حسن بن موسی نوبختی
| از متکلمان و فیلسوفان امامیه | |
| اطلاعات فردی | |
|---|---|
| نام کامل | ابومحمد حسن بن موسی نَوبَختی |
| نسب | از سوی مادر منسوب به خاندان نوبختی |
| تاریخ تولد | نامعلوم؛ احتمالاً قرن سوم هجری قمری |
| تاریخ وفات | نامعلوم؛ احتمالاً اوایل قرن چهارم هجری قمری |
| خویشاوندان سرشناس | ابوسهل نوبختی (دایی) |
| اطلاعات علمی | |
| استادان | ابوسهل نوبختی |
| شاگردان | ابوعثمان دمشقی • اسحاق بن حنین • ثابت بن قره |
| تألیفات | فرق الشیعة • الآراء و الدیانات • التنزیه و ذکر متشابه القرآن • الامامة • التوحید الکبیر • التوحید الصغیر• الجامع فی الامامة • فی الجبر • فی الاستطاعة علی مذهب هشام و ... |
| سایر | صاحب حلقه درس در کلام و فلسفه • مناظره با ابوعلی جبائی، ابوالقاسم بلخی، محمد بن عبدالله بن مَمَلک اصفهانی و ابن قبه رازی • آگاه به نجوم و علوم مرتبط |
حسن بن موسی نَوبَختی، متکلم و فیلسوف امامی در سدههای سوم و چهارم قمری و از خاندان نوبختی بود.[۱] به گزارش پژوهشگران، وی از سوی مادر به این خاندان ایرانیتبار منسوب بود؛ اما درباره انتساب پدرش به خاندان نوبختی اطلاعی در دست نیست.[۲] ابوسهل نوبختی، متکلم امامی، دایی و استاد او بود.[۳]
تاریخ ولادت و وفات نوبختی مشخص نیست. ابنندیم، فهرستنگار، تاریخ وفات او را در الفهرست آورده[۴] اما این تاریخ در نسخههای موجود کتاب باقی نمانده است.براساس گزارش نجاشی، رجالشناس شیعه، زمان زندگی نوبختی پیش و پس از سال ۳۰۰ بوده است.[۵]
به گفته رجالشناسان، شماری از ناقلان و مترجمان آثار فلسفی، از جمله ابوعثمان دمشقی، اسحاق بن حنین و ثابت بن قره، نزد نوبختی کلام و فلسفه آموختند.[۶] او همچنین با برخی متکلمان معتزلی و امامی، از جمله ابوعلی جبائی، ابوالقاسم بلخی، محمد بن عبدالله بن مملک اصفهانی و ابنقبه رازی، مناظره کرد. نجاشی از کتابی درباره مجالس مناظره او با ابوالقاسم بلخی یاد کرده است.[۷]
نوبختی از متکلمان امامیه در دوره غیبت امام دوازدهم بود و با بهرهگیری از استدلال عقلی و آشنایی با مکاتب کلامی، به تبیین و دفاع از عقاید امامیه پرداخت.[۸] ابنندیم او را متکلمی ثقه و فیلسوف معرفی کرده[۹] و نوشته است شیعه و معتزله هر دو او را از خود میدانستند؛[۱۰] بااینحال، او را امامی و نیکواعتقاد دانسته است.[۱۱] نجاشی[۱۲] و شیخ طوسی[۱۳] نیز او را «شیخ متکلم امامیه» و از برجستهترین متکلمان زمان خود معرفی کردهاند.
به گفته نجاشی، نوبختی در مسئله جبر و تفویض دیدگاهی نزدیک به هشام داشت و کتابی در تأیید آن نوشت.[۱۴] ابنطاووس او را آگاه به نجوم و علوم مرتبط با آن دانسته[۱۵] و آقابزرگ تهرانی، کتابشناس شیعه، او را نخستین دانشمند مسلمان در نگارش در زمینه ملل و نحل و آرای فرقهها معرفی کرده است.[۱۶]
بیش از ۴۰ اثر به نوبختی نسبت داده شده است[۱۷] که بیشتر آنها در زمینه کلام و فلسفه بودهاند.[۱۸] فرق الشیعة شناختهشدهترین اثر منسوب به لو و از آثار باقیمانده وی است.[۱۹]
پانویس
- ↑ مدرسی طباطبایی، مکتب در فرایند تکامل، ۱۳۸۶ش، ص۳۲۸-۳۲۹؛ اقبال آشتیانی، خاندان نوبختی، ۱۳۵۷ش، ص۱-۲۴۵.
