دایکندی
 | مقالات ویکیشیعه با رویکرد «ارتباط با مکتب اهلبیت» نوشته میشوند. برای آگاهی از دیگر ابعاد موضوع، منابع دیگر را جویا شوید. |
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| نامهای دیگر | دیکندی |
| نسب | قوم هزاره |
| منشعب از | هزاره |
| خاستگاه | هزارستان افغانستان |
| مذهب | شیعه |
| مکان استقرار | ولایت دایکندی افغانستان |
| حوادث | قتلعام توسط عبدالرحمان (۱۲۷۰تا۱۲۷۵ش)، تشکیل ولایت دایکندی(۱۳۸۴ش) |
| شخصیتها | |
| مشاهیر | دولتبیگ، صادقی نیلی، سرور دانش |
| عالمان | محمدحسن خسروی |
دایکُندی شاخهی از قوم هَزاره در افغانستان است که همگی شیعه و فارسزبان با گویش هزارگی هستند. براساس اسناد تاریخی، منطقه دایکندی پس از رویدادهای نسلکشی هزارهها و واگذاری زمینها به قبایل پشتون، شاهد مهاجرت گسترده مردم به شهرهای همجوار و کشورهای همسایه بوده است، و جمعیت آن از حدود ۱۶ هزار خانواده در نیمه سده سیزدهم تا بیش از ۱۲۰ هزار نفر در دهه ۱۳۶۰ش برآورد شده است.
حضور دایکندی در متون تاریخی به دوران صفویه برمیگردد و در دوران نادر افشار، همچنین در زمان ناصرالدین شاه، مناطق آن با توجه به روابط سیاسی مطرح بودند. در سالهای ۱۲۷۰ تا ۱۲۷۵ش، دایکندی توسط عبدالرحمن امیر کابل سرکوب شد و جزو حکومت دایزنگی بود، اما تا سال ۱۳۳۰ش، نماینده مستقلی در شورای ملی نداشت و با دایزنگی اشتراک داشت. در سال ۱۳۴۵ش، دایکندی بهعنوان ولسوالی (شهرستان) با مرکزیت خدیر ایجاد شد و در سالهای پس از کودتای ۱۳۵۷ش، مردم آن به رهبری صادقی نیلی کنترل منطقه را از دولت خارج کردند و در ادامه، جنگهای داخلی خسارتهای زیادی بر منطقه وارد شد. در نیمه تابستان ۱۳۷۸ش هزارستان از جمله دایکندی، سلطه طالبان را پس از یک محاصره اقتصادی ۹ماهه تجربه کرد.
محمدحسن خسروی، محمد یوسف واعظی، صادقی نیلی و سرور دانش از روحانیون دایکندی هستند که در تحصیل، تدریس، فعالیتهای سیاسی و نظامی نقش داشتهاند.
