فتنه
فتنه، عدهای از مفسران[۱] و لغتشناسان[۲] آن را به معنای آزمون و امتحان گفتهاند. علامه طباطبایی گفته است به هر عملی که به منظور آزمایش حال چیزی انجام شود، فتنه گفته میشود. به همین جهت، خود آزمایش و ملازمات آن مانند سختی و عذابی را که متوجه افراد رد شده در آزمایش میشود، نیز فتنه میگویند.[۳] گروهی، ریشه فتنه را از فتن به معنای قرار دادن طلا در آتش برای ظاهر شدن میزان خوبی آن از بدی و خالصسازی آن دانستهاند.[۴] به نظر حسن مصطفوی در کتاب التحقیق، معنای اصلی فتنه چیزی است که موجب اختلال همراه با اضطراب شود. او مال، اولاد، اختلاف در آراء، عذاب، کفر و آزمایش و هر آنچه را که موجب اختلال به همراه اضطراب شود، جزو مصادیق آن شمرده است.[۵] حبیبالله خویی در شرح حکمت ۹۳ نهجالبلاغه اصطلاح عرفی فتنه را آشوب بهخاطر اغراض سیاسی مانند فتنه حجاج و ابناشعث و یا غیرسیاسی چون فتنه برآمده از نظریه خلق قرآن در زمان مأمون دانسته است.[۶]
کلمه فتنه ۳۲ بار و مشتقات آن ۶۰ بار در قرآن آمده است.[۷] از جمله در «وَ اعْلَمُوا أَنَّما أَمْوالُكُمْ وَ أَوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ»، اموال و فرزندان فتنه معرفی شدند.[۸] در فرازی از نهج البلاغه فتنه در این آیه، به آزمون الهی تفسیر و آمده است که خداوند انسانها را با اموال و فرزندانشان میآزماید.[۹] در آیه «الْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْل»[۱۰] نیز فتنه بدتر از قتل و در آیه «وَ الْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْل»[۱۱] فتنه بزرگتر از قتل توصیف شده است. به گفته آیتالله مکارم شیرازی در تفسیر نمونه، فتنه در قرآن به معانی متعددی همچون امتحان، فریب دادن، بلا و عذاب، گمراهی و شرک و بتپرستی آمده است.[۱۲] از نظر علامه طباطبایی فتنه در قرآن به معنای آزمایش و ملازمات آن به کار رفته است؛ اما به نظر آیتالله مکارم شیرازی، تمامی معانی مذکور به معنای اصلی فتنه (قرار دادن طلا در آتش براى خالص سازى يا جدا كردن سره از ناسره) بازمیگردد.[۱۳]
برخی محققان، بیشترین کاربرد واژه فتنه در متون دینی را در سه معنای امتحان و آزمون، آمیختگی حق و باطل و آشوب و بلوا دانستهاند.[۱۴] به گفته جواد محدثی، نویسنده و پژوهشگر دینی، در قرآن حدود بیست مورد فتنه به معنای امتحان به کار رفته است.[۱۵]
گفته شده در قرآن کریم و نهج البلاغه برای فتنه ویژگیهای مثبت و منفی بیان شده است.[۱۶] پژوهشگران معتقدند قرآن کریم با نکوهیدن فتنه منفی و بزرگتر از قتل دانستن آن،[۱۷] و مستند به خدا دانستن فتنه مثبت[۱۸] به وجود این دو قسم تصریح دارد.[۱۹]
بهگفته محققان، برای رهایی از فتنه در قرآن[۲۰] و نهجالبلاغه[۲۱] راهکارهایی چون بصیرت، تقوا و یقین بیان شده است.[۲۲] در حدیثی معروف از امام علی(ع) به فردی که در فتنهها گیر افتاده، توصیه شده مانند بچهشتر باشد که نه توانایی سواریدادن به دیگران دارد و نه پستانی برای شیردادن.[۲۳] به باور برخی شارحان نهجالبلاغه این حدیث کنایه از پرهیز از همکاری با دعوتکنندگان به فتنه است نه کنارهگیری از حق.[۲۴] برخی نیز گفتهاند که انسان به گونهای رفتار کند که از قدرت جسمی و موقعیت اجتماعی او به سود باطل بهرهبرداری نشود.[۲۵]
پانویس
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۶۱.
- ↑ ابنفارس، معجم مقاييس اللغة، ۱۴۰۴ق، ج۴، ص۴۷۲؛ ابنمنظور، لسان العرب، ۱۴۱۴ق، ج۱۳، ص۳۱۷؛ ازهری، تهذیب اللغة، بیروت، ج۱۴، ص۲۱۱.
