ابراهیم پسر رسول خدا
.jpg) قبر ابراهیم در قبرستان بقیع | |
| مشخصات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | ابراهیم بن محمد |
| زادروز | ذی الحجه سال ۸ قمری |
| محل زندگی | مدینه |
| نسب/قبیله | قریش |
| خویشاوندان | حضرت محمد(ص) - ماریه قبطیه |
| درگذشت | سال ۱۰ قمری |
| مدفن | بقیع |
| مشخصات دینی | |
| دلیل شهرت | فرزند پیامبر |
ابراهیم (۸-۱۰ق) فرزند پیامبر اکرم(ص) و ماریه قِبطیه بود که در حدود ۱۸ماهگی درگذشت. تولد او باعث خوشحالی پیامبر(ص) شد و برایش مراسم عقیقه را به جا آورد.
در روز وفات ابراهیم، خورشیدگرفتگی رخ داد که پیامبر(ص) ارتباط بین این پدیده طبیعی و مرگ فرزندش را رد کرد. ابراهیم در قبرستان بقیع دفن شد.
پیامبر(ص) در مرگ فرزندش گریست و آیه استرجاع بر زبان جاری کرد. فقیهان از گریه پیامبر در سوگ ابراهیم، برای اثبات مشروعیت گریه بر میت استفاده میکنند.
تولد ابراهیم
| نام | درگذشت |
|---|---|
| قاسم | قبل از بعثت |
| عبدالله | قبل از هجرت |
| رقیه | قبل از هجرت - ۲ هجری |
| زینب | سال ۳۰عام الفیل - ۸ هجری |
| ام کلثوم | قبل از هجرت - ۹ هجری |
| ابراهیم | ۸ هجری - ۱۰ هجری |
| فاطمة الزهرا(س) | بعثت-۱۱ هجری |
ابراهیم، فرزند پیامبر اسلام و ماریه قِبطیه بود[۱] که در ذیالحجه سال ۸ هجری در مدینه متولد شد.[۲] پیامبر(ص) فرمود: «نام پدرم ابراهیم را بر او نهادم.»[۳] در روز هفتم تولد او، برایش عقیقه انجام داد، سرش را تراشید و هموزن موی او، نقره به فقرا بخشید.[۴]
تولد ابراهیم باعث خوشحالی پیامبر(ص) شد[۵] و جبرئیل او را با لقب اباابراهیم مورد خطاب قرار داد.[۶] پیامبر(ص) همچنین به شباهت ظاهری این کودک به خود اشاره کرده بود.[۷]
قابله و دایه
بر اساس منابع تاریخی، قابله ابراهیم، سَلمی (خادمه پیامبر) بود. همسر سلمی، ابورافع، این خبر را به پیامبر(ص) رساند و پیامبر در پاسخ، به او بندهای بخشید.[۸] پس از تولد، زنان انصار برای شیردهی به ابراهیم پیشقدم شدند که در نهایت پیامبر(ص)، ام برده دختر منذر بن زید را به عنوان دایه او انتخاب کرد.[۹]
درگذشت
بر اساس گزارشهای تاریخی، ابراهیم در دهم یا پایان ربیعالاول سال ۱۰ قمری و در ۱۶ماهگی از دنیا رفت.[۱۰] در نقلی دیگر، سن او هنگام وفات ۱۸ماه ذکر شده است[۱۱] و به نقل سوم، پس از یک سال و ده ماه و هشت روز درگذشت.[۱۲]
بر اساس دادههای سایت ناسا درباره خورشیدگرفتگیهای تاریخی، خورشیدگرفتگیای که همزمان با وفات ابراهیم رخ داد، در تاریخ ۲۷ ژانویه سال ۶۳۲م، برابر با ۲۵ شوال سال ۱۰ق ثبت شده است.[۱۳]