معنای دایکندی، تبار و جمعیت
براساس دیدگاههای مختلف، نام «دایکندی» از دو بخش «دای» و «کندی» تشکیل شده است. «دای» در نام بسیاری از قبایل هزاره دیده میشود[۱] و دربارهی ریشهی آن چند نظر وجود دارد: گروهی آن را واژهای فارسی باستانی بهمعنای «کشور» یا «سرزمین» میدانند،[۲] برخی «کند» را به معنی «دلاور» تعبیر کردهاند،[۳] و عدهای نیز برای واژهی «دای» منشأی مغولی یا چینی قائلاند.[۴]
دایکندی در مرکز افغانستان قرار دارد. در شرق با غزنی، در شمال با بامیان، در غرب و شمال غرب با غور، در جنوب غرب با هلمند و در جنوب با ارزگان همسایه است.[۵] در گزارشهای موجود، دایکندی بهعنوان یکی از شاخههای اصلی قوم هزاره معرفی میشود[۶] و حدود ۳۰ طایفه برای آن برشمرده شده است.[۷] محدودهی اسکان این قبیله بخشهایی از هزارستان را در بر میگیرد و با گروههای هزاره، تیمَنی، ایماق[۸] و برخی قبایل دیگر هممرز و دارای ارتباطات تاریخی است.[۹] براساس اسناد موجود گزارش شده است که پس از رویدادهای نسلکشی هزارهها در دوره عبدالرحمان، بخشی از زمینهای دایکندی به قبایل پشتون واگذار شد[۱۰] و شمار زیادی از مردم این منطقه به مناطق مختلف افغانستان[۱۱] و کشورهای همسایه مهاجرت کردند.[۱۲] برآوردهای تاریخی جمعیت دایکندی را از حدود شانزده هزار خانواده در نیمه سده سیزدهم خورشیدی تا بیش از صد و بیست هزار نفر در دهه ۱۳۶۰ش نشان میدهد.[۱۳]
پیشینه تاریخی
براساس اسناد تاریخی، حضور دایکندی در متون تاریخی به دوران صفویه بازمیگردد، زمانی که حاکم آن، دولتبیگ، با شاه عباس دیدار کرد و گفته میشود قرآنی نفیس از آن سفر به یادگار مانده است.[۱۴] طبق تخقیقات مورخان، در دوران نادر افشار، پس از سرپیچی مردم دایکندی و دایزنگی از پرداخت مالیات، گروهی از جوانان این قبایل به سپاه نادر پیوستند.[۱۵] همچنین، در دوران ناصرالدین شاه، نمایندگان هزاره از جمله عبدالحمید بهادر، نماینده سردار حسن دایکندی، به دیدار او رفتند.[۱۶] در سالهای ۱۲۷۰ تا ۱۲۷۵ش، دایکندی توسط عبدالرحمن، امیر کابل، سرکوب و تحت انقیاد حکومت کابل قرار گرفت[۱۷] و جزو حکومت دایزنگی شد،[۱۸] درحالیکه پیش از آن به صورت نیمه مستقل و بخشی از سرزمین ارزگان محسوب میشد.[۱۹]
ساختار مذهبی، زبانی و اجتماعی دایکندی
براساس گزارشها، تمامی مردم دایکندی شیعهمذهب هستند و به فارسی با گویش هزارگی سخن میگویند؛[۲۰] گویشی که در این منطقه به فارسی معیار نزدیکتر و نسبتاً خالصتر توصیف شده است.
براساس آنچه در منابع آمده است در گذشته، ساختار اجتماعی دایکندی بر پایه نفوذ میرها و بیگها و نیز جایگاه برجسته سادات شکل گرفته بود و پس از آنان زمینداران و مالداران قرار داشتند، درحالیکه کارگران بیزمین در پایینترین سطح اجتماعی بودند.[۲۱] پس از رویدادهای کشتار هزارهها، قدرت سنتی اربابان و خانها کاهش یافت[۲۲] و همزمان با گسترش مدارس دینی، جایگاه اجتماعی روحانیون و طلاب بهتدریج تقویت شد.[۲۳]
دایکندی در دوران معاصر
