سرهای شهدای کربلا
سرهای شهدای کربلا به سر امام حسین(ع) و دیگر شهدای واقعه کربلا اشاره دارد که پس از شهادت آنان در سال ۶۱ق از بدن جدا و به کوفه و سپس شام منتقل شد. بنابر گزارشهای تاریخی، سرها توسط لشکریان عمر سعد از بدن جدا و میان قبایل مختلف تقسیم شد تا آنها را نزد عبیدالله بن زیاد و یزید بن معاویه ببرند و جایزه دریافت کنند. به دستور آن دو نیز سرهای شهدا بر نیزه در شهر گردانده شد. درباره محل دفن سرها دیدگاههای مختلفی در منابع گزارش شده است. گزارشهایی از دفن آنها در کربلا، نجف، مدینه، دمشق و مصر نقل شده است.
جداکردن و انتقال سرها
پس از شهادت امام حسین(ع) و یارانش در سال ۶۱ق، سرهای آنان از بدن جدا شد. عمر بن سعد، سر امام حسین(ع) را به وسیله خولی بن یزید و حُمَید بن مسلم اَزْدی نزد عبیدالله بن زیاد در کوفه فرستاد. سرهای دیگر شهدا نیز توسط شمر بن ذیالجوشن، قیس بن اشعث و عمرو بن حجاج زبیدی به کوفه منتقل شد.[۱]
به دستور ابنزیاد، سرها بر نیزه قرار گرفت و در کوفه گردانده شد[۲] و سپس به وسیله زَحْر بن قیس جُعْفی برای یزید به شام فرستاده شد.[۳] در شام نیز سرها را در شهر گرداندند و شهدا را به عنوان خارجی یعنی قیامکننده علیه یزید معرفی میکردند.[۴]
تقسیم سرها میان قبایل
منابع، درباره تعداد سرهای شهدای کربلا اختلاف دارند و شمار آنها تا ۷۲،[۵] ۷۵[۶] و ۷۸[۷] سر گزارش کردهاند. بنابر برخی گزارشها، سرها میان قبایل تقسیم شد تا برای دریافت جایزه نزد ابنزیاد و یزید برده شوند.[۸] در گزارشی، از مجموع ۷۲ سر، ۲۲ سر به هوازن، ۱۷ سر به تَمیم، ۱۳ سر به کنده، ۱۲ سر به ثَقیف، ۶ سر به بنیاسد و ۵ سر به اَزْد سپرده شد.[۹] در نقلی دیگر، از ۷۸ سر، ۱۷ سر به تمیم، ۱۶ سر به بنیاسد، ۱۳ سر به کِنْدِه، ۱۲ سر به هوازن، ۷ سر به مَذْحِج و ۱۳ سر نیز به دیگر افراد سپرده شد.[۱۰]
محل دفن سرها
درباره محل دفن سر امام حسین(ع) گزارشهای متفاوتی وجود دارد. بنابر قول مشهور،[۱۱] یزید سر امام حسین(ع) را به امام سجاد(ع) سپرد و آن حضرت، سر را در اربعین[۱۲] سال ۶۱ق[۱۳] به کربلا برد و به بدن امام حسین(ع) ملحق کرد.[۱۴] دفن سر در مدینه،[۱۵] دمشق،[۱۶] نجف[۱۷] و مصر از دیگر دیدگاههای مطرحشده است.[۱۸]
به گفته محمدی ریشهری، درباره محل دفن سرهای دیگر شهدای کربلا گزارش معتبری وجود ندارد. تنها مُسْتَوفی هَرَوی (قرن ششم هجری قمری) در ترجمه کتاب الفتوح،[۱۹] آورده است که امام سجاد(ع) سرها را در کربلا به بدن صاحبانشان ملحق کرد.[۲۰] محمدتقی آلبحرالعلوم، فقیه شیعی، این دیدگاه را قول مشهور شیعیان امامیه دانسته است.[۲۱] با این حال، سید محسن امین، شرح حالنگار شیعی، احتمال داده است که مقبره بابالصغیر در دمشق محل دفن سرهای حضرت عباس و حضرت علیاکبر و حَبیب بن مَظاهِر باشد.[۲۲]
