بنیتمیم
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| نام | تیمیم بن مُرّ بن اُدّ |
| نژاد | عرب عدنانی |
| منشعب از | از تیرههای مضری |
| صدر خاندان | نزار بن مَعَدّ |
| بنیانگذار | تمیم بن مُرّ بن اُدّ |
| خاستگاه | سراسر شبهجزیره عربستان در عراق و بحرین |
| انشعاب به | بنیسعد، بنیحنظله، بنیمنقر، بنیمشاجع. |
| زمان اسلام آوردن | صدر اسلام |
| مکان استقرار | عربستان، عراق، کوفه و بصره |
| ویژگی | از قبایل بزرگ عرب از صدر اسلام تاکنون |
| حوادث | ظهور اسلام، فتح مکه، فتح عراق، جنگ جمل، صفین، نهروان، واقعه کربلا، شهدای کربلا |
| شخصیتها | |
| مشاهیر | حر بن یزید ریاحی، حجاج بن زید تمیمی سعدی، سعد بن حنظله تمیمی، شبیب بن عبدالله نهشلی |
بنیتَمیم از بزرگترین و پرجمعیتترین قبایل عرب بود که در سدههای نخست هجری در مناطق مختلف جهان اسلام، بهویژه کوفه و بصره، حضور فعال داشتند. پیش از اسلام، بنیتمیم در سراسر شبهجزیره عربستان پراکنده بودند و به همین دلیل، آنان وحدت دینی نداشتند و باورهای دینی و سیاسیشان تحت تأثیر محل زندگیشان قرار داشت. پس از ظهور اسلام، برخی بزرگان بنیتمیم مسلمان شدند، اما گروهی نیز رفتار نامناسبی با پیامبر(ص) داشتند. در دوران امام علی(ع)، تمیمیان مواضعی دوگانه داشتند؛ برخی در سپاه امام و حکومت او نقش مهمی ایفا کردند و برخی دیگر به مخالفان یا خوارج پیوستند. در واقعه عاشورا نیز بخشی از بنیتمیم امام حسین(ع) را دعوت کردند، اما بعداً در سپاه دشمن قرار گرفتند، در حالی که گروهی دیگر از او حمایت کرده و شماری نیز در کربلا شهید شدند. منابع رجالپژوهی، نام برخی راویان و محدثان تمیمی و نیز کتابهایشان را ذکر کردهاند.
معرفی بنیتمیم و ساختار اجتماعی آنان
بنیتَمیم، از قبایل بزرگ و پرجمعیت عرب بود[۱] که در بسیاری از رویدادهای سده نخست هجری[۲] و در نقاط مختلف سرزمینهای اسلامی مانند کوفه و بصره،[۳] حضور داشتهاند. در منابع رجالپژوهی، نام شماری از راویان و محدثان تمیمیِ سده دوم و سوم هجری قمری،[۴] و نیز کتابهای روایی آنان معرفی شده است.[۵]
تَمیم، نیای بزرگ این قبیله، یکی از فرزندان مُرّ بن اُدّ بود و نسبش به مُضَر بن نزار میرسید.[۶] تاریخ نگاران گفتهاند که تمیم چهار پسر به نامهای یَربوع (که در کودکی از میان رفت)، زید مناة، عمرو و حارث داشت.[۷] بیشتر شاخههای پرشمار قبیلۀ تمیم، از نسل زید مناة و عمرو هستند و از حارث اعقاب کمتری بازماند.[۸]
برخی پژوهشگران بر این باور هستند که مقارن با ظهور اسلام، این قبیله در سرتاسر شبهجزیره پراکنده بودند[۹] و نشانی از زیستگاههای آنان در شعر دورۀ جاهلی بر جای مانده است.[۱۰] به گفته پژوهشگران، با توجه به گسیختگی قبیلۀ تمیم، نشانی از وحدت دینی نیز در دورۀ جاهلی در میان ایشان دیده نمیشود[۱۱] و دین آنها، بیشتر تابعی از شرایط منطقۀ مسکونی آنان بوده است.[۱۲]
واکنش بنیتمیم به دین نوظهور اسلام