- ↑ طباطبایی، المیزان، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۶۱.
- ↑ ابنمنظور، لسان العرب، ۱۴۱۴ق، ج۱۳، ص۳۱۷؛ راغب اصفهانی، مفردات ألفاظ القرآن، ۱۴۱۲ق، ص۶۲۳؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲، ص۲۱.
- ↑ مصطفوی، التحقیق، ۱۳۶۸ش، ج۹ ص۲۳و۲۴.
- ↑ خویی، منهاج البراعة، نشر مکتبة الإسلامیة، ج۲۱، ص۸.
- ↑ «ریشهیابی ماده فتن»، وبگاه تنزیل.
- ↑ سوره انفال، آیه ۲۸.
- ↑ نهج البلاغه، تصحیح صبحی صالح، حکمت ۹۳، ص۴۸۴.
- ↑ سوره بقره، آیه ۱۹۱.
- ↑ سوره بقره، آیه ۲۰۷.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲، ص۲۱و۲۲.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۱ش، ج۲، ص۲۱و۲۲.
- ↑ محدثی، «فتنهشناسی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ محدثی، «فتنهشناسی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ اخوانمقدم، «بررسی مفهوم فتنه در قرآن و نهجالبلاغه با تأکید بر مفهوم فتنه مثبت و فتنه منفی»، ص۱۸.
- ↑ آیه ۱۹۱، سوره بقره.
- ↑ آیه ۳۵، سوره انبیاء.
- ↑ اخوانمقدم، «بررسی مفهوم فتنه در قرآن و نهجالبلاغه با تأکید بر مفهوم فتنه مثبت و فتنه منفی»، ص۱۸.
- ↑ نگاه کنید به: سوره انعام، آیه ۱۰۴؛ سوره انفال، آیه ۲۹.
- ↑ نگاه کنید به: نهج البلاغة، تصحیح صبحی صالح، خطبه ۱۶، ص۵۷ و خطبه ۳۸، ص۸۱.
- ↑ حیدری، «فتنهها و راههای گریز از آنها»؛ اخوانمقدم، «بررسی مفهوم فتنه در قرآن و نهجالبلاغه با تأکید بر مفهوم فتنه مثبت و فتنه منفی»، ص۱۸.
- ↑ نهج البلاغة، تصحیح صبحی صالح، حکمت اول، ص۴۶۹.
- ↑ خویی، منهاج البراعة، نشر مکتبة الإسلامیة، ج۲۱، ص۸؛ ابنابیالحدید، شرح نهجالبلاغة، ۱۴۰۴ق، ج۱۸، ص۸۲.
- ↑ محدثی، «فتنهشناسی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
منابع
- ابنابیالحدید، شرح نهج البلاغه، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، ۱۴۰۴ق.
- ابنفارس، احمد بن فارس، معجم مقاييس اللغة، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، ۱۴۰۴ق.
- ابنمنظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار الفکر دار صادر، ۱۴۱۴ق.
- اخوانمقدم، زهره، «بررسی مفهوم فتنه در قرآن و نهج البلاغه با تأکید بر مفهوم فتنه مثبت و فتنه منفی»، فصلنامه دین پژوهی و کارآمدی، دوره ۱، شماره ۱، پاییز ۱۴۰۰ش.
- ازهری، محمد بن احمد، تهذیب اللغة، بیروت، دار احیاءالتراث العربی، بیتا.
- حیدری، علیرضا، «فتنهها و راههای گریز از آنها»، ماهنامه معرفت، سال هفدهم، شماره ۷، پیاپی ۱۳۰، مهر ۱۳۸۷ش.
- خویی، حبیبالله، منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة، بهتحقیق: ابراهیم میانجی، تهران، مکتبة الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۰ق.
- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، بیروت، دار الشامیة، ۱۴۱۲ق.
- «ریشهیابی ماده فتن»، سایت تنزیل، تاریخ بازدید: ۱۷تیر۱۴۰۳.
- طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۴۱۷ق.
- محدثی، جواد، «فتنهشناسی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۱ تیر ۱۳۹۴ش، تاریخ بازدید: ۳ بهمن ۱۴۰۴ش.
- مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، وزارت ارشاد، چاپ اول، ۱۳۶۸ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ دهم، ۱۳۷۱ش.
- نهج البلاغه، تصحیح صبحی صالح، قم، هجرت، ۱۴۱۴ق.