تحلیلگران مسائل افغانستان معتقدند که تا سال ۱۳۳۰ش، دایکندی نماینده مستقلی در شورای ملی نداشت و با دایزنگی اشتراک داشت.[۲۴] در سال ۱۳۴۵ش، با آغاز تقسیمات اداری در افغانستان، دایکندی بهعنوان ولسوالی (شهرستان) با مرکزیت خدیر ایجاد شد[۲۵] و در همان سال محمدظاهر شاه و سپس نور احمد اعتمادی از آن بازدید کردند.[۲۶]
گفته شده دادههای تاریخی حاکی از آن است که کمتر از یک سال پس از کودتای ۱۳۵۷ش، مردم دایکندی با فرماندهی صادقی نیلی، اداره منطقه را از کنترل دولت خارج کردند.[۲۷] پس از آن، جنگ بین گروههای مجاهد در دایکندی خسارات و تلفات زیادی برجای گذاشت و رقابتهای سیاسی همچنان بهعنوان یکی از مشکلات اساسی در اداره محلی این ولایت باقی مانده است.[۲۸]
در نیمه تابستان ۱۳۷۸ش هزارستان از جمله دایکندی، سلطه طالبان را پس از یک محاصره اقتصادی ۹ماهه تجربه کرد.[۲۹]
سیر شکلگیری و وضعیت کنونی مدارس دینی در دایکندی
براساس گزارشها، نخستین طلاب دایکندی پس از سرکوب هزارهها در اواخر قرن نوزدهم، برای تحصیل علوم دینی ابتدا به مشهد و سپس به نجف مهاجرت کرده و پس از بازگشت، با ایجاد کلاسها و مدارس علمیه در مناطق خود به تربیت شاگرد پرداختند.[۳۰] در دورههای بعد، بهویژه پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، نسل جدید طلاب این منطقه عمدتاً در حوزه علمیه قم و برخی نیز در سوریه تحصیل کردهاند.[۳۱]
بر طبق گزارشهای موجود، اکنون در ولایت دایکندی حدود ۲۰ مدرسه علمیه فعال یا نیمهفعال گزارش شده که بهدلیل کمبود حمایت مالی، با امکانات محدود به کار خود ادامه میدهند.[۳۲] از جمله مدارس اولیه میتوان به مدرسهای در سنگتخت، تأسیسشده پس از تهاجم عبدالرحمان بهدست شیخ حمزه نوری، و مدرسه توحیدیه در دره خودی ولسوالی خدیر در دهه ۱۳۵۰ش اشاره کرد.[۳۳] همچنین برخی از این مدارس، کمکهای محدود و پراکندهای از سوی نمایندگی مراجع تقلید و جامعه المصطفی (کابل) در کابل دریافت میکنند.
علماء و روحانیون مشهور
- محمدحسن خسروی (۱۳۰۸ش–۱۳۹۴ش) پس از فراگیری مقدمات در زادگاهش سنگتخت، در دهه ۱۳۲۰ش برای ادامه تحصیل به مشهد و سپس نجف رفت و نزد استادانی چون ادیب نیشابوری، صدرا بادکوبهای، مجتبی لنکرانی،[۳۴] سید محسن حکیم و سید ابوالقاسم خویی دروس سطوح عالی و خارج را آموخت. او مدتی در مسجد هندی نجف به تدریس پرداخت[۳۵] و از ۱۳۳۸ش دورههای آموزشی گستردهای را در دایکندی برگزار کرد.[۳۶] خسروی در دهه ۱۳۵۰ش بار دیگر به نجف رفت و دروس خارج را نزد خویی، امام خمینی و سید محمدباقر صدر تکمیل کرد.، اما پس از فشارهای حکومت عراق به افغانستان بازگشت[۳۷] و از ۱۳۵۶ش در مشهد اقامت دائمی یافت.[۳۸] فعالیتهای اجتماعی او شامل حمایت از ایجاد حزب وحدت اسلامی، پشتیبانی از مقاومت غرب کابل و تأیید مرجعیت محقق کابلی گزارش شده است.[۳۹] از میان شاگردانش چهرههایی همچون محمدحسین صادقی نیلی، سرور دانش و یوسف واعظی شناخته میشوند.