بر پایه برخی گزارشها، سر برخی از شهدای کربلا از بدن جدا نشد. از جمله علیاصغر که پس از شهادت، توسط امام حسین(ع) در کربلا دفن شد.[۲۳] همچنین قبیله بنیتمیم مانع جداشدن سر حر بن یزید ریاحی شد.[۲۴]
بازتاب در هنر و ادبیات
جدا کردن و انتقال سرهای شهدای کربلا در هنر، ادبیات و آیینهای سوگواری شیعی بازتاب یافته است. این واقعه در تعزیههای ایران بازآفرینی شده[۲۵] و در برخی آثار نمایشی و تلویزیونی از جمله مجموعه تلویزیونی مختارنامه، صحنه به نیزهرفتن سر امام حسین(ع) توسط سَنان بن اَنس به تصویر کشیده شده است.[۲۶] شاعران آیینی همچون نَیِّر تبریزی،[۲۷] سروش اصفهانی،[۲۸] غلامرضا سازگار،[۲۹] سید رضا مؤید و علیاکبر لطیفیان[۳۰] نیز در سرودهها و مراثی خود به موضوع سرهای شهدا و به نیزه رفتن آنها پرداختهاند.[۳۱]همچنین اشعاری با موضوع «سَر» توسط حمیدرضا برقعی[۳۲] و محمد زارعی[۳۳] سروده شده است.
از جمله سرودههایی که در مجالس مذهبی خوانده میشود، این بیت است:
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۳؛ ابنطاووس، اللهوف، ۱۳۴۸ش، ص۱۴۳.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۷-۱۱۸؛ ابومخنف، وقعة الطفّ، ۱۴۱۷ق، ص۲۶۴؛ دینوری، الأخبار الطوال، ۱۳۷۳ش، ص۲۵۹؛ ابنجوزی، تذکرة الخواص، ۱۴۱۸ق، ص۲۳۳.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۸.
- ↑ بینش، با کاروان حسینی، ۱۳۸۶ش، ج۵، ص۱۵.
- ↑ شیخ مفید، الإرشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۱۱۳.
- ↑ دینوری، الأخبار الطوال، ۱۳۷۳ش، ص۲۵۹.
- ↑ ابنطاووس، اللهوف، ۱۳۴۸ش، ص۱۴۳.
- ↑ ابنطاووس، اللهوف، ۱۳۴۸ش، ص۱۴۳.
- ↑ دینوری، الأخبار الطوال، ۱۳۷۳ش، ص۲۵۹.
- ↑ ابنطاووس، اللهوف، ۱۳۴۸ش، ص۱۴۴.
- ↑ ابنجوزی ، تذکرة الخواص، ۱۴۱۸ق، ص۲۳۸؛ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۵، س۱۴۵؛ محمدی ریشهری، شهادتنامه امام حسین(ع)...، ۱۳۹۲ش، ج۲، ص۴۲۰.
- ↑ آلبحرالعلوم، مقتل الحسین(ع)، ۱۴۲۷ق، ص۴۷۱.
- ↑ قاضی طباطبایی، تحقیق درباره اولین اربعین حضرت سیدالشهدا،(ع)، ۱۳۸۳ش، ص۱۶۵.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: شیخ صدوق، الأمالی، ۱۳۷۶ش، ص۱۶۸؛ ابنجوزی ، تذکرة الخواص، ۱۴۱۸ق، ص۲۳۸؛ ابنطاووس، اللهوف، ۱۳۴۸ش، ص۱۹۵.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: ابنسعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۸ق، ج۱۰، ص۴۹۳؛ خوارزمی، مقتل الحسین(ع)، ۱۳۸۱ش، ج۲، ص۸۳.
- ↑ برای نمونه بنگرید به: بلاذری، أنساب الأشراف، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۲۱۹؛ ابنحبان، تاریخ الصحابه...، ۱۴۰۸ق، ص۶۷؛ ذهبی، تاریخ الإسلام، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۱۰۷.
