مقام رأس الحسین
.jpg)
مقام رأس‌الحسین(ع) به مکان‌هایی گفته می‌شود که بر اساس گزارش‌های تاریخی و روایی، سر امام حسین(ع) در آنها دفن شده یا مدتی نگهداری شده است. کربلا، نجف، کوفه، مدینه، دمشق، عسقلان، قاهره، مرو و شهر حضرت امام صاحب از مکان‌های منسوب به دفن سر امام حسین(ع) هستند. همچنین، مکان‌هایی مانند مشهدالنقطه در حلب و مسجد حنانه در نجف، از محل‌های منسوب به نگهداری موقت سر امام حسین(ع) در مسیر انتقال آن از کربلا به کوفه و شام به شمار می‌روند.
در میان گزارش‌های مربوط به دفن سر امام حسین(ع)، دیدگاه الحاق آن به پیکر امام در کربلا در اربعین سال ۶۱ق شهرت بیشتری دارد.
تعریف و جایگاه
مقام‌های رأس‌الحسین به مکان‌هایی گفته می‌شود که بر اساس برخی گزارش‌های تاریخی و روایی، سر امام حسین(ع) در آنها دفن یا مدتی نگهداری شده است.[۱] بنابر گزارش‌های تاریخی، سر امام حسین(ع) پس از شهادت، از کوفه به شام منتقل شد و در مسیر انتقال و مقصد، در مکان‌هایی نگهداری شد.[۲]
مکان‌های منسوب به دفن سر امام حسین(ع)
درباره محل دفن سر امام حسین(ع)، گزارش‌های متفاوتی وجود دارد، از جمله:
کربلا
بسیاری از مورخان و اندیشمندان شیعه و اهل‌سنت معتقدند یزید سر امام حسین(ع) را به امام سجاد(ع) سپرد و آن حضرت، سر را در اربعین سال ۶۱ق به کربلا برد و به بدن امام حسین(ع) ملحق کرد.[۳] شیخ صدوق،[۴] سید مرتضی،[۵] ابن‌شهر آشوب،[۶] فتال نیشابوری،[۷] سید بن طاووس،[۸] علامه مجلسی،[۹] ابن‌نما حلی[۱۰] و سبط بن جوزی[۱۱] از طرفداران این نظریه‌اند. علامه مجلسی این قول را مشهور میان علمای امامیه دانسته است.[۱۲] برخی نیز استحباب زیارت امام حسین در روز اربعین را به این گزارش مرتبط دانسته‌اند.[۱۳]
نجف
بر اساس روایاتی که ابان بن تغلب، یونس بن ظبیان و یزید بن عمر بن طلحه از امام صادق(ع) نقل کرده‌اند، آن حضرت هنگام زیارت قبر امام علی(ع) دو نماز خواند و در پاسخ به علت آن گفت که یکی برای امام علی(ع) و دیگری برای سر امام حسین(ع) است که در کنار قبر امام علی(ع) دفن شده است.[۱۴] علامه مجلسی نیز با استناد به این روایات، سر امام حسین(ع) و پیکر آدم(ع)، نوح(ع)، هود(ع) و صالح(ع) را مدفون در کنار مرقد امام علی(ع) دانسته و زیارت همه آنان را پس از زیارت امام علی(ع) شایسته شمرده است.[۱۵] البته برخی تاریخ‌پژوهان این روایات را از نظر سند و محتوا نقد کرده‌اند[۱۶] و گفته‌اند علمای شیعه به مضمون آنها اعتماد نکرده‌اند.[۱۷] در مقابل، برخی پژوهشگران، این قول را با توجه به روایات، مقبول دانسته و با توجه به شهرت دفن سر در کربلا، تعیین قطعی محل دفن آن را دشوار دانسته‌اند.[۱۸]
کوفه
سبط بن جوزی نقل کرده است که عمرو بن حریث مخزومی سر امام حسین را از ابن‌زیاد گرفت و در خانه خود در کوفه که به «دار الخَزّ» معروف بود، دفن کرد.[۱۹]
مدینه
بر اساس گزارش برخی از مورخان اهل‌سنت، یزید سر امام حسین(ع) را برای عمرو بن سعید، والی مدینه، فرستاد تا آن را به مردم نشان دهد و عبدالله بن زبیر را بترساند. والی مدینه سر را کفن کرد و در کنار قبر فاطمه زهرا(س) در بقیع دفن کرد.[۲۰] برخی نیز نوشته‌اند که والی مدینه سر را نزد بنی‌هاشم فرستاد و آنان آن را در بقیع دفن کردند.[۲۱]