ابراهیم در بقیع، در کنار قبر عثمان بن مظعون (درگذشته ۲ق) دفن شد.[۱۴] پیامبر اسلام(ص) سنگی بر سر مزار او قرار داد و بر قبرش آب پاشید.[۱۵]
روایت ابنشهرآشوب
بر اساس روایتی که ابنشهرآشوب در مَناقب از ابنعباس نقل کرده، روزی پیامبر(ص) در حالی که فرزندش ابراهیم و نوهاش حسین(ع) را در آغوش داشت، جبرئیل بر او نازل شد و پیام الهی را ابلاغ کرد که: «خداوند سلام میرساند و میفرماید: میان این دو جمع نمیکنی؛ یکی را فدای دیگری کن.» پیامبر(ص)، امام حسین(ع) را برگزید و دلیل این انتخاب را چنین بیان کرد: «ناراحتی خودم بر مرگ ابراهیم را بر ناراحتی فاطمه و علی بر مرگ حسین ترجیح دادم.» بر اساس این روایت، ابراهیم سه روز پس از این واقعه درگذشت.[۱۶]
واکنش پیامبر(ص) به وفات ابراهیم
در پی درگذشت ابراهیم، پیامبر با اندوهی عمیق گریست و فرمود: «چشم میگرید و دل اندوهگین میشود، ولی سخنی که خداوند را به خشم آورد نمیگوییم.»[۱۷] همچنین در روایتی دیگر آمده است که پیامبر(ص) رو به کوهی ایستاد و با اندوهی عمیق گفت:
| « | ای کوه! اگر آنچه بر من وارد شده بر تو وارد میشد، تو را درهم میکوبید. ولی ما همانگونه که خدا فرمان داده، میگوییم: إنّا لِلهِ وَ إنّا اِلَیْهِ راجِعونَ وَ الْحَمدُ لِلهِ رَبِّ الْعالَمینَ.[۱۸] | » |
واکنش پیامبر مستندی برای مشروعیت سوگواری
فقیهان با استناد به گریه پیامبر در سوگ ابراهیم، گریه بر اموات را جایز میدانند. به گفته صاحبجواهر (درگذشت: ۱۲۶۶ق) روایات بسیاری تأیید میکند گریه و نوحه برای مرده جایز است؛ از جمله روایاتی که از گریه پیامبر(ص) در سوگ فرزندش ابراهیم حکایت دارد.[۱۹]
کسوف در روز وفات ابراهیم
در روزی که ابراهیم درگذشت، همزمان با مرگ او خورشیدگرفتگی نیز رخ داد، برخی مردم این پدیده را به مرگ ابراهیم نسبت دادند. پیامبر(ص) این باور را رد کرد و فرمود: «خورشید و ماه دو نشانه الهی هستند و برای مرگ یا زندگی هیچ انسانی نمیگیرند.»[۲۰] به گفته مرتضی مطهری پیامبر نخواست از جهل و نادانی مردم برای پیشبرد اهداف استفاده کند، بلکه بر آن بود تا با ارتقای آگاهی و بینش مردم، از مسیر علم و معرفت آنان را هدایت نمایند.[۲۱]
زیارتنامه ابراهیم فرزند رسولالله
زیارت ابراهیم، بهمعنای خواندن زیارتنامهای است که در کتاب مفاتیح الجنان برای او نقل شده است.[۲۲] متن این زیارت، به این شرح است:
