خورشیدگرفتگی
خورشیدگرفتگی (کُسوف) پدیدهای طبیعی است و در دین اسلام بهعنوان یکی از نشانههای قدرت خداوند معرفی شده است. براساس منابع دینی، زمان خورشیدگرفتگی موقعیتی مناسب برای رو آوردن به خداوند و یادآوری عجز انسان در مقابل قدرت او است. هنگام کسوف خواندن نماز آیات واجب است و حتی سفارش شده اگر کسی نماز آیاتش قضا شد غسل نیز به جا آورد.
خورشیدگرفتگی زمانی اتفاق میافتد که ماه بین زمین و خورشید قرار و سایه ماه روی زمین را بپوشاند. عرب جاهلی خورشیدگرفتگی را ناشی از مرگ انسانهای بزرگ میدانست ولی اسلام این باور را جزو خرافات میداند، چنان که پیامبر اسلام(ص) نیز پس از وقوع کسوف در هنگام درگذشت فرزندش ابراهیم این اندیشه را باطل دانست.
خورشیدگرفتگی در باورهای دینی
خورشیدگرفتگی یا کسوف یک پدیده نجومی است و زمانی اتفاق میافتد که خورشید، ماه و زمین کاملا در یک راستا باشند و ماه بین خورشید و زمین قرار گیرد. در این حالت ماه مانع از رسیدن نور خورشید شده و روی زمین سایه میاندازد.[۲] خورشیدگرفتگی تقریبا هر ۱۶ ماه یک بار رخ میدهد که همیشه این گرفتگی کامل نیست. کسوف کامل، یعنی زمانی که خورشید کاملا توسط ماه پوشانده میشود.[۳]
خورشیدگرفتگی، نشانهای از نشانههای خدا
پدیده خورشیدگرفتگی و حوادث مانند آن در کتابهای تفسیری متعددی از شیعه[۴] و اهلسنت[۵] آیهای از آیات الهی است. امام سجاد(ع) در روایتی بیان داشته که شیعیان در حوادثی مانند کسوف به خداوند پناه میبرند.[۶] شیخ مفید روایتی از امام محمدباقر(ع) و امام صادق(ع) نقل کرده که براساس آن، خورشیدگرفتگی را برای این دانسته که خداوند بخواهد بندگانش را بیم دهد و آنان را از گناه بازدارد.[۷] در این روایت توصیه شده در زمان خورشیدگرفتگی به خداوند پناه برده شده و نماز بخوانند.[۸]
امام باقر(ع) در روایتی حوادث طبیعی مانند خورشید گرفتگی را از نشانههای قیامت بر شمرده و توصیه کرده که هرگاه چنین حادثهای اتفاق افتاد به یاد قیامت بیفتید.[۹] از روایات چنین برداشت شده که چون بروز این پدیدههای شگفت انگیز خارج از قدرت انسان است و فقط نشانگر قدرت خداوند است؛ لذا موقعیتی مناسب برای رو آوردن به خداوند و یادآوری عجز انسان در مقابل قدرت خداوند است.[۱۰]
نماز آیات و غسل کسوف
خواندن نماز آیات در زمان خورشیدگرفتگی واجب است و وجوب آن را اجماعی بلکه از ضروریات دانستهاند.[۱۱] در روایتی، خواندن نماز در زمان کسوف را نوعی پناهبردن به خداوند معنا کردهاند.[۱۲] وقت نماز آیات مربوط به کُسوف (خورشیدگرفتگی)، از اول گرفتگی قرص تا آغاز ظاهرشدن آن[۱۳] یا تا پایان ظاهرشدنش[۱۴] است. در صورتی که نماز آیات کُسوف و خُسوف در وقتش خوانده نشود، قضای آن واجب است.[۱۵] نماز آیات دو رکعت است و هر رکعت پنج رکوع دارد و به دو شیوه خوانده میشود.[۱۶] در روایتی که در کتاب عیون أخبار الرضا نقل شده، امام رضا(ع) از علتهای نماز برای کسوف را چنین بر شمرده که کسوف نشانهای از نشانههای الهی است و پیامبر دوست داشت امتش در زمان کسوف به خالق خود پناه ببرد.[۱۷]
در برخی احادیث توصیه شده کسی که نماز آیات مربوط به کسوف را نخوانده، باید غسل به جا بیاورد[۱۸] و برخی از فقیهان این روایات را صحیح دانستهاند.[۱۹] در میان فقیهان قدیم شیعه اختلافهایی پیرامون وجوب یا استحباب این غسل نقل شده است.[۲۰] برخی فقیهان در قرن چهاردهم این غسل را احتیاط واجب[۲۱] و برخی به قصد رجاء[۲۲] سفارش کردهاند.