- محمد یوسف واعظی (۱۳۲۴ش–۱۳۹۳ش) در سنگتخت، مشهد و نجف دروس حوزوی را فرا گرفت و حدود چهار سال در نجف بود،[۴۰] سپس به قم رفت و درس خارج را آغاز کرد. در سال ۱۳۵۴ش، بهدلیل فعالیت سیاسی و مخالفت با حکومت، توسط ساواک دستگیر و از ایران اخراج شد.[۴۱] او یکی از فعالان شیعه و عضو اصلی سازمان نصر و حزب وحدت اسلامی افغانستان بود[۴۲] و در لویجرگههای اضطراری و قانون اساسی شرکت داشت. واعظی همچنین عضو شورای علمای شیعه، شورای اخوت اسلامی و وزیر مشاور حامد کرزی، رئیسجمهور سابق افغانستان بود.[۴۳]
- محمدحسین صادقی نیلی (۱۳۱۸ش–۱۳۶۹ش) تحصیلات حوزوی خود را تا لمعتین در سنگتخت گذراند و سپس در نیلی به فعالیت پرداخت[۴۴]. او در سال ۱۳۴۹ش به نجف رفت و پس از سه سال به نیلی بازگشت و مدرسهای علمیه تأسیس کرد.[۴۵] صادقی در فروردین ۱۳۵۸ش فرماندهی مجاهدین را برای آزادسازی دایکندی از نیروهای دولت کمونیستی بر عهده گرفت.[۴۶] وی از مؤسسین گروه پاسداران جهاد اسلامی بود که بعدها در حزب وحدت اسلامی ادغام شد و در نهایت به فرماندهی کل نیروهای این حزب انتخاب گردید.[۴۷] صادقی در پاییز ۱۳۶۹ش در نیلی بههمراه فرزندش ترور شد.[۴۸]
- سرور دانش، روحانی، سیاستمدار و حقوقدان، متولد ۱۳۴۰ش در اشترلی. او تحصیلات حوزوی خود را در مراکز علمی نظیر سنگتخت، نجف، دمشق و قم گذرانده و دارای ۱۵ اثر تألیفی و ترجمه، از جمله ترجمه برخی از آثار محمداسحاق فیاض است.[۴۹] دانش همچنین از سال ۱۳۶۱ش تا ۱۳۸۰ش مدیریت مجلات مختلف را بر عهده داشته است.[۵۰] سوابق اجرایی او شامل والی دایکندی، وزیر عدلیه و وزیر تحصیلات عالی میشود و او سابقه فعالیت در سازمان نصر و حزب وحدت اسلامی را نیز در کارنامه خود دارد.[۵۱]
پانویس
- ↑ پولادی، هزارهها، ۱۳۸۷ش، ص۷۸-۷۲
- ↑ شهرستانی، مجله غرجستان، ۱۳۶۸ش، ص۱۴.
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه «کند».
- ↑ یزدانی، پژوهشی در تاریخ هزارهها، ۱۳۹۰ش، ص۲۷۵.
- ↑ سایت اداره ارگانهای محلی افغانستان، «ولایت دایکندی»
- ↑ پولادی، هزارهها، ۱۳۸۷ش، ص۷۸-۷۲
- ↑ پولادی، هزارهها، ۱۳۸۷ش، ص۷۸-۷۲
- ↑ پولادی، هزاره ها، ۱۳۸۷ش، ص۸۲-۸۱.
- ↑ یزدانی، پژوهشی در تاریخ هزارهها، ۱۳۹۰ش، ص۲۸۰.
- ↑ دولتآبادی، هزارهها از قتلعام تا احیای هویت، ۱۳۸۵ش، ص۱۷۵-۱۷۶.
- ↑ موسوی، هزارههای افغانستان، ۱۳۸۷ش، ص۱۸۸-۱۸۵.
- ↑ موسوی، هزارههای افغانستان، ۱۳۸۷ش، ص۱۸۵.
- ↑ نایل، سرزمین و رجال هزارهجات، ۱۳۷۰ش، ص۱۵۲-۱۳۹.
- ↑ نایل، سرزمین و رجال هزارهجات، ۱۳۷۰ش، ص۱۵۲-۱۳۹.
- ↑ استرابادی، جهانگشای نادری، ۱۳۶۸ش، ص۳۰۳.
- ↑ به نقل از: نایل، سرزمین و رجال هزارهجات، ۱۳۷۰ش، ص۱۵۲-۱۳۹.
- ↑ پولادی، هزاره ها، ۱۳۸۷ش، ص۳۱۴-۴۰۴.
- ↑ نایل، سرزمین و رجال هزارهجات، ۱۳۷۰ش، ص۱۵۲-۱۳۹.
