی نمیشود و به اولیای پاک اختصاص دارد.[۱۳] او انبیا و امامان معصوم(ع) را از صاحبان این مقام معرفی کرده است.[۱۴]
بر اساس منابع دینی، شاهدان، ظاهر و باطن رفتا انسان، کیفیت و میزان اخلاص عمل را گزارش میکنند.[۱۵] همچنین طبق روایتی که علامه مجلسی از پیامبر اکرم(ص) نقل کرده، گواهی آنان شامل اعمال نیک و بد میشود.[۱۶]
این موضوع در آثار اخلاقی بهعنوان عامل یادآوری و مراقبت نفس بررسی شده[۱۷] و در دعاهایی مانند مناجات شعبانیه و دعای کمیل نیز آمده است.[۱۸] همچنین در ذیل آیات و روایات مربوط به معاد و نیز در مباحثی مانند حیا به آن پرداختهاند.[۱۹] این بحث در آثار عالمانی مانند عبدالله جوادی آملی،[۲۰] جعفر سبحانی،[۲۱] ناصر مکارم شیرازی و در کتاب معادشناسی اثر سید محمدحسین طهرانی بررسی شده است.[۲۲]
شاهدان اعمال
مکارم شیرازی، با دستهبندی کردن آیات قرآن، از خدا، پیامبران، فرشتگان، اعضای بدن (دست، پا، گوش، چشم و پوست) و زمین به عنوان شاهدان قیامت یاد کرده است.[۲۳] برخی مفسران، نامه اعمال[۲۴] و تجسم اعمال[۲۵] را نیز جزو شاهدان ذکر کردهاند.[۲۶]
فلسفه تعدد شاهدان
تعدد شاهدان، به تقویت مراقبت نفس و پایبندی در برابر گناه به انسان کمک میکنند.[۲۷] شهادت در قیامت بهعنوان اتمام حجت و اثبات حقایق اعمال طراحی شده و باید بر پایه مشاهده کامل اعمال و نه تنها ظاهر آنها باشد تا حسابرسی به درستی انجام شود.[۲۸] طبرسی، محدّث شیعه، از امام صادق(ع) روایت کرده است که با وجود علم خدا به امور پنهان، فرشتگان بهعنوان شاهدان انسان قرار داده شدهاند تا اطاعت از خدا تقویت شود و از گناه دوری.[۲۹]
تفاوتهای شاهدان
شاهدان اعمال تفاوت دارند. برخی درون انسان هستند مانند اعضا و جوارح و برخی بیرون مانند خداوند و پیامبران.[۳۰] فرشتگان وظیفه ثبت و ضبط اعمال را دارند، در حالی که این امر جزو وظایف پیامبران و امامان(ع) نیست و آنان با مقامات معنوی خود به مقام شهادت اعمال دست یافتهاند.[۳۱] شهادت اعضا و جوارح، زمین و زمان بازتاب طبیعی و ثبت آثار اعمال آنها محسوب میشود.[۳۲]
مراحل شهادت
بر پایه روایات، ادای شهادت گواهان با ترتیب خاصی انجام میپذیرد. درباره مراحل شهادت پیامبران و امامان گزارشی نقل نشده است،[۳۳] اما در تفسیر القمی ترتیب شهادت چنین بیان شده است: پس از ارائه نامه اعمال، اگر فرد آن را انکار کند، فرشتگان برای شهادت فراخوانده میشوند. در صورت انکار گواهی فرشتگان و سوگند فرد بر عدم انجام اعمال، دهان او مهر میشود و اعضا و جوارحش بهعنوان شاهد بر اعمال او گواهی میدهند. سپس زبان او گشوده میشود و او پوست بدن خود را به سبب شهادتشان ملامت میکند.[۳۴] در برخی منابع، خداوند آخرین شاهد قیامت معرفی شده و پس از او شاهدی وجود نخواهد داشت.[۳۵]
چگونگی سخنگفتن شاهدان
درباره چگونگی سخنگفتن زمین، زمان، قرآن و اعضای بدن در قیامت دیدگاههای مختلفی مطرح شده است.[۳۶]
