قزلباش
 تصویر قزلباشان در نقاشی دوره صفوی | |
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| نامهای دیگر | شاهسون (در برخی منابع) |
| وجه نامگذاری | از دو واژه ترکی «قزل» (سرخ یا زرین) و «باش» (سر)؛ برگرفته از کلاه سرخرنگ قزلباشان |
| نژاد | اتحادیهای از طوایف عمدتاً ترکمانان اغوز با پیوستن برخی طوایف و اقوام دیگر |
| منشعب از | مریدان طریقت صفوی |
| بنیانگذار | شیخ جنید (زمینهگذار)، شیخ حیدر (سازماندهنده) |
| خاستگاه | اردبیل، آناتولی و شمالغرب ایران |
| عصر | اواخر سده نهم تا پایان دوره صفوی |
| مذهب | تشیع (با پیشینه صوفیانه) |
| مکان استقرار | ایران، آناتولی، ترکیه، افغانستان، عراق، پاکستان و بلغارستان |
| ویژگی | نیروی نظامی و ایلیِ دولت صفوی؛ وفاداری به طریقت صفوی؛ کلاه دوازدهترکی سرخ (تاج حیدری) |
| حوادث | تشکیل دولت صفوی، نبرد چالدران، کاهش نفوذ در دوره شاه عباس یکم |
| حکومت | |
| نام حکومت | دولت صفوی |
| شروع حکومت | ۹۰۷ق |
| پایان حکومت | ۱۱۳۵ق |
| گستره حکومت | ایران و بخشهایی از قفقاز، بینالنهرین و آناتولی |
| حاکمان | شاه اسماعیل یکم، شاه طهماسب یکم، شاه عباس یکم |
| شخصیتها | |
| مشاهیر | شیخ جنید، شیخ حیدر، شاه اسماعیل یکم |
قِزِلْباشها طایفهای از سرزمین مغولها و خاندانِ تُرکْمانِ اُغوز (قوم ترکتبار) بودند[۱] که گفته شده است با گرایش به طریقت صفوی، نیروی نظامی حکومت صفوی را تشکیل دادند و نقش مهمی در تأسیس این حکومت ایفا کردند.[۲] بر پایه گزارش منابع، مهمترین طوایف آنان استاجلو، بهارلو، تکلو، روملو، شاملو، افشار و قاجار دانسته شدهاند[۳] و گزارش شده است که بهتدریج گروههایی همچون ذوالقدر، بیات، تالش، تات، لر، لک، گرجی، چرکس، ارمنی، لاز و اوستی نیز به آنان پیوستند.[۴] همچنین، در منابع از این مجموعه با عنوان «شاهسون» نیز یاد شده است.[۵]
واژه «قزلباش» از دو جزء ترکیِ «قزل» (سرخ یا زرین) و «باش» (سر) تشکیل شده است.[۶] به گفته پژوهشگران، این نام از کلاه مخروطیِ سرخرنگ و دوازدهترکی، مشهور به «تاج حیدری»، گرفته شده است[۷] که گزارش شده شیخ حیدر (پدر شاه اسماعیل اول) آن را بهعنوان نشان مریدان طریقت صفوی رواج داده است.[۸] همچنین، در برخی منابع، دوازده ترک این کلاه نماد تشیع دوازدهامامی دانسته شده است[۹] و برخی پژوهشگران پیشینه این نامگذاری را به فیروزشاه «زرینکلاه»، از نیاکان شیخ صفی، نسبت دادهاند.[۱۰]
بر پایه گزارشهای تاریخی، هسته اولیه قزلباشان پیش از تشکیل دولت صفوی و در دوره رهبری شیخ جنید (پدربزرگ شاه اسماعیل اول) شکل گرفته است. گزارش شده است که وی با گسترش نفوذ طریقت صفوی در میان ترکمانان آناتولی، زمینه سازمانیابی این نیرو را فراهم کرد[۱۱] و پس از او، شیخ حیدر با تقویت سازمان نظامی خانقاه، تجهیز مریدان و رواج کلاه سرخ قزلباش، نقش مهمی در گسترش آن ایفا کرد.[۱۲] همچنین، در منابع تاریخی آمده است که قزلباشان در همین دوره در نبردهای شروان حضور داشتند.[۱۳]
به گزارش منابع، قزلباشان از سازمان نظامیِ سلسلهمراتبی برخوردار بودند و مناصبی چون خان (فرمانده هشت تا ده هزار سرباز)، ایکیمینباشی (فرمانده دو هزار سرباز)، مینباشی (فرمانده یک هزار سرباز)، بشیوزباشی (فرمانده پانصد سرباز)، سلطان و یوزباشی (هر یک فرمانده یکصد سرباز)، اَلّیباشی (فرمانده پنجاه سرباز) و اونباشی (فرمانده ده سرباز) برای آنان گزارش شده است.
