عوالم العلوم (کتاب)
 | |
| اطلاعات کتاب | |
|---|---|
| نویسنده | عبدالله بحرانی (۱۲ق) |
| موضوع | توحید، نبوت، امامت، فقه شیعه و ... |
| سبک | روایی |
| زبان | عربی |
| اطلاعات نشر | |
| ناشر | موسسه الامام المهدی |
| محل نشر | قم |
| تاریخ نشر | سال ۱۴۲۹ق= سال ۱۳۸۷ش |
عَوالِمُ العُلُوم و المَعارف یا جامع العلوم و المعارف و الأحوال من الآیات و الأخبار و الأقوال، از جوامع حدیثی شیعه، تألیف عبدالله بحرانی اصفهانی است. این کتاب که با هدف نقل احادیث مغفولمانده در بحار الانوار نگاشته شده، روایات شیعه را در موضوعات مختلف اعتقادی، تاریخی و فقهی گردآوری کرده است. مؤلف که از شاگردان علامه مجلسی بوده، ساختار منظمی برای کتاب طراحی کرده است و در هر باب ابتدا آیات قرآنی مرتبط، سپس دیدگاه مفسران و پس از آن روایات معصومان را با توضیحات ضروری میآورد.
بر پایه فهرست کتابخانه آیتالله مرعشی، این اثر بسیار حجیم، در قالب صد کتاب و در بیش از صد جلد تدوین شده است. این کتاب با وجود گردآوری گسترده روایات از منابع متنوع شیعی و سنی و داشتن نظم منطقیتر نسبت به بحار الانوار، به دلیل شباهت محتوایی زیاد با آن اثر و شهرت مؤلف بحار، کمتر مورد استقبال قرار گرفته است. نسخههای خطی متعددی از کتاب عوالم وجود دارد و بخشهایی از کتاب را مؤسسه الامام المهدی با تحقیق و اضافاتی منتشر کرده است.
درباره کتاب
کتاب عوالم العلوم اثر عبدالله بحرانی اصفهانی، از کتابهای جامع حدیثی شیعه است که احادیث با موضوعات مختلف را شامل میشود، موضوعاتی مانند توحید، نبوت، مرگ، برزخ، أحوال عالَم، خَلق، آسمانها و زمین، شرح حال پیامبران، پیامبراکرم(ص) و امامان شیعه، روایات فقه.[۱] این کتاب با هدف ذکر روایات نقلنشده در کتاب بحار الانوار، به صورت مستدرکی بر آن کتاب نوشته شده است.[۲]
به نظر برخی پژوهشگران، با اینکه عوالم، ابواب بیشتر و نظم منطقیتری نسبت به بحار دارد، اما مشابهت بسیار این کتاب به بحار الانوار و نیز شخصیت مشهور و پرنفوذ علامه مجلسی (مؤلف کتاب بحار الانوار)، از دلایل استقبال کمتر به عوالم میباشد.[۳]
معرفی مؤلف
عبدالله بن نورالله بحرانی اصفهانی، در بحرین به دنیا آمد و در عصر صفویه به همراه پدرش به اصفهان رفت [۴] و از شاگردان محمدباقر مجلسی شد.[۵] او در تدوین بحارالانوار، نقش داشت، و بعدها، خودش به تدوین مجموعه حدیثی بزرگی به نام عوالم العلوم و المعارف پرداخت.[۶]
ساختار و ویژگیهای محتوایی
در فهرست کتابهای خطی کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی، این کتاب به عنوان اثری بسیار مفصّل معرفی شده که در بیش از صد جلد تدوین یافته و احادیث را از منابع مختلف شیعه گردآوری کرده است. در این اثر، در هر باب، آیات مرتبط با موضوع نیز ذکر شده و در موارد نیاز، توضیحاتی تحت عنوان «بیان» افزوده شده است. همچنین در گزارش این فهرست، ساختار کتاب بر اساس تقسیمبندی مؤلف، شامل صد کتاب معرفی شده که پنجاه کتاب آن به اصول و پنجاه کتاب دیگر به فروع اختصاص دارد و مجموعاً در ۱۲۸ جزء تنظیم شده است. با این حال، بر اساس بررسیهای برخی محققان، از آنجا که تعدادی از عناوین، خود مشتمل بر چند جلد هستند، حجم کل اثر از صد جلد فراتر رفته است. [۷]