السَّلامُ عَلىٰ رَسُولِ اللّٰهِ، السَّلامُ عَلىٰ نَبِيِّ اللّٰهِ، السَّلامُ عَلىٰ حَبِيبِ اللّٰهِ، السَّلامُ عَلىٰ صَفِيِّ اللّٰهِ، السَّلامُ عَلىٰ نَجِيِّ اللّٰهِ، السَّلامُ عَلىٰ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللّٰهِ، سَيِّدِ الْأَنْبِياءِ، وَخاتَمِ الْمُرْسَلِينَ، وَخِيَرَةِ اللّٰهِ مِنْ خَلْقِهِ فِي أَرْضِهِ وَسَمائِهِ، السَّلامُ عَلىٰ جَمِيعِ أَنْبِيائِهِ وَرُسُلِهِ،
السَّلامُ عَلَى الشُّهَداءِ وَالسُّعَداءِ وَالصَّالِحِينَ، السَّلامُ عَلَيْنا وَعَلىٰ عِبادِ اللّٰهِ الصَّالِحِينَ، السَّلامُ عَلَيكِ أَيَّتُهَا الرُّوحُ الزَّاكِيَةُ، السَّلامُ عَلَيْكِ أَيَّتُهَا النَّفْسُ الشَّرِيفَةُ، السَّلامُ عَلَيْكِ أَيَّتُهَا السُّلالَةُ الطَّاهِرَةُ، السَّلامُ عَلَيْكِ أَيَّتُهَا النَّسَمَةُ الزَّاكِيَةُ، السَّلامُ عَلَيْكَ يَا ابْنَ خَيْرِ الْوَرىٰ؛
السَّلامُ عَلَيْكَ يَا ابْنَ النَّبِيِّ الْمُجْتَبى، السَّلامُ عَلَيْكَ يَا ابْنَ الْمَبْعُوثِ إِلىٰ كافَّةِ الْوَرىٰ، السَّلامُ عَلَيْكَ يَا ابْنَ الْبَشِيرِ النَّذِيرِ، السَّلامُ عَلَيْكَ يَا ابْنَ السِّراجِ الْمُنِيرِ، السَّلامُ عَلَيْكَ يَا ابْنَ الْمُؤَيَّدِ بِالْقُرْآنِ، السَّلامُ عَلَيْكَ يَا ابْنَ الْمُرْسَلِ إِلَى الْإِنْسِ وَالْجانِّ، السَّلامُ عَلَيْكَ يَا ابْنَ صاحِبِ الرَّايَةِ وَالْعَلامَةِ، السَّلامُ عَلَيْكَ يَا ابْنَ الشَّفِيعِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ،
السَّلامُ عَلَيْكَ يَا ابْنَ مَنْ حَباهُ اللّٰهُ بِالْكَرامَةِ، السَّلامُ عَلَيْكَ وَرَحْمَةُ اللّٰهِ وَبَرَكاتُهُ، أَشْهَدُ أَنَّكَ قَدِ اخْتارَ اللّٰهُ لَكَ دارَ إِنْعامِهِ قَبْلَ أَنْ يَكْتُبَ عَلَيْكَ أَحْكامَهُ أَوْ يُكَلِّفَكَ حَلالَهُ وَحَرامَهُ، فَنَقَلَكَ إِلَيْهِ طَيِّباً زاكِياً مَرْضِيَّاً طاهِراً مِنْ كُلِّ نَجَسٍ، مُقَدَّساً مِنْ كُلِّ دَنَسٍ، وَبَوَّأَكَ جَنَّةَ الْمَأْوىٰ، وَرَفَعَكَ إِلَى الدَّرَجاتِ الْعُلىٰ، وَصَلَّى اللّٰهُ عَلَيْكَ صَلَاةً تَقَرُّ بِها عَيْنُ رَسُولِهِ، وَتُبَلِّغُهُ أَكْبَرَ مَأْمُولِهِ؛
اللّٰهُمَّ اجْعَلْ أَفْضَلَ صَلَواتِكَ وَأَزْكاها، وَأَنْمَىٰ بَرَكاتِكَ وَأَوْفَاهَا عَلَىٰ رَسُولِكَ وَنَبِيِّكَ وَخِيَرَتِكَ مِنْ خَلْقِكَ مُحَمَّدٍ خاتَمِ النَّبِيِّينَ، وَعَلىٰ مَنْ نَسَلَ مِنْ أَوْلادِهِ الطَّيِّبِينَ، وَعَلىٰ مَنْ خَلَّفَ مِنْ عِتْرَتِهِ الطَّاهِرِينَ، بِرَحْمَتِكَ يَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ .
اللّٰهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ صَفِيِّكَ، وَ إِبْراهِيمَ نَجْلِ نَبِيِّكَ أَنْ تَجْعَلَ سَعْيِي بِهِمْ مَشْكُوراً، وَذَنْبِي بِهِمْ مَغْفُوراً، وَحَيَاتِي بِهِمْ سَعِيدَةً، وَعاقِبَتِي بِهِمْ حَمِيدَةً، وَحَوَائِجِي بِهِمْ مَقْضِيَّةً، وَأَفْعَالِي بِهِمْ مَرْضِيَّةً، وَأُمُورِي بِهِمْ مَسْعُودَةً، وَشُؤُونِي بِهِمْ مَحْمُودَةً اللّٰهُمَّ وَ أَحْسِنْ لِيَ التَّوْفِيقَ، وَنَفِّسْ عَنِّي كُلَّ هَمٍّ وَضِيقٍ؛
اللّٰهُمَّ جَنِّبْنِي عِقابَكَ، وَامْنَحْنِي ثَوابَكَ، وَأَسْكِنِّي جِنانَكَ، وَارْزُقْنِي رِضْوانَكَ وَأَمانَكَ، وَأَشْرِكْ لِي فِي صَالِحِ دُعَائِي والِدَيَّ وَوَُلَْدِي وَجَمِيعَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ الْأَحْياءَ مِنْهُمْ والْأَمْواتِ إِنَّكَ وَلِيُّ الْباقِياتِ الصَّالِحاتِ، آمِينَ رَبَّ الْعالَمِينَ[۲۳].
سلام بر رسول خدا، سلام بر پیامبر خدا، سلام بر محبوب خدا، سلام بر برگزیده خدا، سلام بر راز خدا، سلام بر محمّد بن عبدالله، سرور پیامبران و خاتم فرستادگان و برگزیده خدا از آفریدههایش در زمین و آسمان، سلام بر همه پیامبران و رسولان خدا،
سلام بر شهیدان و سعادتمندان و شایستگان، سلام بر ما و بر بندگان شایسته، سلام بر تو ای روح پاک، سلام بر تو ای جان برجسته، سلام بر تو ای نسل پاکیزه، سلام بر تو ای انسان پاک، سلام بر تو ای فرزند بهترین مردم؛
سلام بر تو ای فرزند پیامبر برگزیده، سلام بر تو ای فرزند برانگیخته به سوی همۀ مردم، سلام بر تو ای فرزند مژدهدهنده و بیمدهنده، سلام بر تو ای فرزند چراغ نوربخش، سلام بر تو ای فرزند حمایتشدۀ به قرآن، سلام بر تو ای فرزند فرستاده شده به سوی انس و جنّ، سلام بر تو ای فرزند دارای پرچم و نشان، سلام بر تو ای فرزند شفیع روز قیامت،
سلام بر تو ای فرزند کسی که خدا او را مخصوص به کرامت کرده، سلام و رحمت و برکات خدا بر تو، گواهی میدهم که خدا خانه نعمتش را برای تو برگزید، پیش از آنکه احکامش را بر تو واجب کند یا تو را به حلال و حرامش مکلّف گرداند، پس تو را به سوی خود انتقال داد. پاک و پاکیزه، پسندیده و پاک از هر ناپاکی، منزّه از هر چرک و در بهشت آسایش جایت داد و به سوی درجات برتر بالایت برد، درود خدا بر تو درودی که دیده رسولش را به آن روشن گرداند و به بزرگترین آرزویش برساند؛
خدایا قرار ده برترین و پاکیزهترین درودهایت و فزایندهترین و کاملترین برکاتت را بر رسول و پیامبر و برگزیده از میان بندگانت، محمّد خاتم پیامبران و بر آنانکه پدید آمدند از اولاد پاکش و بر کسی که یادگار گذاشته از اهلبیت پاکیزهاش، به مهربانیات ای مهربانترین مهربانان.