بر اساس گزارشهای تاریخی، پس از هجرت پیامبر اسلام(ص) به مدینه شماری از بزرگان تیرههای مختلف بنیتمیم به حضور رسول اکرم(ص) رسیده، اسلام آوردند.[۱۳] همچنین نقل شده است که منذر بن ساوی حاکم بحرین که از تیره بنیدارمِ بنیتمیم بود،[۱۴] پس از دریافت نامه پیامبر(ص) اسلام را پذیرفت.[۱۵] با این حال، گفته شده است برخی از بنیتمیم که با پیامبر اسلام در مدینه ملاقات کردند، رفتار نامحترمانهای با پیامبر داشتند؛[۱۶] چندانکه گفتهاند، آیه ۴ سورۀ حجرات در شأن آنان نازل شده است.[۱۷]
دوگانگی مواضع بنیتمیم درباره حکومت امام علی
اعضای قبیله بنیتمیم در رخدادهای سیاسی و نظامی دوران حکومت امام علی(ع) نقشهای گوناگون و گاه متضادی ایفا میکردند؛ چنانکه گزارش شده در جریان پیکار جمل دستهای از بنیتمیمِ کوفه به رهبری جاریة بن قدامه[۱۸] در سپاه امام علی(ع) بودند و شماری در سپاه مخالفان و بخش بزرگتری نیز با رأی اَحنَف بن قیس که بزرگ قبیله تمیمِ بصره شمرده میشد، قصد کنارهگیری از نبرد را داشتند.[۱۹]
این اختلاف مواضع، در رخدادهای بعدی نیز ادامه داشت. بر اساس منابع تاریخی، برخی تمیمیان از جمله مِسعَر بن فَدَکی، حَرقوص بن زُهیر سَعدی، اَحنَف بن قِیس و شَبَث بن رِبعی در نبرد صفین به امام علی(ع) وفادار نماندند، به مقابله یا اعراض پرداخته،[۲۰] در ادامه علیه او شوریدند و بدنه اصلی خوارج را تشکیل دادند.[۲۱] با این حال، همۀ تمیمیان در شمار مخالفان امام علی(ع) نبودند؛ بلکه شواهد تاریخی نشان میدهد که برخی از آنان در ساختار حکومت امام علی عهدهدار مسئولیتهای مهمی شدند؛ از جمله مَعقَل بن قیس ریاحی از شُرطههای حکومت بود،[۲۲] خُلید بن قرة یَربوعی به ولایت خراسان منصوب شد[۲۳] و عبدالله بن اَهتَم مِنقَری نیز حکومت کرمان را بر عهده گرفت.[۲۴] پس از شهادت امام علی(ع) شماری از چهرههای بنیتمیم همچون مَعقَل بن قیس ریاحی و جاریة بن قدامه در گرفتن بیعت برای امام حسن(ع) نقش پررنگی ایفا کردند.[۲۵]
دوگانگی مواضع بنیتمیم درباره قیام عاشورا
پس از مرگ معاویه نیز مواضع تمیمیانِ کوفه و بصره یکسان نبود. در این میان، گروهی از بنیتمیمِ کوفه، از جمله محمد بن عُمیر بن عُطارد، با نگارش نامه به امام حسین(ع)، او را به کوفه دعوت کردند؛[۲۶] اما در ادامه، بر پیمان خود پایدار نماندند.[۲۷] بر اساس شواهد تاریخی، عده بسیاری از قبیله تمیم مانند حَفصِ بن تمیم، شَبَث بن ربعی، عبدالله بن حَوزه، بَدیل بن صُریم تمیمی، و حُصَین بن تَمیم در واقعه کربلا حاضر شده و علیه امام حسین(ع) به جنگ پرداخته، سپس اموالش را به غارت بردند.[۲۸] پس از اتمام جنگ نیز برای دریافت پاداش، سرهای هفده شهید کربلا را نزد عبیدالله بن زیاد بردند.[۲۹]
در مقابل برخی از تمیمیهای بصره مانند یزید بن مسعود نهشلی به حمایت از امام حسین(ع) برخاسته و دیگر قبائل را نیز به حمایت و یاری او دعوت کردند.[۳۰] در منابع تاریخی نام برخی از افراد قبیله تمیم در میان شهدای کربلا ذکر شده است، مانند حر بن یزید ریاحی، حجاج بن زید تمیمی سعدی، سعد بن حنظله تمیمی، شعبه بن حنظله تمیمی و شبیب بن عبدالله نهشلی.[۳۱]
پانویس
- ↑ ابنحزم، جمهرة انساب العرب، ۱۳۸۲ق؛ ص۲۰۷؛ ابنسعید مغربی، نشوة الطرب فی تاریخ الجاهلیة العرب، ۱۹۸۲م، ج۱، ص۴۱۵.