مؤلف در توضیح ساختار کتابش ذکر کرده است که در هر باب، ابتدا آیات مرتبط را به ترتیب سورهها آورده، سپس دیدگاههای مفسران را نقل کرده و در ادامه روایات معصومان را به ترتیب بیان نموده است. همچنین در مواردی که برخی روایات نیاز به تبیین داشته، به شرح آنها پرداخته و کوشیده است تا حد امکان متن را مختصر ارائه دهد.[۸]
به گفته برخی محققان، مؤلف در کتاب ابتکاراتی داشته است. مثلا مقدمه کتاب را بدین صورت نوشته شده که آغاز و پایان فقره (پاراگراف) نخست، «ألف» است و آغاز و پایان فقره دوم «ب» و همین ترتیب حروف الفبا، تا آخرین فقره که حرف اوّل و آخرش «یاء» است. همچنین سرفصلهایی در کتاب آورده است که البته نیازمند به تفسیر است، مانند: «باب آخر و هو من الاول علی وجه آخر».[۹]
چاپ و نسخهها
به گفته آقابزرگ تهرانی، نسخههای خطی عوالم العلوم در کتابخانههای ایران و عراق قرار دارد.[۱۰] نسخه کامل عوالم در یزد در کتابخانه وزیری و بعضی از جلدهای آن در تبریز در موقوفه حاج سیدعلی ایروانی وجود دارد.[۱۱]
در کتابخانه مجلس شورای اسلامی نیز، علاوه بر نسخ متفرقه از جلدهای این کتاب، نزدیک به یک دوره کامل از نسخه اصلی به خط مؤلّف موجود است.[۱۲] در فهرست کتابهای خطی کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی نیز ۶۶ نسخه خطی وجود دارد.[۱۳]
چاپ و تحقیق کتاب
در سال ۱۳۱۸ق بعضی از جلدهای عوالم مانند مقتل امام حسین(ع) چاپ شد.[۱۴] سالها بعد، مؤسسه الامام المهدی با تحقیق و نظارت سید محمدباقر موحد ابطحی اصفهانی (۱۳۰۹-۱۳۸۱) عهدهدار چاپ کتاب عوالم شد. کتاب چاپشده در مؤسسه الامام المهدی بر اساس ترتیب تألیف جلدهای خطی مؤلف نیست و جلدهای مختلف به صورت متفرقه چاپ شده است. به گفته ابطحی اصفهانی، از کتاب اصلی که همه نسخههای آن را در اختیار دارد، جلدهای مربوط به امام جواد، امام هادی و امام عسکری مفقود شده است. به همین دلیل، خودش تألیف آنها را شروع کرد، اما فقط جلد مربوط به امام جواد(ع) تمام شده است.[۱۵]
کتاب عوالم چاپشده در مؤسسه الامام المهدی، افزون بر کتاب اصلی، خصوصیاتی دارد که طبق نظر برخی محققان، آن را از چاپهای قبل خود متمایز میکند:
- افزودن روایات جدیدی که در آثار گذشته نیامده بود؛
- ذکر گسترده منابع احادیث
- استناد فضائل اهلبیت(ع) به روایات اهلسنت؛
- تصحیح و شرح لغات دشوار روایات؛
- گنجاندن جمعبندیهای فقهی و شرح حال راویان؛
- توضیح اسامی قبایل، مکانها و فرقهها؛
- ارائه فهرستهای فنی دقیق برای سهولت استفاده.[۱۶]
نرم افزار جامع الأحادیث
برخی از جلدهای این کتاب (دوم، سوم، یازده، پانزده، و هفده تا بیستوسه) از چاپ مؤسسه امام مهدی در نرمافزار جامع الأحادیث آورده شده است.
پانویس
- ↑ پورامینی، «عبدالله بحرانی(ملا عبدالله بحرانی)»، سایت فرهیختگان تمدن شیعی.
- ↑ انصاری قمی، «معرفیهای اجمالی: عوالم العلوم و المعارف و الأحوال من الآيات و الأخبار و الأقوال»، ص۶۴-۶۵.
- ↑ قاضیزاده، «پژوهشی درباره کتاب عوالم»، ص۲۳۰.