خدایا از تو میخواهم به حق محمّد برگزیدهات و ابراهیم فرزند پیامبرت، اینکه به حق آنان این امور را برایم قرار دهی: کوششم را مورد سپاس و گناهم را آمرزیده و زندگیام را سعادتمندانه و عاقبتم را ستوده و حاجاتم را روا گشته و کارهایم را پسندیده و امورم را ملازم باسعادت و شئونم را پسندیده خدایا و توفیق را برایم نیکو گردان و هر اندوه و فشاری را از من برطرف ساز؛
خدایا مرا از کیفرت برکنار دار و ثوابت را بیدریغ به من ببخش و در بهشتت جایم ده و خشنودی و ایمنیات را روزیام کن و با من در دعاهای شایستهام شریک کن پدر و مادر و فرزندانم را و همه مردان و زنان اهل ایمان را، زنده و مرده آنان را، به درستی که تو صاحب ماندنیهای شایستهای، اجابت فرما ای پروردگار جهانیان.
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۸ق، ج۱، ص۲۰۰.
- ↑ آیتی، چکیده تاریخ پیامبر اسلام، ۱۳۷۸ش، ص۲۱۵.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۸ق، ج۱، ص۱۰۸.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۸ق، ج۱، ص۱۰۷.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۴۵۰.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۴۵۰.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۴۵۰.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۸ق، ج۱، ص۱۰۷؛ ج۸، ص۲۱۲.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۸ق، ج۱، ص۱۰۸.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۸ق، ج۱، ص۱۱۵؛ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۴۵۱.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۸ق، ج۱، ص۱۱۴؛ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۴۵۰.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۸ق، ج۱، ص۱۱۵؛ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۴۵۱.
- ↑ «Solar Eclipses of Historical Interest»، سایت ناسا.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۸ق، ج۱، ص۱۱۵؛ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۴۵۱.
- ↑ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۸ق، ج۱، ص۱۱۵؛ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۴۵۱.
- ↑ ابنشهرآشوب، المناقب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۸۱.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۳۶۳ش، ج۷۹، ص۹۱؛ ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۸ق، ج۱، ص۱۱۴.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۴۵۲.
- ↑ نجفی، جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۴، ص۲۶۴-۲۶۵.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۴۵۲؛ مجلسی، بحارالأنوار، ۱۳۶۳ش، ج۷۹، ص۹۱.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار شهید مطهری، ۱۳۹۰شُ ج١۶، ص١٠٩.
- ↑ قمی، مفاتیح الجنان، ۱۳۸۶ش، ص۴۵۵-۴۵۷.
- ↑ در طواف دل، ص۶۲-۶۶.
منابع
- آیتی، محمدابراهیم، چکیده تاریخ پیامبر اسلام، مشهد، بنياد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۷۸ش.
- ابنسعد، الطبقات الکبری، بیروت، دارالکتب العلمیة، چاپ دوم، ۱۴۱۸ق.
- ابنشهرآشوب، محمد بن علی، المناقب، قم، نشر علامه، ۱۳۷۹ق.
- بلاذری، احمد بن یحیی، أنساب الأشراف، بیروت، دار الفکر، چاپ اول، ۱۴۱۷ق.
- در طواف دل، مرکز تحقیقات حج، نشر مشعر.
- قمی، عباس، مفاتیح الجنان، ۱۳۸۶ش، تهران، مشعر.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالأنوار، تهران، انتشارات اسلامیة، چاپ دوم، ۱۳۶۳ش.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، تهران و قم، انتشارات صدرا، ۱۳۹۰ش.
- نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ هفتم، ۱۴۰۴ق.
- «Solar Eclipses of Historical Interest»، سایت ناسا، تاریخ بازدید: ۲ مهر ۱۳۰۴ش.