برخی مفسران، تکلم زمین را به معنای آشکار شدن آثار اعمال انسان بر آن دانستهاند.[۳۷] برخی دیگر سخنگفتن اعضای بدن را حقیقی تلقی کرده و معتقدند به دلیل تفاوت نظام دنیا و آخرت، چگونگی این تکلم برای انسان به طور کامل قابل درک نیست.[۳۸] در تفسیری دیگر، تکلم دست به معنای انجام همان عملی دانسته شده که در دنیا از آن سر زده است؛ به این معنا که خود انسان با دستهایش مشغول انجام همان عمل میشود.[۳۹]
سید محمدحسین طهرانی در کتاب معادشناسی، با استناد به روایتی از امام باقر(ع)[۴۰] معتقد است که قرآن در قیامت هنگام شهادت دادن به صورت انسانی زیبا ظاهر میشود و سخن میگوید.[۴۱] در همان روایت برای نماز نیز صورتی با قابلیت تکلم و امر و نهی گزارش شده است.[۴۲]
واکنش انسان در برابر شهادت اعضای بدن
مجرمان هنگام شهادت اعضا که به ضررشان گواهی میدهند، دچار شگفتی و وحشت شده[۴۳] و با اعتراض، پوست بدن خود را به دلیل شهادت سرزنش میکنند.[۴۴]پس از شهادت آرزو میکنند که خاک بودند تا رسوا نشوند.[۴۵]
پانویس
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۲، ص۳۲۱.
- ↑ نوری، «گواهان روز قیامت»، ص۱۸.
- ↑ اعرافی، گواهان اعمال، ۱۳۹۷ش، ص۷۲.
- ↑ جوادی آملی، معاد در قرآن، ۱۳۹۵ش، ص۴۱۸.
- ↑ حسینی طهرانی، معادشناسی، ۱۴۲۷ق، ج۷، ص۹۷.
- ↑ حسینی طهرانی، معادشناسی، ۱۴۲۷ق، ج۷، ص۹۹.
- ↑ اعرافی، گواهان اعمال، ۱۳۹۷ش، ص۷۲.
- ↑ سبحانی، منشور جاوید، ۱۳۹۰ش، ج۵، ص۴۷۳ - ۴۷۶.
- ↑ صابونی، صفوة التفاسیر، ۱۴۲۱ق، ج۲، ص۲۶۰؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱۱، ص۳۵۹ و ج۳، ص۳۹۲، طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۷، ص۳۷۸.
- ↑ رضایی، «منازل آخرت»، ص۳۶.
- ↑ طبرسی، مکارم الاخلاق، ۱۳۷۰ش، ص۴۵۷.
- ↑ اعرافی، گواهان اعمال، ۱۳۹۷ش، ص۱۵.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۳۲۱.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۳۲۱.
- ↑ اعرافی، گواهان اعمال، ۱۳۹۷ش، ص۷۶.
- ↑ علامه مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۷، ص۳۱۵.
- ↑ طبرسی، مکارم الاخلاق، ۱۳۷۰ش، ص۴۵۷.
- ↑ كفعمى، المصباح للکفعمی، ۱۴۰۵ق، ص۵۵۹؛ ابنطاووس، الإقبال بالأعمال الحسنة، ۱۳۷۶ش، ج۳، ص۲۹۷.
- ↑ اعرافی، گواهان اعمال، ۱۳۹۷ش، ص۱۶.
- ↑ جوادی آملی، معاد در قرآن، ۱۳۹۵ش، ص۴۱۱-۴۲۱.
- ↑ سبحانی، منشور جاوید، ۱۳۹۰ش، ج۵، ص۴۷۲- ۴۹۸.
- ↑ اعرافی، گواهان اعمال، ۱۳۹۷ش، ص۱۶.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲۰، ص۲۵۶.
- ↑ سبحانی، منشور جاوید، ۱۳۹۰ش، ج۵، ص۴۹۲.
- ↑ حسینی تهرانی، معادشناسی، ۱۳۸۷ش، ص۱۵۵.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۶، ص۵۸۴؛ جوادی آملی، معاد در قرآن، ۱۳۹۵ش، ص۴۱۶.
- ↑ اعرافی، گواهان اعمال، ۱۳۹۷ش، ص۶۵.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۲، ص۳۲۲ و ۳۲۳.