- ↑ برای نمونه بنگرید: ابنقولویه، کامل الزیارات، ۱۳۵۶ش، ص۳۵؛ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۵۷۱.
- ↑ محمدی ریشهری، شهادتنامه امام حسین(ع)...، ۱۳۹۲ش، ج۲، ص۴۱۴.
- ↑ مستوفی هروی، ترجمه الفتوح ابناعثم، ۱۳۷۲ش، ص۹۱۶.
- ↑ محمدی ریشهری، شهادتنامه امام حسین(ع)...، ۱۳۹۲ش، ج۲، ص۴۲۰.
- ↑ آلبحرالعلوم، مقتل الحسین(ع)، ۱۴۲۷ق، ص۴۷۱.
- ↑ امین، اعیان الشیعه، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۶۲۷.
- ↑ خوارزمی، مقتل الحسین(ع)، ۱۳۸۱ش، ج۲، ص۳۷.
- ↑ سماوی، إبصار العین...، ۱۳۷۷ش، ص۲۲۰.
- ↑ تعزیه «بازار شام. معرفی سرهای شهدای کربلا» و «آوردن سر شهدا کربلا نزد یزید».
- ↑ سیما فیلم، مجموعه تلویزیونی «مختارنامه»، قسمت ۲۹، دقیقه ۱۵-۱۷.
- ↑ نیر ممقانی، دیوان کامل آتشکده، ۱۳۸۶ش، ص۷۷.
- ↑ سروش اصفهانی، دیوان سروش اصفهانی، ۱۳۴۰ش، ج۲، ص۷۶۰.
- ↑ «اشعار مناسبتی-روز عاشورا»، وبگاه بلاغ.
- ↑ «اشعار مصائب اهلبیت امام حسین(ع) در کوفه»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ نیر ممقانی، دیوان کامل آتشکده، ۱۳۸۶ش، ص۷۷.
- ↑ «جدیدترین شعر حمیدرضا برقعی...»، خبرگزاری مشرق نیوز.
- ↑ «دیدار شاعران ۹۶ | شعرخوانی آقای محمد زارعی»، وبگاه دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.
- ↑ «اشعار حضرت زینب(س)...»، وبگاه امام هشت.
منابع
- آلبحرالعلوم، محمدتقی، مقتل الحسین(ع)، بیروت، دار الزهراء، ۱۴۲۷ق.
- ابنجوزی، یوسف بن قزاوغلی ، تذکرة الخواص، قم، منشورات الشریف الرضی، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
- ابنحبان، محمد، تاریخ الصحابة الذین روی عنهم الاخبار، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۸ق.
- ابنسعد، الطبقات الکبری، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ دوم، ۱۴۱۸ق.
- ابنطاووس، علی بن موسی، اللهوف علی قتلی الطفوف، مترجم: احمد فهری زنجانی، تهران، جهان، چاپ اول، ۱۳۴۸ش.
- ابنقولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، تحقیق عبدالحسین امینی، نجف، دار المرتضویة، چاپ اول، ۱۳۵۶ش.
- ابنکثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، بیروت، دار الفکر، بیتا.
- ابومخنف، لوط بن یحیی، وقعة الطفّ، تحقیق محمدهادی یوسفی غروی، قم، جامعه مدرسین، چاپ سوم، ۱۴۱۷ق.
- «اشعار حضرت زینب سلام الله علیه به همراه سبک/زمینه -(سری به نیزه بلند است در برابر زینب)»، وبگاه امام هشت، تاریخ درج مطلب: ۲۱ مهر ۱۳۹۴ش، تاریخ بازدید: ۳۱ مرداد ۱۴۰۵ش.
- انصاری، هادی، «مقامها و مزارهایی به نام رأس الحسین(ع)»، خبرگزاری خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۳۱ اردیبهشت ۱۴۰۱ش، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵ش.
- امین، سیدمحسن، اعیان الشیعه، بیروت، دار التعارف، ۱۴۰۳ق.
- «اشعار مناسبتی-روز عاشورا»، وبگاه بلاغ، تاریخ درج مطلب: ۲۰ مهر ۱۳۹۵ش، تاریخ بازدید: ۲۶ مرداد ۱۴۰۵ش.