- ↑ ابنحزم، جمهرة انساب العرب، ۱۳۸۲ق؛ ص۲۰۷؛ ابنسعید مغربی، نشوة الطرب فی تاریخ الجاهلیة العرب، ۱۹۸۲م، ج۱، ص۴۱۵.
- ↑ جعیط، الکوفة، نشأة المدینة العربیة الاسلامیة، ۱۹۹۳م، ص۱۲۷-۱۲۹؛ خلیف، حیاة الشعر فی الکوفة، ۱۳۸۸ق، ۲۸-۲۹.
- ↑ نجاشی، رجال نجاشی، ۱۳۶۵ش، ص۳۶۵، ۱۴۷، ۱۷۳، ۲۲۴، ۲۳۵، ۲۹۳، ۳۰۵، ۳۰۸ و ۳۴۰.
- ↑ ابنندیم، الفهرست، ۱۴۱۷م، ۱۰۷، ۱۰۸ و ۱۱۸.
- ↑ ابنحزم، جمهرة انساب العرب، ۱۳۸۲ق؛ ص۲۰۷؛ ابوعبید، کتاب النسب، ۱۴۱۰ق، ص۲۳۱.
- ↑ کلبی، جمهرة النسب، ۱۴۰۷ق، ج۲۰، ص ۱۸۹-۱۹۱؛ ابنحزم، جمهرة انساب العرب، ۱۳۸۲ق، ص۲۰۷.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۱۲، ص۱۲.
- ↑ علی، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ۱۹۶۸م، ج۴، ص۵۲۷.
- ↑ ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ۱۹۹۳م، ص۸۷، ۱۳۲، ۲۶۵، ۲۷۸، ۲۸۶، ۳۱۵، ۳۱۶.
- ↑ ابنحبیب، المحبر، ۱۳۶۱ق، ص۳۱۶.
- ↑ علی، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ۱۹۶۸م، ج۴، ص۵۲۷؛ حسین، قبیلة تمیم عبر العصور، ۲۰۰۰م، ص۹۰- ۹۱.
- ↑ ابنسعد، محمد، الطبقات الکبرى، دارصادر، ۱۹۶۸م، ج۱، ص۲۹۳- ۲۹۴؛ ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ۱۹۹۳م، ج۴، ص۱۴۶.
- ↑ ابنحبیب، المحبر، ۱۳۶۱ق، ص۲۶۵؛ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۱۲، ص۵۵.
- ↑ بلاذری، فتوح البلدان، ۱۸۶۳م، ص۷۸؛ علی، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، ۱۹۶۸م، ج۴، ص۵۲۷.
- ↑ ابنخیاط، تاریخ، ۱۹۶۰م، ج۱، ص۶۵؛ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۱۲، ص۲۱- ۲۲.
- ↑ شیخ طوسى، التبيان فى تفسير القرآن، بیتا، ج۹، ص۳۴۲؛ طبرسى، مجمع البيان فى تفسير القرآن،۱۳۷۲ش، ج۹، ص۱۹۷.
- ↑ ابنمزاحم، وقعة صفین، ۱۴۰۴ق، ص۲۰۵؛ ابنخیاط، تاریخ، ۱۹۶۰م، ج۱، ص۲۲۱.
- ↑ مفید، الجمل، ۱۴۱۳ق، ص۲۹۵-۲۹۶، ۳۲۱، ۳۲۴، ۳۵۲- ۳۵۳.
- ↑ ابنمزاحم، وقعة صفین، ۱۴۰۴ق، ص۶۸۸.
- ↑ طبری، تاریخ الطبری، ۱۳۶۵ق، ج۶، ص۲۵۸۶.
- ↑ ابنخیاط، تاریخ، ۱۹۶۰م، ج۱، ص ۱۵۱.
- ↑ دینوری، اخبار الطوال، ۱۹۶۰م، ص۱۶۳.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۱۲، ص۸۵.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۱۳، ص۳۳-۳۵.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۱۳، ص۱۵۸.
- ↑ دینوری، اخبار الطوال، ۱۹۶۰م، ص۲۳۸-۲۳۹.
- ↑ سعیدیان جزی، مواضع و ایستارهای قبیله تمیم، ۱۳۸۷ش، ص۳۷-۳۹.
- ↑ سعیدیان جزی، مواضع و ایستارهای قبیله تمیم، ۱۳۸۷ش، ص۳۷-۳۹.