- ↑ پورامینی، «عبدالله بحرانی(ملا عبدالله بحرانی)»، سایت فرهیختگان تمدن شیعی.
- ↑ آقابزرگ طهرانی، الذریعة، ۱۴۰۸ق، ج۱۵، ص۳۵۶.
- ↑ پورامینی، «عبدالله بحرانی(ملا عبدالله بحرانی)»، سایت دانشنامه پژوهه پژوهشکده باقر العلوم.
- ↑ پورامینی، «عبدالله بحرانی(ملا عبدالله بحرانی)»، سایت فرهیختگان تمدن شیعی.
- ↑ صدرايی خويی، «فهرستگان نسخههای خطی(حديث و علوم حديث شيعه)»، ج۵، ص۴۲.
- ↑ قاضیزاده، «پژوهشی درباره کتاب عوالم»، ص۲۲۴-۲۳۰.
- ↑ آقابزرگ طهرانی، الذریعة، ۱۴۰۸ق، ج۱۵، ص۳۵۶.
- ↑ آقابزرگ طهرانی، الذریعة، ۱۴۰۸ق، ج۱۵، ص۳۵۶، و شیروانی، فهرست نسخههای خطّی کتابخانة وزیری یزد، ۱۳۵۸-۱۳۵۰، ج۱، ص۲۷۲ـ۲۷۹، ج۳، ص۱۰۴۵ـ۱۰۹۱، ج۵، ص۱۵۱۸.
- ↑ حائری، دیباجی، و دیگران؛ فهرست نسخههای خطی کتابخانه مجلس شورای ملّی،۱۳۹۱ش، ج۱۰، جزء۳، ص۱۵۷۰.
- ↑ سایت کتابخانه بزرگ حضرت آیت الله مرعشی نجفی، گنجینه جهانی مخطوطات اسلامی. لینک سایت
- ↑ آقابزرگ طهرانی، الذریعة، ۱۴۰۸ق، ج۱۵، ص۳۵۶، و شیروانی، فهرست نسخههای خطّی کتابخانة وزیری یزد، ۱۳۵۸-۱۳۵۰، ج۱، ص۲۷۲ـ۲۷۹، ج۳، ص۱۰۴۵ـ۱۰۹۱، ج۵، ص۱۵۱۸.
- ↑ قاضیزاده، «پژوهشی درباره کتاب عوالم»، ص۲۲۴-۲۳۰.
- ↑ قاضی زاده، «پژوهشی درباره کتاب عوالم»، ص۲۲۴-۲۳۰.
منابع
- آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، الذریعة إلی تصانیف الشیعة، قم، اسماعیلیان و تهران، کتابخانه اسلامیه (سایت فقاهت)، ۱۴۰۸ق.
- انصاری قمی، ناصرالدین، معرفیهای اجمالی «عوالم العلوم و المعارف و الأحوال من الآیات و الأخبار و الأقوال»، مجله آیینه پژوهش، شماره ۳۷، ص۶۴-۶۵، دوره ۷ فروردین و اردیبهشت ۱۳۷۵.
- حائری، و دیگران، فهرست نسخههای خطی کتابخانه مجلس شورای ملّی، کتابخانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، تهران، چاپ اول، ۱۳۹۱ش.
- سایت کتابخانه بزرگ حضرت آیت الله مرعشی نجفی، گنجینه جهانی مخطوطات اسلامی.«عوالم العلوم».
- شیروانی، محمّد، فهرست نسخههای خطّی کتابخانة وزیری یزد، تهران، انجمن آثار ملّی، ۱۳۵۸-۱۳۵۰.
- صدرايی خويی، علی، فهرستگان نسخههای خطی(حديث و علوم حديث شيعه)، دارالحديث، قم، ۱۳۸۲ش.
- قاضیزاده، کاظم، «پژوهشی درباره کتاب عوالم»، فصلنامه نامه مفید، شماره۶، تابستان ۱۳۷۵.
- پورامینی، محمدباقر، «عبدالله بحرانی (ملا عبدالله بحرانی)»، سایت دانشنامه پژوهه پژوهشکده باقر العلوم، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مهر ۱۳۹۴ش، تاریخ بازدید: ۸ دی ۱۴۰۴ش.