مصباح السالکین (کتاب)

از ویکی شیعه
مصباح السالکین
مصباح السالکین لنهج‌البلاغه من کلام امیرالمومنین.png
اطلاعات کتاب
نویسنده ابن میثم بحرانی
موضوع شرح نهج‌البلاغه
زبان عربی
تعداد جلد ۱


مصباح السالکین شرحی بر نهج البلاغه است. ابن‌میثم بحرانی(۶۳۶ - ۶۹۹ق)، عالم شیعه این کتاب را در پنج جلد و یک مقدمه بلند نوشته است. او همچنین این شرح را با نام "اختیار مصباح السالکین" به نگارش درآورده است. این شرح شامل قواعد کلامی و فلسفی، آموزه‌های عرفانی و صوفیانه و گزارشات تاریخی و مباحث الفاظ و خطابه است. مصباح السالکین در ۱۲۸۹ق به‌صورت چاپ سنگی و در ۱۳۸۱ق(۱۳۴۱ش) به شکل چاپ جدید منتشر و اولین ترجمه فارسی آن در ۱۳۶۲ش انجام شده است.

موضوع و عناوین

مصباح السالکین در شرح نهج البلاغه نوشته شده است.[۱] نویسنده مطالب کتاب را در پنج جلد تنظیم کرده و مقدمه بلندی برای این کتاب آورده که در سه بخش است: مباحث الفاظ، خطابه و فضایل امام علی(ع).[۲] او کلمات و عبارات حضرت علی(ع) را دارای مفاهیم بسیار و عمیق معرفی کرده و گفته برای پی‌بردن به آنها، لازم است ابتدا اطلاعاتی درباره الفاظ و خطابه آورده شود.[۳] قسمت فضایل نیز سه عنوان: فضایل خارجی، فضایل نفسانی و کرامات دارد.[۴] مؤلف پس از مقدمه، به شرح مقدمه یا خطبه سید رضی پرداخته است.[۵]

نویسنده و انگیزه تالیف

نوشتار اصلی: ابن میثم بحرانی

کمال الدین میثم بن علی بن میثم بحرانی (۶۳۶ - ۶۹۹ق) محدث، فقیه و متکلم شیعی اهل بحرین بود.[۶] او با خواجه نصیرالدین طوسی (۵۹۷-۶۷۲ق) گفتگوی علمی داشت و حسن بن یوسف بن مطهر حلی (۶۴۸-۷۲۶ق) از او روایت کرده است. قواعد المرام و مصباح السالکین، دو اثر مشهور اوست.[۷]
بحرانی ابتدای کتاب، انگیزه نوشتن را سفارش محمد جوینی، معروف به عطاملک جوینی (۶۲۳ ـ ۶۸۱ق)، تاریخ‌نویس اسماعیلی و وزیر هلاکوخان مغول گفته[۸] که برای دو فرزندش، نظام‌الدين محمد و مظفر‌الدين علی خواسته بود.[۹] بحرانی درباره نام کتاب چیزی ننوشته ولی پس از نوشتن مختصر و گزیده آن، عنوان "اختیار مصباح السالکین" را آورده که آقابزرگ تهرانی نتیجه گرفته، اسم کتاب اصلی، مصباح السالکین است.[۱۰] او همچنین در نوشته دیگری، صد کلمه از نهج‌البلاغه را با عنوان «منهاج العارفين فی شرح كلمات امير المؤمنين» شرح داده است.[۱۱]

روش نگارش

ابن‌میثم نوشتن کتاب را در سال ۶۷۷ق تمام کرد.[۱۲]

  • مؤلف اطلاعاتی درباره سبب کلام امام یا شبهات آن، تاریخ صدور، مخاطبان و نسخه بدل‌های نهج‌البلاغه داده است.[۱۳]
  • ابن‌ميثم به علت علایق و مطالعات کلامی، در شرح نهج‌البلاغه از قواعد کلامی و گاهی فلسفی، آموزه‌های عرفانی و صوفیانه و گزارشات تاریخی استفاده کرده است.[۱۴]
  • او به معنای اصطلاحی، تفاوت‌های معنایی واژگان نزدیک و خانواده‌ واژگان پرداخته و گاهی به آیات قرآن، احادیث، اشعار و امثال عربی، نکات صرفی، نحوی و بلاغی استناد جسته است. نویسنده در برخی موارد، با مطرح کردن دیدگاه شرح‌دهندگان یا مفسران پیشین درباره معانی واژگان، آن را تایید یا رد یا گزینش کرده است.[۱۵]