- ↑ نایل، سرزمین و رجال هزارهجات، ۱۳۷۰ش، ص۱۵۲-۱۳۹.
- ↑ خاوری، امثال و حِکم مردم هزاره، ۱۳۸۰ش، ص۲۰-۱۶.
- ↑ تیمورخاناف، تاریخ ملی هزاره، ۱۳۷۲ش، ص۱۴۲-۹۹.
- ↑ تیمورخاناف، تاریخ ملی هزاره، ۱۳۷۲ش، ص۱۴۲-۹۹.
- ↑ تیمورخاناف، تاریخ ملی هزاره، ۱۳۷۲ش، ص۱۴۲-۹۹.
- ↑ نایل، سرزمین و رجال هزارهجات، ۱۳۷۰ش، ص۱۵۲-۱۳۹.
- ↑ نایل، سرزمین و رجال هزارهجات، ۱۳۷۰ش، ص۱۵۲-۱۳۹.
- ↑ نایل، سرزمین و رجال هزارهجات، ۱۳۷۰ش، ص۱۵۲-۱۳۹.
- ↑ ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۲۶۱-۲۵۵.
- ↑ روزنامه اطلاعات روز، «مشکلآفرینی احزاب سیاسی در ولایت دایکندی»
- ↑ نظری، «مقاوم شیعیان افغانستان در برابر طالبان در چارچوب تحلیل گفتمان»، ۱۳۸۵ش، ص۱۲۱-۱۲۲.
- ↑ ضیایی، تاریخ حوزههای علمیه شیعه در افغانستان، ۱۳۹۶ش، ص۴۷۸-۴۷۱.
- ↑ ضیایی، تاریخ حوزههای علمیه شیعه در افغانستان، ۱۳۹۶ش، ص۴۷۸-۴۷۱.
- ↑ وبلاگ کتابخانه دایکندی، «مدارس علمیه ولایت دایکندی»
- ↑ ضیایی، تاریخ حوزههای علمیه شیعه در افغانستان، ۱۳۹۶ش، ص۴۷۸-۴۷۱.
- ↑ ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۴۱.
- ↑ ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، ۱۳۹۰ش، ج۲، ص۴۱.
- ↑ ضیایی، تاریخ حوزههای علمیه شیعه در افغانستان، ۱۳۹۶ش، ص۴۷۸-۴۷۱.
- ↑ بخش فرهنگی جامعه روحانیت، مرجعیت رمز بقای تشیع، ۱۳۷۴ش، ص۸۴.
- ↑ مصاحبه نگارنده با فرزند ایشان، ۱۳۹۸/۱/۲۲ش
- ↑ مصاحبه نگارنده با فرزند ایشان، ۱۳۹۸/۱/۲۲ش
- ↑ سایت مجمع فرهنگی کوثر، «مختصری از زندگی علمی و سیاسی استاد واعظی شهرستانی»
- ↑ سایت مجمع فرهنگی کوثر، «مختصری از زندگی علمی و سیاسی استاد واعظی شهرستانی»
- ↑ سایت مجمع فرهنگی کوثر، «مختصری از زندگی علمی و سیاسی استاد واعظی شهرستانی»
- ↑ سایت مجمع فرهنگی کوثر، «مختصری از زندگی علمی و سیاسی استاد واعظی شهرستانی»
- ↑ ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۲۶۱-۲۵۵.
- ↑ ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۲۶۱-۲۵۵.
- ↑ ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۲۶۱-۲۵۵.
- ↑ ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۲۶۱-۲۵۵.
- ↑ ناصری، مشاهیر تشیع در افغانستان، ۱۳۹۰ش، ص۲۶۱-۲۵۵.
- ↑ سایت شخصی سرور دانش، «زندگینامه»
- ↑ سایت شخصی سرور دانش، «زندگینامه»
- ↑ سایت شخصی سرور دانش، «زندگینامه»
منابع
- استرابادی، میرزا مهدیخان، جهانگشای نادری، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۶۸ش.
