عوالم العلوم (کتاب)
 | |
| اطلاعات کتاب | |
|---|---|
| نویسنده | عبدالله بحرانی (۱۲ق) |
| موضوع | توحید، نبوت، امامت، فقه شیعه و ... |
| سبک | روایی |
| زبان | عربی |
| اطلاعات نشر | |
| ناشر | موسسه الامام المهدی |
| محل نشر | قم |
| تاریخ نشر | سال ۱۴۲۹ق= سال ۱۳۸۷ش |
عَوالِمُ العُلُوم، یکی از کتابهای جامع حدیثی شیعه، تألیف عبدالله بحرانی اصفهانی است. این کتاب که با هدف مستدرکنویسی بر کتاب بحار الانوار نگاشته شده، روایات شیعه را در موضوعات مختلف اعتقادی، تاریخی و فقهی گردآوری کرده است. مؤلف که از شاگردان علامه مجلسی است، ساختار منظمی برای کتاب طراحی کرده و در هر باب ابتدا آیات قرآنی مرتبط، سپس دیدگاه مفسران و پس از آن روایات معصومان را با توضیحات ضروری میآورد.
بر پایه فهرست کتابخانه آیتالله مرعشی، این اثرِ بسیار حجیم، در قالب صد کتاب و در بیش از صد جلد تدوین شده است. این کتاب با وجود گردآوری گسترده روایات از منابع متنوع شیعی و سنی و داشتن نظم منطقیتر نسبت به بحار الانوار، به دلیل شباهت محتوایی زیاد با آن و شهرت مؤلف بحار (علامه مجلسی)، کمتر مورد استقبال قرار گرفت. نسخههای خطی متعددی از کتاب عوالم وجود دارد و بخشهایی از کتاب را مؤسسة الامام المهدی با تحقیق و اضافاتی منتشر کرده است.
جایگاه کتاب در جوامع حدیثی شیعه
کتاب عوالم العلوم، با نام کاملِ «عوالِمُ العُلومِ و المَعارفِ و الاَحوالِ مِنَ الآیاتِ و الاَخبارِ و الاَقوال»، اثر عبدالله بحرانی اصفهانی است. این کتاب که از جوامع حدیثی شیعه بهشمار میرود، احادیث شیعه با موضوعات مختلف را شامل میشود، موضوعاتی مانند توحید، نبوت، مرگ، برزخ، أحوال عالَم، خَلق، آسمانها و زمین، شرح حال پیامبران، پیامبراکرم(ص) و امامان شیعه، و روایات فقهی.[۱] این کتاب با هدف جمعآوری روایات نقلنشده در کتاب بحار الانوار، بهصورت مستدرکی بر آن نوشته شد.[۲] سید مرتضی موحد ابطحی در مقدمه نسخه تصحیح و تحقیقشده عوالم این کتاب را مدونتر و کاملکنندۀ بحارالانوار دانسته است.[۳]
به نظر برخی پژوهشگران، با اینکه عوالم، ابواب بیشتر و نظم منطقیتری نسبت به بحار دارد، اما مشابهت بسیار این کتاب به بحار الانوار و نیز شخصیت مشهور علامه مجلسی (مؤلف کتاب بحار الانوار)، از دلایل استقبال کمتر به عوالم میباشد.[۴]
معرفی مؤلف
عبدالله بن نورالله بحرانی اصفهانی، در بحرین به دنیا آمد. او در عصر صفویه به همراه پدرش به اصفهان رفت [۵] و از شاگردان محمدباقر مجلسی شد.[۶] وی در تدوین بحارالانوار، نقش داشت، و بعدها، خودش به تدوین مجموعه حدیثی بزرگی به نام عوالم العلوم پرداخت.[۷]
ساختار و ویژگیهای محتوایی
در فهرست کتابهای خطی کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی، این کتاب به عنوان اثری بسیار مفصّل معرفی شده که احادیث را از منابع مختلف شیعه گردآوری کرده است. در این اثر، در هر باب، آیات مرتبط با موضوع نیز ذکر شده و در موارد نیاز، توضیحاتی تحت عنوان «بیان» افزوده شده است. همچنین بر اساس گزارش این فهرست، ساختار کتاب بر اساس تقسیمبندی مؤلف، شامل صد باب معرفی شده که پنجاه باب آن به اصول و پنجاه باب دیگر به فروع اختصاص دارد و مجموعاً در ۱۲۸ جزء تنظیم شده است. بر اساس بررسیهای برخی محققان، از آنجا که تعدادی از عناوین، خود مشتمل بر چند جلد هستند، حجم کل اثر از صد جلد فراتر رفته است.[۸]