نسخه‌های خطی و نخستین چاپ

نسخه‌ای از این کتاب به خط حسین بن محمد استرابادی به تاریخ ۷۳۰ق در کتابخانه وزیری موجود است.[۱۶] ملا محمد باقر مصباح السالکین را سال ۱۲۷۶ق در تهران، چاپ سنگی کرد. سپس ۱۳۸۱ق چاپخانه حیدری در نجف آن را به چاپ رساند. بار ديگر در ۱۴۰۴ق در تهران به نام شرح نهج البلاغه به چاپ رسيد.[۱۷]

ترجمه، گزیده و شرح

اختیار مصباح السالکین، گزیده‌ای از مصباح السالکین، اثر ابن‌میثم بحرانی

بحرانی پس از نوشتن مصباح السالکین، دوباره با سفارش عطاملک جوینی، در شوال ۶۸۱ق مختصر آن را با عنوان اختیار مصباح السالکین نوشت.[۱۸] همچنین شرح مختصر نهج‌البلاغه به علامه حلی منسوب است که گفته شده از همین شرح ابن‌میثم گرفته شده است.[۱۹] پس از آن نظام الدین علی بن حسن جیلانی با استفاده از این شرح، در ۱۰۵۳ق شرح دیگری بر نهج‌البلاغه نوشت که نام آن را انوار الفصاحة و اسرار البلاغة (البراعة) گذاشته است.[۲۰]
اولین ترجمه فارسی شرح نهج‌البلاغه ابن‌میثم در ۱۳۶۲ش از سوی نشر الکتاب در ۵ جلد به چاپ رسید. دار الشروق در بیروت، مقدمه این شرح را به‌صورت مستقل سال ۱۹۸۷م(۱۳۶۶ش) منتشر کرد.[۲۱]

پانویس

  1. بحرانی، مصباح السالکین، ۱۳۸۱ق، ج۱، ص۲.
  2. بحرانی، مصباح السالکین، ۱۳۸۱ق، ج۱، ص۵تا۸۹.
  3. بحرانی، مصباح السالکین، ۱۳۸۱ق، ج۱، ص۵.
  4. بحرانی، مصباح السالکین، ۱۳۸۱ق، ج۱، ص۷۵تا۸۹.
  5. بحرانی، مصباح السالکین، ۱۳۸۱ق، ج۱، ص۸۹ تا ۱۰۶.
  6. سجادی، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۰ش،‌ ج۴، ص۷۱۶و۷۱۷.
  7. سجادی، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۰ش،‌ ج۴، ص۷۱۶و۷۱۷.
  8. بحرانی، مصباح السالکین، ۱۳۸۱ق، ج۱، ص۳و۴.
  9. سجادی، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۰ش،‌ ج۴، ص۷۱۶و۷۱۷.
  10. آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۸ق، ج۲۱، ص۱۱۰.
  11. آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۸ق، ج۱۴، ص۴۱.
  12. آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۸ق، ج۱۴، ص۱۴۹.
  13. روحی دهکردی، نشریه علوم حدیث، ۱۳۸۷ش، ص۵۸ تا ۷۹.
  14. روحی دهکردی، نشریه علوم حدیث، ۱۳۸۷ش، ص۵۸ تا ۷۹.
  15. مهدوی فر و رضایی هفتادر، فصلنامه پژوهشنامه نهج‌البلاغه، ۱۳۹۵ش، ص۵۵ تا ۷۴.
  16. «نسخه خطی« مصباح السالکين» مشهورترين شرح نهج البلاغه سده هفتم قمري رونمایی شد.»، سایت کتابخانه و موزه وزیری یزد.
  17. سجادی، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۰ش،‌ ج۴، ص۷۱۶و۷۱۷.
  18. آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۸ق، ج۲۱، ص۱۱۰.
  19. آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۸ق، ج۱۴، ص۱۴۹.
  20. آقابزرگ تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۸ق، ج۲، ص۴۳۶.
  21. «مقدمة شرح نهج البلاغة»، سایت بنیاد محقق طباطبایی.

منابع