- ↑ طبرسی، الاحتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۳۴۸ش.
- ↑ اعرافی، گواهان اعمال، ۱۳۹۷ش، ص۶۳.
- ↑ اعرافی، گواهان اعمال، ۱۳۹۷ش، ص۶۶ و ۶۷.
- ↑ اعرافی، گواهان اعمال، ۱۳۹۷ش، ص۶۶ و ۶۷.
- ↑ اعرافی، گواهان اعمال، ۱۳۹۷ش، ص۷۰.
- ↑ قمی، تفسیر القمی، ۱۳۶۳ش، ج۲، ص۲۶۴.
- ↑ صالحی حاجیآبادی، انسان و شاهدان صادق، ۱۳۸۷ش، ص۲۹.
- ↑ صالحی حاجیآبادی، انسان و شاهدان صادق، ۱۳۸۷ش، ص۱۱۶-۱۱۷.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲۷، ص۲۲۵؛ حسینی طهرانی، معادشناسی،۱۴۲۳ق، ج۷، ص۲۶۷ و ۲۶۸.
- ↑ جعفری، تفسیر کوثر، ۱۳۹۸ش، ج۱۰، ص۱۱۸.
- ↑ حسینی طهرانی، معادشناسی،۱۴۲۳ق، ج۷، ص۱۸۷ - ۱۹۲.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۵۹۶.
- ↑ حسینی طهرانی، معادشناسی،۱۴۲۳ق، ج۷، ص۲۷۵.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۵۹۸.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۱۸، ص۴۳۱.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۷، ص۳۷۹.
- ↑ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۴، ص۱۳۸.
منابع
- ابنطاووس، على بن موسی، الإقبال بالأعمال الحسنة، محقق: جواد قيومى اصفهانى، قم، دفتر تبليغات اسلامی، چاپ اول، ۱۳۷۶ش.
- اعرافی، علیرضا، گواهان اعمال، قم، موسسه فرهنگی هنری اشراق و عرفان، ۱۳۹۷ش.
- جعفری، یعقوب، تفسیر کوثر، قم، هجرت، ۱۳۹۸ش.
- جوادی آملی، معاد در قرآن، قم، اسراء، چاپ یازدهم، ۱۳۹۵ش.
- حسینی طهرانی، محمدحسین، معادشناسی، مشهد، نور ملکوت قرآن، ۱۴۲۷ق.
- رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، قم، پژوهشهای تفسیر و علوم قرآن، چاپ اول، ۱۳۸۷ش.
- رضایی، غلامرضا، دانشنامه کلام اسلامی، ج۱، قم، موسسه امام صادق(ع)، ۱۳۸۷ش.
- سبحانی تبریزی، جعفر، منشور جاوید، قم، موسسه امام صادق(ع)، ۱۳۹۰ش.
- صابونی، محمدعلی، صفوة التفاسیر، بیروت، دار الفکر، چاپ اول، ۱۴۲۱ق.
- صالحی حاجیآبادی، نعمتالله، انسان و شاهدان صادق، قم، گلهای بهشت، ۱۳۸۷ش.
- طباطبایی و هاشم رسولی، تهران، ناصر خسرو، چاپ سوم، ۱۳۷۲ش.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۳۹۰ق.
- طبرسی، احمد بن علی، الإحتجاج على اهل اللجاج، مصحح: محمد باقر خرسان، مشهد، نشر مرتضی، چاپ اول، ۱۴۰۳ق.
- طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، قم، الشریف الرضی، ۱۳۷۰ش.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تصحیح: فضلالله یزدی
- قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، تحقیق: سید طیب موسوی جزایری، قم، دارالکتاب، ۱۳۶۳ش.
- كفعمى، ابراهیم بن علی، المصباح للکفعمی (جنة الأمان الواقیة)، قم، دار الرضی (زاهدی)، چاپ دوم، ۱۴۰۵ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح، علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، محقق، جمعى از محققان، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الكتب الإسلامیة، چاپ دهم، ۱۳۷۱ش.
- نوری، حسین، «گواهان روز قیامت»، مجله پاسداران اسلام، شماره ۱۱۱، اسفند ۱۳۶۹ش.