دمشق
بر اساس گزارشی، سرهای شهدای کربلا را سه روز بر دار آویختند و سپس پایین آوردند. سر امام حسین(ع) مدتی در خزانه دمشق نگهداری شد تا اینکه سلیمان بن عبدالملک آن را در قبرستان مسلمانان دفن کرد.[۲۲] در گزارش‌های دیگر، دارالاماره دمشق، مقبره معاویه،[۲۳] دروازه فرادیس و مسجد جامع اموی نیز محل دفن سر دانسته شده‌اند.[۲۴] سبط بن جوزی از ابن‌عساکر نقل کرده است که یزید، سر امام حسین(ع) را برای خاندان ابی‌مُعَیط به عوض سر عثمان بن عفان فرستاد و آنان آن را در خانه‌ای دفن کردند که بعدها بخشی از مسجد جامع شد.[۲۵]
عسقلان
بر اساس برخی گزارش‌ها، گروهی از اهالی عسقلان از یزید خواستند سر امام حسین(ع) را به شهر آنان بفرستد. آنان سر را دفن کردند و بر مزار آن بارگاهی ساختند.[۲۶] در گزارشی دیگر آمده است که در دوره مستنصر بالله فاطمی، شخصی در خواب محل دفن سر را دید و بدرالجمالی دستور ساخت بارگاهی بر آن را داد.[۲۷]
قاهره
بر اساس برخی منابع، خلفای فاطمی از بیم تصرف عسقلان به‌دست صلیبیان، سر امام حسین(ع) را به قاهره منتقل و در آنجا دفن کردند.[۲۸] سبط بن جوزی نیز قولی را نقل کرده است که سر از دمشق به عسقلان و سپس به قاهره منتقل شد و در آنجا بارگاهی برای آن ساختند.[۲۹]
مرو
در کتاب نهایة الارب آمده است که ابومسلم خراسانی پس از تسلط بر دمشق، سر امام حسین(ع) را به مرو برد و در دارالاماره دفن کرد. البته نویری خود این گزارش را بعید دانسته است.[۳۰]
حضرت امام صاحب
در شهر حضرت امام صاحب در ولایت قندوز افغانستان، زیارتگاهی منسوب به سر امام حسین(ع) وجود دارد. بر اساس سنگ‌نوشته ورودی آن، سر امام حسین(ع) پس از انتقال به عسقلان، در قرن ششم قمری به مصر منتقل شد؛ اما گروهی از ترکان آن را به تُخارستان بردند و در محلی به نام اَرهنگ دفن کردند[۳۱]
مکان‌های نگهداری سر امام حسین
بنابر گزارش‌های تاریخی، سرهای شهدای کربلا، از جمله سر امام حسین(ع)، هنگام انتقال از کوفه به شام در برخی مناطق برای مدتی نگهداری شده‌اند. از جمله این مکان‌ها می‌توان به تکریت، وادی‌النخلة، موصل، نصیبین، عین‌الوردة، حمص، حماة، بعلبک[۳۲] مسجد اموی در دمشق، مسجد حنانه در نجف کرد.[۳۳]
مشهد النقطه
مسجدالنقطه مکانی است در حلب که بر اساس برخی گزارش‌ها، سر امام حسین(ع) هنگام انتقال از کربلا به دمشق بر صخره‌ای در آن قرار داده شد و چند قطره خون از آن بر صخره چکید.[۳۴] بعدها بر این صخره، زیارتگاهی ساخته شد.[۳۵]
پانویس
- ↑ گروهی از پژوهشگران، نگاهی نو به جریان عاشورا، ۱۳۹۰ش، ص۳۶۴.
- ↑ حسینی جلالی، مزارات اهل البیت و تاریخها، ۱۴۱۵ق، ص۲۷۰.
- ↑ قاضی طباطبایی، تحقیق درباره اولین اربعین حضرت سیدالشهدا،(ع)، ۱۳۸۳ش، ص۱۶۵؛ محمدی ری‌شهری، شهادت‌نامه امام حسین(ع)...، ۱۳۹۰ش، ص۷۲۷؛ گروهی از تاریخ‌پژوهان، تاریخ قیام و مقتل جامع سیدالشهدا، ۱۳۹۵ش، ج۲، ص۵۷۴-۵۷۸ و۵۸۷-۵۸۹.
- ↑ شیخ صدوق، الامالی، ۱۳۷۶ش، ص۱۶۸.
- ↑ سید مرتضی، رسائل الشریف المرتضی، ۱۴۰۵ق، ج۳، ص۱۳۰.