- پولادی، حسن، هزاره ها، ترجمه:علی عالمی کرمانی، تهران، شریعتی، چاپ سوم، ۱۳۸۷ش.
- خانوف، تیمور، تاریخ ملی هزاره، مترجم:عزیز طغیان، قم، اسماعیلیان، اول، ۱۳۷۲ش.
- خاوری، محمد جواد، امثال و حِکم مردم هزاره، مشهد، نشر عرفان، ۱۳۸۰ش.
- حسینی، محمود، تاریخ احمدشاهی، مسکو، ۱۹۷۴م
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۴۷ش.
- دولتآبادی، بصیراحمد، هزارهها از قتلعام تا احیای هویت، قم، مرکز فرهنگی نویسندگان افغانستان، ۱۳۸۵ش.
- ضیایی، محمدرضا، تاریخ حوزههای علمیه شیعه در افغانستان، قم، پژوهشگاه المصطفی، ۱۳۹۶ش.
- شهرستانی، غرجستان(مجله)، مرکز انسجام ملیت هزاره، سال سوم، ش۱، کابل، ۱۳۶۸ش.
- موسوی، سیدعسکر، هزارههای افغانستان، ترجمه:اسدالله شفایی، قم، اشک یاس، اول، ۱۳۸۷ش.
- میلتند،پی.جی، هزارهها و هزارستان، ترجمه:محمداکرم گیزابی، قم، مرکز فرهنگی نویسندگان افغانستان، ۱۳۷۶ش.
- ناصری، عبدالمجید، مشاهیر تشیع در افغانستان، قم، نشر المصطفی، اول، ۱۳۹۰ش.
- نایل، حسین، یادداشتهایی درباره سرزمین و رجال هزارهجات، قم، مرکز فرهنگی نویسندگان افغانستان، اول، ۱۳۷۹ش.
- نایل، حسین، سرزمین و رجال هزارهجات، قم، مرکز فرهنگی نویسندگان افغانستان،
- نظری، «مقاوم شیعیان افغانستان در برابر طالبان در چارچوب تحلیل گفتمان»، ۱۳۸۵ش
- یزدانی، حسینعلی، پژوهشی در تاریخ هزارهها، تهران، شریعتی، چاپ چهارم، ۱۳۹۰ش.
- وبلاگ کتابخانه دایکندی، «مدارس علمیه ولایت دایکندی»، نشر:۱۳۸۵/۱۱/۱۲ش، بازدید:۱۳۹۸/۱/۲۰ش.
- سایت مجمع فرهنگی کوثر، «مختصری از زندگی علمی و سیاسی استاد واعظی شهرستانی»، نشر:۱۳۹۳/۱۰/۲۵ش، بازدید:۱۳۹۸/۱/۲۰ش.
- سایت شخصی سرور دانش، «زندگینامه»، بازدید:۱۳۹۸/۱/۲۵ش.
- سایت اداره ارگانهای محلی افغانستان، «ولایت دایکندی»، بازدید:۱۳۹۸/۱/۲۵ش.
- خبرگزاری شفقنا، «دایکندی به ولایت درجه دو ارتقا یافت»، نشر:۱۳۹۷/۱۰/۲۶ش، بازدید:۱۳۹۸/۱/۲۴ش.
- سایت ریاست جمهوری افغانستان، «دایکندی»، بازدید:۱۳۹۸/۱/۱۴ش.
- سایت دایکندی، «معرفی ولایت دایکندی»، نشر:۱۳۹۵/۲/۶ش، بازدید:۱۳۹۸/۱/۲۱ش.
- شبکه اطلاع رسانی افغانستان، «ترک ولایت دایکندی بر اثر خشکسالی»، نشر:۱۳۹۵/۱۵/۱ش، بازدید:۱۳۹۸/۱/۱۸ش.
- اداره آمار افغانستان، «سروی اقتصادی- اجتماعی و دموگرافیک دایکندی»، نشر: ۱۳۹۱/۱۱/۱۳ش، بازدید؛۱۳۹۸/۱/۲۰ش.