بنابر گزارش منابع تاریخی، قزلباشان با حمایت از شاه اسماعیل یکم، نقش تعیینکنندهای در تأسیس حکومت صفوی ایفا کردند و بهعنوان ستون اصلی قدرت نظامی این حکومت شناخته میشدند.[۱۴] گزارش شده است که پس از شکست صفویان در نبرد چالدران، از نفوذ سیاسی و نظامی آنان کاسته شد[۱۵] و شاه طهماسب و سپس شاه عباس یکم با ایجاد نیروهای نظامی جدید، قدرت سران قزلباش را محدود کردند.[۱۶] به گفته پژوهشگران، این روند در اواخر دوره صفوی به کاهش تدریجی جایگاه نظامی و سیاسی قزلباشان و تبدیل آنان به گروهی با کارکردی عمدتاً تشریفاتی انجامید.همچنین، گزارش شده است که همزمان، اختلاف میان قزلباشان و فقهای شیعه بر سر گرایشهای صوفیانه افزایش یافت.
در منابع، عنوان «قزلباش» تنها به نیروهای صفوی محدود نمانده و به گروههایی در خارج از ایران نیز اطلاق شده است؛ از جمله علویان آناتولی که با طریقت بکتاشیه پیوند یافتند[۱۷] و نیز جوامعی در افغانستان،[۱۸] عراق،[۱۹] پاکستان[۲۰] و بلغارستان [۲۱] که بخشی از آنان از بازماندگان یا وابستگان تاریخی قزلباشان صفوی دانسته شدهاند.
پانویس
- ↑ فاروق سومر، نقش ترکان آناطولی در تشکیل و توسعه دولت صفوی، ۱۳۷۱، ص۱۲،۹۰،۲۰۹
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: روملو، احسن التواریخ، ۱۳۵۷ش، ج۱۲، ص۳و۹؛ امینی، تاریخ عالم آرای امینی، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۲۶۲-۲۶۸.
- ↑ فاروق سومر، نقش ترکان آناطولی در تشکیل و توسعه دولت صفوی، ۱۳۷۱ش، ص۵۶-۱۱۹.
- ↑ فاروق سومر، نقش ترکان آناطولی در تشکیل و توسعه دولت صفوی، ۱۳۷۱ش، ص۱۱۶-۱۲۰.
- ↑ فاروق سومر، نقش ترکان آناطولی در تشکیل و توسعه دولت صفوی، ۱۳۷۱ش، ص۱۳۷و۱۵۲و۱۵۴.
- ↑ عمید، فرهنگ فارسی، ذیل مدخل «قزل»
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: ناقییف، درباره قزلباشی. ۱۹۹۷م، ص. ۳.
- ↑ دهخدا، فرهنگ دهخدا، مدخل «قزلباش».
- ↑ گولپینارلی، نَفَسهای علوی ـ بکتاشی، ۱۹۶۳، ص؟
- ↑ بیوکجامعی، نگاهی به آثار و ابنیه تاریخی اردبیل، ۱۳۷۲ش، ص۱۲۶.
- ↑ امینی، تاریخ عالم آرای امینی، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۲۶۲.
- ↑ امینی، تاریخ عالم آرای امینی، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۲۶۸.
- ↑ خواندمیر، تاریخ حبیب السیری، ۱۳۸۰ش، ج۴، ص۴۳۴.
- ↑ خواندمیر، تاریخ حبیب السیری، ۱۳۸۰ش، ج۴، ص۴۴۱-۴۴۲؛ روملو، احسن التواریخ، ۱۳۵۷ش، ج۱۲، ص۳و۹.