- بلاذری، احمد بن یحیی، أنساب الأشراف، بیروت، دار الفکر، چاپ اول، ۱۴۱۷ق.
- بینش، عبدالحسین، با کاروان حسینی، قم، زمزم هدایت، چاپ دوم، ۱۳۸۶ش.
- «تصویر منتسب به امام حسین(ع)!»، وبگاه باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۶ آبان ۱۳۹۴ش، تاریخ بازدید: ۲۷ مرداد ۱۴۰۵ش.
- «تعزیه آوردن سر شهدا کربلا نزد یزید در تعزیه بازار شام قودجان»، وبگاه آپارات.
- «تعزیه بازار شام.قسمت معرفی سرهای شهدای کربلا. شهرعلویجه. شهریور۱۴۰۲»، وبگاه آپارات.
- «جدیدترین شعر حمیدرضا برقعی + فیلم»، خبرگزاری مشرق نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۰ آذر ۱۳۹۲ش، تاریخ بازدید: ۳۰ مرداد ۱۴۰۵ش.
- حسینی جلالی، محمدحسین، مزارات اهلالبیت و تاریخها، بیروت، موسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۵ق.
- خوارزمی، موفق بن احمد، مقتل الحسین علیه السلام، قم، انوار الهدی، چاپ دوم، ۱۳۸۱ش.
- خامهیار، احمد، «رأس الحسین»، دانشنامه جهان اسلام، ج۱۹، تهران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۷۵ش.
- راوندی، سعید بن هبه الله، الخرائج و الجرائح، قم، مؤسسة الإمام المهدی(ع)، ۱۳۶۸ش.
- دینوری، احمد بن داود، الأخبار الطوال، تحقیق محمد عبدالمنعم عامر و جمال الدین شیال، قم، الشریف الرضی، ۱۳۷۳ش.
- «دیدار شاعران ۹۶ | شعرخوانی آقای محمد زارعی»، وبگاه دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای، تاریخ درج مطلب: ۲۰ خرداد ۱۳۹۶ش، تاریخ بازدید: ۳۰ مرداد ۱۴۰۵ش.
- ذهبی، شمس الدین، تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، بیروت، دار الکتاب العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق.
- سماوی، محمد، إبصار العین فی أنصار الحسین(ع)، قم، مرکز الدراسات الإسلامیة لممثلیة الولی الفقیة فی حرس الثورة الإسلامیة، ۱۳۷۷ش.
- سیما فیلم، مجموعه تلویزیونی «مختارنامه»، به کارگردانی داوود میرباقری، ۱۳۹۲ش، نمایش دادهشده در شبکه اول سیمای جمهوری اسلامی ایران.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، الأمالی، تهران، کتابچی، چاپ ششم، ۱۳۷۶ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، عیون أخبار الرضا(ع)، تحقیق مهدی لاجوردی، تهران، جهان، چاپ اول، ۱۳۷۸ق.
- شیخ مفید، محمد بن محمد، الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، ، تحقیق مؤسسة آل البیت(ع)، قم، کنگره شیخ مفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری، بیروت، دار التراث، چاپ دوم، ۱۳۸۷ق.
- طبری آملی، محمد بن جریر، نوادر المعجزات فی مناقب الأئمة الهداة، قم، دلیل ما، ۱۳۸۵ش.
- قاضی طباطبایی، محمدعلی، تحقیق درباره اولین اربعین حضرت سیدالشهدا،(ع)، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی- سازمان چاپ و انتشارات، ۱۳۸۳ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق علیاکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- محمدی ریشهری، محمد، شهادتنامه امام حسین(ع) بر پایه منابع معتبر، قم، دار الحدیث، ۱۳۹۲ش.
- مستوفی هروی، محمد بن احمد، ترجمه الفتوح ابناعثم، تهران، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، ۱۳۷۲ش.
- «مقام رأس الحسین در سرزمینهای اشغالی»، وبگاه نور نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مردا ۱۴۰۰ش، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۵ش.