- ↑ دینوری، اخبار الطوال، ۱۹۶۰م، ص۲۳۱-۲۳۲؛ مجلسی، جلاء العیون، ۱۳۸۰ش، ص۶۰۹؛ قمی، نفس المهموم، ۱۳۷۲ش، ص۱۲۰.
- ↑ سعیدیان جزی، مواضع و ایستارهای قبیله تمیم، ۱۳۸۷ش، ص۴۲-۳۹.
منابع
- ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، قاهره، بینا، ۱۹۹۳م.
- ابوعبید قاسم بن سلام، کتاب النسب، به کوشش مریم محمد خیرالدرع، بیروت، بینا، ۱۴۱۰ق.
- ابنحبیب، محمد، المحبر، به کوشش ایلزه لیشتن اشتتر، حیدرآباد دکن، دائرة المعارف العثمانية، ۱۳۶۱ق.
- ابنحزم، علی، جمهرة انساب العرب، به کوشش عبدالسلام محمد هارون، دار المعارف، قاهره، ۱۳۸۲ق.
- ابنسعد، محمد، الطبقات الکبرى، با مقدمه إحسان عباس، بیروت، دارصادر؛ ۱۹۶۸م.
- ابنسعید مغربی، علی، نشوة الطرب فی تاریخ الجاهلیة العرب، به کوشش نصرت عبدالرحمان، عمان الاردن، مكتبة الأقصى، ۱۹۸۲م.
- ابنندیم، الفهرست؛ المحقق: إبراهيم رمضان، دار المعرفة، بيروت – لبنان، ١٤١٧ق.
- بلاذری، احمد، انساب الاشراف، به کوشش سهیل زکار و ریاض زرکلی، دار الفکر، بیروت، ۱۴۱۷ق/ ۱۹۹۶م.
- بلاذری، احمد، فتوح البلدان، به کوشش دخویه، دار و مکتبه الهلال، بیروت، ۱۹۸۸م.
- جعیط، هشام، الکوفة، نشأة المدینة العربیة الاسلامیة، بیروت، بینا، ۱۹۹۳م.
- حسین، عبدالله محمود، قبیلة تمیم عبر العصور، دمشق، بینا، ۲۰۰۰م.
- حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم البلدان، بیروت، دار إحياء الثراث العربی، ۱۹۹۵م.
- خلیف، یوسف، حیاة الشعر فی الکوفة، قاهره، بینا، ۱۳۸۸ق.
- خلیفة بن خیاط، تاریخ، به کوشش سهیل زکار، دار القلم، دمشق، ۱۹۶۰م.
- دینوری، ابوحنیفه، اخبارالطوال، تحقیق عبدالمنعم عامر، مراجعه جمال شبال، قم، نشورات الشریف الرضی، ۱۹۶۰م.
- سعیدیان جزی، مریم، مواضع و ایستارهای قبیله تمیم در برابر نهضت امام حسین(ع)، پژوهشنامه انقلاب اسلامی، سال هفتم، شماره۱۴، تابستان ۱۳۸۷ش.
- شیخ طوسى، محمد بن حسن، التبيان فى تفسير القرآن، تحقيق: احمد قصيرعاملى، بیروت، دار احياء التراث العربى، بیتا.
- طبرسى، فضل بن حسن، مجمع البيان فى تفسير القرآن، تحقيق: محمد جواد بلاغى، تهران، انتشارات ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
- طبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری، تحقیق عباس عزاوی، بغداد، عشائر العراق، ۱۳۶۵ق/ ۱۹۳۷م.
- علی، جواد، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، دار الساقی، بغداد، ۱۹۶۸م.
- قمی، شیخ عباس، نفس المهموم، قم، انتشارات مسجد مقدس جمکران، ۱۳۷۲ش.
- کلبی، هشام، جمهرة النسب، به کوشش ناجی حسن، بیروت، بینا، ۱۴۰۷ق.
- مجلسی، محمدباقر، جلاء العیون، تحقیق سید علی امامیان،قم، اتشارات سرور، ۱۳۸۰ش.
- مفید، محمد، الجمل، به کوشش علی میرشریفی، قم، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
- نجاشی احمد بن على، رجال نجاشی، قم، مؤسسة النشر الاسلامی التابعه لجامعة المدرسين، ۱۳۶۵ش.
- ابنمزاحم، نصر، وقعة صفین، به کوشش عبدالسلام محمد هارون، قم، مكتبة آيةالله المرعشی النجفی، ۱۴۰۴ق.