کسوف در زمان درگذشت ابراهیم پسر پیامبر(ص)
در کتابهای حدیثی شیعه از امام موسی کاظم(ع)[۲۳] و نیز در منابع اهل سنت گزارشهایی از وقوع کسوف در روز درگذشت ابراهیم فرزند خردسال پیامبر اسلام نقل شده است.[۲۴] عرب پیش از اسلام نیز معتقد بودند ماه و خورشید برای مرگ فرد بزرگی میگیرند.[۲۵] به همین دلیل برخی از مردم گرفتن خورشید را به جهت مرگ فرزند پیامبر اسلام دانستند. پیامبر اسلام بر بالای منبر رفت و گفت که خورشید و ماه از آیات الهی بوده و مطیع او هستند. این دو برای مرگ و حیات هیچ فردی کسوف نمیکنند و اگر هر دو یا یکی از اینها کسوف کرد، نماز بخوانید. سپس از منبر پایین آمده و نماز خواند.[۲۶] این نقل با اندکی تفاوت در کتابهای اهلسنت[۲۷] نیز ذکر شده است. اندیشمندان مسلمان مثل جعفر سبحانی[۲۸] و مطهری این موضعگیری پیامبر را نشانه خرافهستیزی اسلام و نیز سوء استفادهنکردن از ناآگاهی مردم در سیره پیامبر توصیفه کردهاند.[۲۹]
پانویس
- ↑ «بهترین عکس ها از کسوف»، مشرقنیوز.
- ↑ «خورشیدگرفتگی یا کسوف چیست؟»، اسپاش (بزرگترین پایگاه خبری فضایی ایران).
- ↑ «خورشیدگرفتگی یا کسوف چیست؟»، اسپاش (بزرگترین پایگاه خبری فضایی ایران).
- ↑ شریف لاهیجی، تفسیر شریف لاهیجی، ۱۳۷۳ش، ج۲، ص۵۶۶؛ قمی، تفسیر القمی، ۱۴۰۴ق، ج۱، ص۳۵۸.
- ↑ طبرانی، التفسیر الکبیر، ۲۰۰۸م، ج۳، ص۸.
- ↑ شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۵۴۰.
- ↑ شیخ مفید، المقنعة، ۱۴۱۳ق، ص۲۰۸.
- ↑ شیخ مفید، المقنعة، ۱۴۱۳ق، ص۲۰۸.
- ↑ فتال نیشابوری، روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، ۱۳۷۵ش، ج۲، ص۴۸۴.
- ↑ «آیات الهی: کسوف و خسوف: خورشید گرفتگی و ماه گرفتگی؛ کیفیت خواندن نماز آیات»، پورتال انهار
- ↑ بنیفضل، مدارک تحریر الوسیلة، ۱۳۸۰ش، ج۲، ص۹۷.
- ↑ شیخ مفید، المقنعة، ۱۴۱۳ق، ص۲۰۸.
- ↑ امام خمینی، تحریرالوسیله، دارالعلم، ج۱، ص۱۹۲.
- ↑ نجفی، جواهر الکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۱، ص۴۰۹.
- ↑ علامه حلی، تبصرة المتعلمین، ۱۴۱۱ق، ص۴۸.
- ↑ علامه حلی، نهایة الاحکام، ۱۴۱۹ق، ج۲، ص۷۱.
- ↑ شیخ صدوق، عیون أخبار الرضا علیه السلام، ۱۳۷۸ش، ج۲، ص۱۱۵.
- ↑ ابن أبیجمهور، عوالي اللئالي العزيزية في الأحاديث الدينية، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۱۷۴.
- ↑ خوئی، موسوعة الإمام الخوئي، ۱۴۱۸ق، ج۱۰، ص۶۳.
- ↑ علامه حلی، مختلف الشیعه، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۳۱۷.
- ↑ «غسل / غسلهای واجب»، سایت رسمی آیتالله سیستانی.
- ↑ «حکم انجام غسل برای قضا شدن نماز آیات به علت ماه گرفتگی»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر آیتالله مکارم شیرازی.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۲۰۸؛ برقی، المحاسن، ۱۳۷۱ق، ج۲، ص۳۱۳.
- ↑ محمدی، «مطالعه تطبیقی گزارشهای موجود از کسوف درباره زمان درگذشت فرزند پیامبر»، ص۱۱۰.
- ↑ قرطبی، الجامع لأحکام القرآن، ۱۳۶۴ش، ج۱۵، ص۳۶۴.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۲۰۸؛ برقی، المحاسن، ۱۳۷۱ق، ج۲، ص۳۱۳.
- ↑ بخاری، صحیح بخاری، ۱۴۲۲ق، ج۲، ص۲۳؛ بلاذری، بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۴۵۲.
- ↑ سبحانی، فروغ ابدیت، ۱۳۸۵ش، ص۵۲.
- ↑ مطهری، سیری در سیره نبوی، ۱۳۹۰ش، ص۱۲۱-۱۲۲؛ مطهری، وحی و نبوت، ۱۳۸۹ش، ص۱۳۸.