مؤلف در توضیح ساختار کتابش ذکر کرده که در هر باب، ابتدا آیات مرتبط را به ترتیب سورهها آورده، سپس دیدگاههای مفسران را نقل کرده و در ادامه روایات معصومان را به ترتیب بیان نموده است. همچنین در مواردی که برخی روایات به توضیح نیاز داشته، آنها را با متنی در حد امکان کوتاه، شرح داده است.[۹]
به گفته برخی محققان، مؤلف در کتاب ابتکاراتی داشته است. مثلا مقدمه کتاب را بدین صورت نوشته شده که آغاز و پایان فقره (پاراگراف) نخست، «ألف» است و آغاز و پایان فقره دوم «ب» و همین ترتیب حروف الفبا تا آخرین فقره که حرف اوّل و آخرش «یاء» است، ادامه دارد.[۱۰] در مواردی سرفصلهایی برای مطالب قرار داده شده که مبهماند، مانند: «باب آخر و هو من الاول علی وجه آخر».[۱۱]
چاپ و نسخهها
به گفته آقابزرگ تهرانی، نسخههای خطی عوالم العلوم در کتابخانههای ایران و عراق نگهداری میشود.[۱۲] نسخه خطی کامل عوالم در یزد در کتابخانه وزیری و بعضی از جلدهای آن در تبریز در موقوفه حاج سیدعلی ایروانی وجود دارد.[۱۳]
در کتابخانه مجلس شورای اسلامی نیز، علاوه بر نسخ متفرقه از جلدهای این کتاب، نزدیک به یک دوره کامل از نسخه اصلی به خط مؤلّف موجود است.[۱۴] در فهرست کتابهای خطی کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی نیز ۶۶ نسخه خطی برای این اثر ثبت شده است.[۱۵]
نشر و تحقیق کتاب
بعضی از جلدهای عوالم العلوم مانند جلد مربوط به مقتل امام حسین(ع) در سال ۱۳۱۸ق چاپ شد.[۱۶] سالها بعد، مؤسسه الامام المهدی با تحقیق و نظارت سید محمدباقر موحد ابطحی (۱۳۰۶-۱۳۹۲ش) عهدهدار چاپ کتاب عوالم شد. به گفته ابطحی، از کتاب اصلی که همه نسخههای آن را در اختیار دارد، جلدهای مربوط به امام جواد(ع)، امام هادی(ع) و امام عسکری(ع) مفقود شده است. به همین دلیل، وی تألیف آن جلدها را آغاز کرد، اما تنها جلد امام جواد(ع) به پایان رسیده است.[۱۷]
کتاب عوالم چاپشده در مؤسسه الامام المهدی، افزون بر کتاب اصلی، خصوصیاتی دارد که طبق نظر برخی محققان، آن را از چاپهای قبل خود متمایز میکند:
- افزودن روایات جدیدی که در آثار گذشته نیامده بود؛
- ذکر گسترده منابع احادیث؛
- استناد فضائل اهلبیت(ع) به روایات اهلسنت؛
- تصحیح و شرح واژگان دشوار روایات؛
- گنجاندن جمعبندیهای فقهی و شرح حال راویان؛
- توضیح نام قبیلهها، مکانها و فرقهها؛
- ارائه فهرستهای فنی دقیق برای سهولت استفاده.[۱۸]
نرم افزار جامع الأحادیث
برخی از جلدهای این کتاب از چاپ مؤسسه امام مهدی در نرمافزار جامع الأحادیث آورده شده است.
پانویس
- ↑ پورامینی، «عبدالله بحرانی(ملا عبدالله بحرانی)»، سایت فرهیختگان تمدن شیعی.
- ↑ انصاری قمی، «معرفیهای اجمالی: عوالم العلوم و المعارف و الأحوال من الآيات و الأخبار و الأقوال»، ص۶۴-۶۵.
- ↑ موحد ابطحی، «مقدمه»، ۱۴۲۹ق، ج۱، ص۵.
- ↑ قاضیزاده، «پژوهشی درباره کتاب عوالم»، ص۲۳۰.