- ↑ روملو، احسن التواریخ، ۱۳۵۷ش، ج۱۲، ص۴۳۷-۴۴۱.
- ↑ شاه طهماسب صفوی، تذکره شاه طهماسب، ۱۳۴۳ق، ص۱۰۲.
- ↑ جعفریان، «نظریه دارالحرب - دارالاسلام و تعریف کفر در فقه حنفى و تأثیر و تأثّر آن از رویدادهاى خراسان در قرن دهم هجرى»، ص۲۳۱-۲۳۳.
- ↑ کیوان سمیعی، زندگانی سردار کابلی، ۱۳۴۷ش، ص۲۶.
- ↑ برونسی و سحادی، «شَبَک ها: جماعتی قزلباش در کردستان عراق»، ص۸۳.
- ↑ برای نمونه نگله کنید به: عارفی، شیعیان پاکستان، ۱۳۸۵ش، ص۴۱۱؛ عبدالباقی، واقع المدارس الدینیه الاهلیه فی باکستان، ۱۴۲۸ق، ص۵۲-۵۳.
- ↑ «DEMOKRASİ SONRASI BULGARİSTAN’DA BEKTAŞİ, KIZILBAŞ, ALEVİ ALVANLAR (YABLANOVO) KÖYÜ»، وبگاه تیآر دیزین.
منابع
- نظریه دارالحرب - دارالاسلام و تعریف کفر در فقه حنفی و تأثیر و تأثّر آن از رویدادهای خراسان در قرن دهم هجری، نوشته شده در مجله پیام بهارستان، تهران، شماره ۱۵، سال چهارم بهار ۱۳۹۱ش.
- «DEMOKRASİ SONRASI BULGARİSTAN’DA BEKTAŞİ, KIZILBAŞ, ALEVİ ALVANLAR (YABLANOVO) KÖYÜ»، وبگاه تیآر دیزین، تاریخ درج مطلب: ۲۰۲۳م، تاریخ بازدید: ۳۱ تیر ۱۴۰۵ش.
- امینی، فضلالله بن روزبهان، تاریخ عالم آرای امینی؛ شرح حکمرانی سلاطین آق قویونلو و ظهور صفویان، تصحیح: محمداکبر عشیق، تهران، مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب، ۱۳۸۲ش.
- برویین سن، مارتین و سید مهدی سجادی، «شَبَکها: جماعتی قزلباش در کردستان عراق»، تهران، تاریخ نو، سال هشتم، شماره ۲۴، پاییز ۱۳۹۷ش.
- جامعی، بیوک و محمدرضا سعیدی، نگاهی به آثار و ابنیه تاریخی اردبیل، بیجا، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۷۲ش.
- خواندمیر، غیاثالدین بن همامالدین، تاریخ حبیب السیر فی اخبار افراد بشر، تحقیق: محمد دبیر سیاقی، تهران، نشر خیام، ۱۳۸۰ش.
- شاه طهماسب صفوی، تذکره شاه تهماسب، به اهتمام عبدالشکور، برلین، ۱۳۴۳ق.
- عارفی، محمداکرم، شیعیان پاکستان، قم، شیعهشناسی، ۱۳۸۵ش.
- عبدالباقی، مصباح الله، واقع المدارس الدینیه الاهلیه فی باکستان، رایض، مرکز الملک فیصل للبحوث و الدراسات الاسلامیه، ۱۴۲۸ق.
- عمید، حسن، فرهنگ فارسی، تهران، نشر امیرکبیر، چاپ سوم، ۱۳۷۳ش.
- کیوان سمیعی، غلامرضا، «سردار کابلی»، در مجله وحید، شماره ۵۸، مهر ۱۳۴۷ش.
- گولپینارلی، عبدالباقی. نَفَسهای علوی ـ بکتاشی (Alevî-Bektâşî Nefesleri). استانبول، انتشارات رمزی (Remzi Kitabevi)، ۱۹۶۳م.
- ناقییف، صادق فریدون اوغلو. دربارهٔ قزلباشی. باکو: انتشارات ابیلوف، زینالوف و اوغوللاری، ۱۹۹۷م.