منابع
- «آیات الهی: کسوف و خسوف: خورشید گرفتگی و ماه گرفتگی؛ کیفیت خواندن نماز آیات»، پورتال انهار، تاریخ بازدید: ۲۵ بهمن ۱۴۰۴ش.
- ابن أبیجمهور، محمد بن زين الدين، عوالي اللئالي العزيزية في الأحاديث الدينية، قم، دار سيد الشهداء، ۱۴۰۵ق.
- امام خمینی، سید روحالله، تحریرالوسیله، قم، مؤسسه مطبوعات دارالعلم، بیتا.
- بخاری، محمد بن اسماعیل، الجامع المسند الصحیح المختصر من أمور رسول الله(ص) و سننه و أیامه (صحیح بخاری)، محقق: محمد زهیر بن ناصر، بیروت، دار طوق النجاة، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
- برقی، ابوجعفر احمد بن محمد بن خالد، المحاسن، محقق و مصحح: جلالالدین محدث، قم، دار الکتب الإسلامیة، چاپ دوم، ۱۳۷۱ق.
- بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، تحقیق: سهیل زکار، ریاض زرکلی، بیروت، دار الفکر، چاپ اول، ۱۴۱۷ق.
- بنیفضل، مدارک تحریر الوسیلة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۰ش.
- «بهترین عکس ها از کسوف»، مشرقنیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۵ فروردین ۱۴۰۳ش، تاریخ بازدید: ۲۵ بهمن ۱۴۰۴ش.
- «حکم انجام غسل برای قضا شدن نماز آیات به علت ماه گرفتگی»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر آیتالله مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: ۲۵ بهمن ۱۴۰۴ش.
- «خورشیدگرفتگی یا کسوف چیست؟»، اسپاش (بزرگترین پایگاه خبری فضایی ایران)، تاریخ درج مطلب: ۳۰ خرداد، ۱۴۰۱ش، تاریخ بازدید: ۲۵ بهمن ۱۴۰۴ش.
- خوئی، سید ابوالقاسم، موسوعة الإمام الخوئي، قم، مؤسسة إحياء آثار الامام الخوئي، ۱۴۱۸ق.
- سبحانی، جعفر، فروغ ابدیت، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۵ش.
- شریف لاهیجی، محمد بن علی، تفسیر شریف لاهیجی، تحقیق: میرجلال الدین حسینی ارموی (محدث)، تهران، دفتر نشر داد، چاپ اول، ۱۳۷۳ش.
- شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا(ع)، محقق و مصحح: مهدی لاجوردی، تهران، نشر جهان، چاپ اول، ۱۳۷۸ش.
- شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، محقق و مصحح: علیاکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
- شیخ مفید، محمّد بن محمد بن نعمان، المقنعة، قم، کنگره جهانی هزاره شیخ مفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- طبرانی، سلیمان بن احمد، التفسیر الکبیر، اردن، دار الکتاب الثقافی، ۲۰۰۸م.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، تبصرة المتعلمین فی احکام الدین، تصحیح محمدهادی یوسفی غروی، تهران، مؤسسه چاپ و نشر، ۱۴۱۱ق.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، مختلف الشیعه فی احکام الشریعه، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۳ق.
- علامه حلی، حسن بن یوسف، نهایة الاحکام فی معرفة الاحکام، قم، مؤسسة آل البیت علیهمالسلام، ۱۴۱۹ق.
- «غسل / غسلهای واجب»، سایت رسمی آیتالله سیستانی، تاریخ بازدید: ۲۵ بهمن ۱۴۰۴ش.
- فتال نیشابوری، محمد بن احمد، روضة الواعظین و بصیرة المتعظین، قم، انتشارات رضی، چاپ اول، ۱۳۷۵ش.
- قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لأحکام القرآن، تهران، انتشارات ناصر خسرو، چاپ اول، ۱۳۶۴ش.
- قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، محقق و مصحح: سید طیب موسوی جزائری، قم، دار الکتاب، چاپ سوم، ۱۴۰۴ق.
- کلینی،محمد بن یعقوب، الکافی، محقق و مصحح: علیاکبر غفاری، محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- محمدی، اردشیر، «مطالعه تطبیقی گزارشهای موجود از کسوف درباره زمان درگذشت فرزند پیامبر»، پژوهشنامه تاریخ تشیع، شماره ۱۰، بهار ۱۴۰۴ش.
- مطهری، مرتضی، سیری در سیره نبوی، تهران، صدرا، ۱۳۹۰ش.
- مطهری، مرتضی، وحی و نبوت، تهران، صدرا، ۱۳۸۹ش.
- نجفی، محمدحسن، جواهرالکلام فی شرح شرائع الاسلام، تصحیح عباس قوچانی و علی آخوندی، تهران، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق.
- یعقوبی، احمد بن أبی یعقوب، تاریخ الیعقوبی، بیروت، دار صادر، چاپ اول، بیتا.