- ↑ ابن‌شهر آشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۷۷.
- ↑ فتال نیشابوری، روضة الواعظین، ۱۳۷۵ش، ص۱۹۲.
- ↑ ابن‌طاووس، اللهوف، ۱۴۱۷ق، ص۲۲۵.
- ↑ مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۵، ص۱۴۴-۱۴۵.
- ↑ ابن‌نما حلی، مثیرالاحزان، ۱۴۲۳ق، ص۱۵۷.
- ↑ ابن‌جوزی، تذکرة الخواص، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۲۰۶.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج ۴۵، ص۱۴۵.
- ↑ آل‌بحرالعلوم، مقتل الحسین(ع)، ۱۴۲۷ق، ص۴۷۱-۴۷۲.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۵۷۱-۵۷۲؛ ابن‌قولویه، کامل الزیارات، ۱۳۵۶ش، ص۳۵-۳۶.
- ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۱۰۰، ص۲۵۱.
- ↑ گروهی از نویسندگان، نگاهی نو به جریان عاشورا، ۱۳۹۰ش، ص۳۶۷-۳۶۸؛ گروهی از تاریخ‌پژوهان، تاریخ قیام و مقتل جامع سیدالشهدا، ۱۳۹۵ش، ج۲، ص۵۸۸.
- ↑ گروهی از تاریخ‌پژوهان، تاریخ قیام و مقتل جامع سیدالشهدا، ۱۳۹۵ش، ج۲، ص۵۸۸.
- ↑ محمدی ری‌شهری، شهادت نامه امام حسین(ع)، ۱۳۹۵ش، ص۷۲۸.
- ↑ سبط بن الجوزی، تذکره الخواص، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۱۹۱-۱۹۲.
- ↑ ابن‌سعد، الطبقات الکبری، ۱۴۱۷ق، ج۱۰، ص۴۹۲-۴۹۳؛ ابن‌کثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۸، ص۲۰۴.
- ↑ نویری، نهایه الأرب، الموسسة المصریة العامة، ج۲۰، ص۴۸۰.
- ↑ ذهبی، تاریخ الإسلام، ۱۴۰۹ق، ج۵، ص۱۰۷؛ خوارزمی، مقتل الحسین، ۱۴۲۳ق، ج۲، ص۸۳.
- ↑ بلاذری، أنساب الأشراف، ۱۴۱۷ق، ج۳، ص۲۱۹.
- ↑ گروهی از تاریخ‌پژوهان، تاریخ قیام و مقتل جامع سیدالشهدا، ۱۳۹۵ش، ج۲، ص۵۷۴ و۵۸۷.
- ↑ سبط بن الجوزی، تذکره الخواص، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۲۰۸.
- ↑ Petersen, Bones of Contention: Muslim Shrines in Palestine, p108-110؛ عمرانی، الانباء فی تاریخ الخلفاء، ۱۴۲۱ق، ص۵۴؛ قزوینی، آثار البلاد و اخبار العباد، ۱۹۹۸م، ص۲۲۲؛ گروه نویسندگان، تاریخ امام حسین، ۱۳۷۸-۱۳۹۰ش، ج۵، ص۵۵۳.
- ↑ نویری، نهایة الارب، الموسسة المصریة العامة، ج۲۰، ص۴۷۸.
- ↑ ابن‌عبدالظاهر، الروضة البهیة الزاهرة، ۱۴۱۷ق، ص۳۰.
- ↑ سبط بن جوزی، تذکره الخواص، ۱۴۲۶ق، ج۲، ص۲۰۹.
- ↑ نویری، نهایة الارب، الموسسة المصریة العامة، ج۲۰، ص۴۷۷-۴۸۱.
- ↑ گروتس باخ، جغرافیای شهری در افغانستان، ۱۳۶۸ش، ص۱۰۱.
- ↑ بیضون، موسوعه کربلا، مؤسسة الأعلمی، ج۲، ص۳۳۴-۳۳۸.
- ↑ حسینی جلالی، مزارات اهل البیت و تاریخها، ۱۴۱۵ق، ص۲۳۶؛ بینش، با کاروان حسینی، ۱۳۸۶ش، ج۵، ص۱۵؛ خامه‌یار، «رأس‌الحسین»، ج۱۹، ص۱۹۰.
- ↑ حسینی جلالی، مزارات اهل البیت و تاریخها، ۱۴۱۵ق، ص۲۳۶.
- ↑ الغزی، نهرالذهب، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۲۱۲.