- ↑ اقبال آشتیانی، خاندان نوبختی، ۱۳۵۷ش، ص۱۲۵-۱۲۶.
- ↑ ابنندیم، کتاب الفهرست، ۱۳۹۳ق، ص۲۲۵؛ طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ۱۴۲۰ق، ص۱۲۱؛ طوسی، الرجال، ۱۴۱۵ق، ص۴۲۰.
- ↑ ابنندیم، کتاب الفهرست، ۱۳۹۳ق، ص۲۲۵.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۴۰۷ق، ص۶۳.
- ↑ ابنندیم، کتاب الفهرست، ۱۳۹۳ق، ص۲۲۵؛ طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ۱۴۲۰ق، ص۱۲۱.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۴۰۷ق، ص۶۴.
- ↑ مدرسی طباطبایی، مکتب در فرایند تکامل، ۱۳۸۶ش، ص۲۱۴-۲۱۵.
- ↑ ابنندیم، کتاب الفهرست، ۱۳۹۳ق، ص۲۲۵.
- ↑ ابنندیم، کتاب الفهرست، ۱۳۹۳ق، ص۲۲۵.
- ↑ خطیب بغدادی، تاریخ بغداد، ۱۴۱۷ق، ج۶، ص۳۷۷.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۴۰۷ق، ص۶۳.
- ↑ طوسی، الرجال، ۱۴۱۵ق، ص۴۲۰.
- ↑ نجاشی، رجال النجاشی، ۱۴۰۷ق، ص۶۳.
- ↑ ابنطاووس، فرج المهموم فی تأریخ علمآء النجوم، ۱۳۶۸ق، ص۱۲۱.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۳۴-۳۵.
- ↑ ابنندیم، کتاب الفهرست، ۱۳۹۳ق، ص۲۲۵؛ طوسی، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، ۱۴۲۰ق، ص۱۲۱.
- ↑ ابنندیم، کتاب الفهرست، ۱۳۹۳ق، ص۲۲۵.
- ↑ اقبال آشتیانی، خاندان نوبختی، ۱۳۵۷ش، ص۱۳۴.
منابع
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، بیروت، دارالاضواء، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- ابنأبیالحدید، عبدالحمید بن هبة الله، شرح نهج البلاغة، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، ۱۴۰۴ق.
- ابنجوزی، عبدالرحمن بن علی، تلبیس إبلیس، قاهره، دار ابنخلدون، ۱۳۴۰ق.
- ابنشهرآشوب مازندرانی، محمد بن علی، مناقب آلابیطالب علیهمالسلام، قم، نشر علامه، چاپ اول، ۱۳۷۹ق.
- ابنشهرآشوب، محمد بن علی، متشابه القرآن و المختلف فیه، تهران، چاپ حسن مصطفوی، ۱۳۲۸ش.
- ابنطاووس، علی بن موسی، فرج المهموم فی تأریخ علمآء النجوم، نجف، بیتا، ۱۳۶۸ق.
- ابنندیم، محمد بن اسحاق، کتاب الفهرست، تهران، چاپ رضا تجدد، ۱۳۹۳ق.
- اقبال آشتیانی، عباس، خاندان نوبختی، تهران، انتشارات طهوری، ۱۳۵۷ش.
- خطیب بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، بیروت، چاپ مصطفی عبدالقادر عطا، ۱۴۱۷ق.
- ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، تحقیق عمر عبد السلام تدمری، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۱۰ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، الرجال، قم، چاپ جواد قیومی اصفهانی، ۱۴۱۵ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، فهرست کتب الشیعه و اصولهم، قم، چاپ سید عبدالعزیز طباطبایی، ۱۴۲۰ق.
- مدرسی طباطبایی، سید حسین، مکتب در فرایند تکامل، ترجمهٔ هاشم ایزدپناه، تهران، بینا، ۱۳۸۶ش.
- مسعودی، علی بن حسین، التنبیه و الاشراف، بیروت، دارصعب، بیتا.
- مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، قم، چاپ محمد محییالدین عبدالحمید، ۱۴۰۴ق.
- نجاشی، احمد بن علی، فهرست أسماء مصنفی الشیعه (رجال النجاشی)، قم، چاپ سید موسی شبیری زنجانی، ۱۴۰۷ق.