- ↑ پورامینی، «عبدالله بحرانی(ملا عبدالله بحرانی)»، سایت فرهیختگان تمدن شیعی.
- ↑ آقابزرگ طهرانی، الذریعة، ۱۴۰۸ق، ج۱۵، ص۳۵۶.
- ↑ پورامینی، «عبدالله بحرانی(ملا عبدالله بحرانی)»، سایت دانشنامه پژوهه پژوهشکده باقرالعلوم.
- ↑ پورامینی، «عبدالله بحرانی(ملا عبدالله بحرانی)»، سایت فرهیختگان تمدن شیعی.
- ↑ صدرايی خويی، «فهرستگان نسخههای خطی(حديث و علوم حديث شيعه)»، ج۵، ص۴۲.
- ↑ پورامینی، «عبدالله بحرانی(ملا عبدالله بحرانی)»، سایت دانشنامه پژوهه پژوهشکده باقرالعلوم.
- ↑ قاضیزاده، «پژوهشی درباره کتاب عوالم»، ص۲۳۲.
- ↑ آقابزرگ طهرانی، الذریعة، ۱۴۰۸ق، ج۱۵، ص۳۵۶.
- ↑ آقابزرگ طهرانی، الذریعة، ۱۴۰۸ق، ج۱۵، ص۳۵۶؛ شیروانی، فهرست نسخههای خطّی کتابخانة وزیری یزد، ۱۳۵۸-۱۳۵۰، ج۱، ص۲۷۲-۲۷۹، ج۳، ص۱۰۴۵-۱۰۹۱، ج۵، ص۱۵۱۸.
- ↑ حائری، دیباجی، و دیگران؛ فهرست نسخههای خطی کتابخانه مجلس شورای ملّی،۱۳۹۱ش، ج۱۰، جزء۳، ص۱۵۷۰.
- ↑ «عوالم العلوم»، سایت کتابخانه بزرگ حضرت آیت الله مرعشی نجفی، گنجینه جهانی مخطوطات اسلامی.
- ↑ آقابزرگ طهرانی، الذریعة، ۱۴۰۸ق، ج۱۵، ص۳۵۶.
- ↑ قاضیزاده، «پژوهشی درباره کتاب عوالم»، ص۲۲۵.
- ↑ قاضی زاده، «پژوهشی درباره کتاب عوالم»، ص۲۳۱.
منابع
- آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، قم، اسماعیلیان و تهران، کتابخانه اسلامیه (سایت فقاهت)، ۱۴۰۸ق.
- انصاری قمی، ناصرالدین، معرفیهای اجمالی «عوالم العلوم و المعارف و الأحوال من الآیات و الأخبار و الأقوال»، مجله آیینه پژوهش، شماره ۳۷، ص۶۴-۶۵، دوره ۷ فروردین و اردیبهشت ۱۳۷۵.
- پورامینی، محمدباقر، «عبدالله بحرانی (ملا عبدالله بحرانی)»، سایت دانشنامه پژوهه پژوهشکده باقر العلوم، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مهر ۱۳۹۴ش، تاریخ بازدید: ۸ دی ۱۴۰۴ش.
- حائری، و دیگران، فهرست نسخههای خطی کتابخانه مجلس شورای ملّی، کتابخانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، تهران، چاپ اول، ۱۳۹۱ش.
- شیروانی، محمّد، فهرست نسخههای خطّی کتابخانة وزیری یزد، تهران، انجمن آثار ملّی، ۱۳۵۸-۱۳۵۰.
- صدرايی خويی، علی، فهرستگان نسخههای خطی(حديث و علوم حديث شيعه)، دارالحديث، قم، ۱۳۸۲ش.
- «عوالم العلوم»، سایت کتابخانه بزرگ حضرت آیتالله مرعشی نجفی، گنجینه جهانی مخطوطات اسلامی. تاریخ بازدید:۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
- قاضیزاده، کاظم، «پژوهشی درباره کتاب عوالم»، فصلنامه نامه مفید، شماره۶، تابستان ۱۳۷۵.
- موحد ابطحی، سید مرتضی، «مقدمه»، نوشتهشده بر کتاب عوالم العلوم تألیفِ عبدالله بحرانی اصفهانی، قم، مؤسسة الإمام المهدی(عج)، ۱۴۲۹ق.