منابع
- آل بحرالعلوم، محمدتقی، مقتل الحسین علیه‌السلام، بیروت، دارالزهراء، ۱۴۲۷ق.
- ابن‌جوزی، یوسف بن قزاوغلی، تذکرة الخواص من الامة بذکر خصائص الائمة، قم، انتشارات مجمع جهانی اهل بیت، ۱۴۲۶ق.
- ابن‌سعد، محمد بن سعد، الطبقات الکبری، تحقیق محمد عبدالقادر عطا، بیروت، دارالکتب العلمیة، ۱۴۱۰ق.
- ابن‌شهر آشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی‌طالب، محقق محمدحسین آشتیانی و هاشم رسولی محلاتی، قم، نشر علامه، ۱۳۷۹ق.
- ابن‌عبدالظاهر، عبدالله، الروضة البهیة الزاهرة فی خطط المعربة القاهرة، مصر، مکتبة الدار العربیة للکتاب، ۱۴۱۷ق.
- ابن‌قولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، مصحح عبدالحسین امینی، نجف، دارالمرتضویة، ۱۳۵۶ق.
- ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایه و النهایه، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۷ق.
- ابن‌نما حلی، جعفر بن محمد، مثیر الأحزان، بیروت، دارالعلوم، ۱۴۲۳ق.
- بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض الزرکلی، بیروت، دارالفکر، ۱۴۱۷ق.
- بیضون، لبیب، موسوعة کربلاء، بیروت، موسسة الاعلمی، بی‌تا.
- بینش، عبدالحسین، با کاروان حسینی، قم، زمزم هدایت، ۱۳۸۶ش.
- حسینی جلالی، محمدحسین، مزارات اهل البیت و تاریخها، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۵ق.
- خامه‌یار، احمد، «راس‌الحسین»، در دانشنامه جهان اسلام، جلد ۱۹، تهران، بنیاد دائره المعارف جهان اسلام، ۱۳۹۳ش.
- خوارزمی، موفق بن احمد، مقتل الحسین، قم، نشر انوارالهدی،۱۴۲۳ق.
- ذهبی، شمس‌الدین، تاریخ الإسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۰۹ق.
- سید بن طاووس، علی بن موسی، الملهوف علی قتلی الطفوف، محقق فارس تبریزیان، قم، دار الاسوة لطباعة و النشر، ۱۴۱۷ق.
- سید مرتضی، علی بن حسین، رسائل الشریف المرتضی، قم، نشر دارالقرآن الکریم، ۱۴۰۵ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، الامالی، تهران، کتابچی، چاپ ششم، ۱۳۷۶ش.
- الغزی، کامل بالی حلبی، نهرالذهب فی تاریخ حلب، حلب، دار القلم العربی، ۱۴۱۱ق.
- فتال نیشابوری، محمد بن احمد، روضة الواعظین، قم، الشریف الرضی، ۱۳۷۵ش.
- قاضی طباطبایی، محمدعلی، تحقیق درباره اول اربعین حضرت سید الشهدا علیه السلام، تهران، سازمان چاپ و انتشار وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۳ش.
- قزوینی، زکریا بن محمد، آثار البلاد و اخبار العباد، بیروت، دار صادر، ۱۹۹۸م.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۴۰۷ق.
- گروتس باخ، اروین، جغرافیای شهری در افغانستان، ترجمه محسن محسنیان، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۶۸ش.
- گروه نویسندگان، تاریخ امام حسین(ع)، تهران، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی. دفتر انتشارات کمک آموزشی، ۱۳۷۸-۱۳۹۰ش.
- گروهی از پژوهشگران، نگاهی نو به جریان عاشورا، زیر نظر سید علیرضا واسعی، قم، بوستان کتاب، چاپ هفتم، ۱۳۹۰ش.
- گروهی از تاریخ‌پژوهان، تاریخ قیام و مقتل جامع سیدالشهدا، زیر نظر مهدی پیشوایی، قم، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ یازدهم، ۱۳۹۵ش.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، موسسه الوفاء، ۱۴۰۳ق.
- محمدی ری‌شهری، محمد، شهادت‌نامه امام حسین بر پایه منابع معتبر برگرفته از دانشنامه امام حسین علیه السلام، قم، موسسه دارالحدیث، ۱۳۹۰ش.
- نویری، احمد بن عبدالوهاب، نهایه الأرب فی فنون الأدب، مصر (قاهره)، وازرة الثقافة و الارشاد القومی، الموسسة المصریة العامة، بی‌تا.
- Petersen, Andrew, Bones of Contention: Muslim Shrines in Palestine, Springer, Singapore, 2017.