آل خاقانی
| اطلاعات کلی | |
|---|---|
| وجه نامگذاری | انتسابشان به قبیله بنو خاقان |
| بنیانگذار | حسین بن عباس خاقانی |
| خاستگاه | قبلیه بنو خاقان که قبیلهای از بنو مالک یا حِمْیَر بودهاند |
| عصر | قرن دوازدهم تا پانزدهم هجری قمری |
| انشعاب به | آل حولاوی، آل شرقی و آل شبیر خاقانی |
| مذهب | اسلام؛ شیعه |
| مکان استقرار | عراق و ایران |
| شخصیتها | |
| عالمان | حسین بن عباس خاقانی، علی بن حسین خاقانی، حسن بن علی خاقانی، شیخ محمد خاقانی، و.. |
آل خاقانی، خاندان اهل علمِ شیعی در قرن دوازدهم تا اوایل قرن پانزدهم قمری در عراق و ایران هستند. حسین بن عباس خاقانی، علی بن حسین خاقانی صاحب رجال خاقانی، حسن بن علی خاقانی، شیخ محمد خاقانی، عبدالمحسن خاقانی، عبدالمنعم خاقانی، و سلمان خاقانی از عالمان این خاندانند.
نسب
نسب این خاندان به بنوخاقان (بنوخیقان/ بنوخیگان) میرسد. به گفته برخی مورخان، بَنوخاقان از عشایر بزرگ قبیله بنومالک بودند و به نظر برخی دیگر، نسب آنان به قبیله حِمْیر از قبایل یمن میرسد.
تیرههای بنوخاقان در قرون نخستین هجری در مناطق مختلف سکونت گزیدند، از جمله در نواحی میان ناصِریه و سُوقُ الشیخ در جنوب عراق، اطراف شهر حلّه و اهواز.[۱]
نسب چند خاندان مهم علمی دیگر نیز به بنوخاقان میرسد، از جمله آل حولاوی، آل شَرقی در نجف و آل شُبَیر خاقانی در ایران.[۲]
حسین بن عباس خاقانی
نخستین فرد از خاندان خاقانی، که به نجف مهاجرت کرد و سرسلسله آل خاقانی در آنجا به شمار میرود، حسین بن عباس خاقانی بود. وی اواخر قرن دوازدهم یا اوایل قرن سیزدهم از خیگانِ غربی (منطقهای در اطراف حلّه) به نجف رفت و نزد علی کاشفالغطا و شیخ محسن عِفْکاوی درس خواند.
وی در ۱۲۹۵ق یا حدود ۱۳۰۰ق وفات کرد.[۳]
برخی آثار او عبارتند از:
- الفوائد الحسینیة فی شرح الاحادیث المشکلة
- شرح شرایع الاسلام اثر محقق حلی[۴]
علی بن حسین خاقانی
علی در حدود ۱۲۴۵ق یا ۱۲۵۵ق در نجف به دنیا آمد.[۵] پس از فراگیری مقدمات علوم دینی نزد پدرش، دروس عالی فقه و اصول را از فقهایی چون شیخ مرتضی انصاری، میرزا سید محمدحسن شیرازی معروف به میرزای شیرازی، محمدحسین کاظمی و حاج ملا علی تهرانی آموخت و از برخی از آنان اجازه اجتهاد و روایت گرفت. مدتی نیز در کربلا از محضر شیخ زینالعابدین مازندرانی بهره برد.
پسرانش، شیخ حسن و شیخ حسین و نیز محمد حسین کاشفالغطا، شیخ آقابزرگ تهرانی و سید شهابالدین مرعشی نجفی از او اجازه روایت داشتند.[۶]
شیخ علی خاقانی در نجف حلقهٔ درس تشکیل داد. وی در فقه، اصول، حدیث و رجال تبحر داشت و از مشهورترین علمای نجف بود.[۷] او در ۱۳۳۴ق در نجف درگذشت و در صحن حرم امام علی(ع) به خاک سپرده شد.[۸]
آثار وی عبارتند از:
- شرح اللمعة الدمشقیة
- ذخیرةالآخرة فی فقه العترة الطاهرة
- زادُالمَحْشَر فی شرح الباب الحادی عَشَر
- رسالههایی در فقه و اصول که تقریرات درس استادان اوست و برخی از آنها را به توصیه آنان نگاشته است.
- رساله عملیه و حاشیه بر چند کتاب فقهی و اصولی.[۹]
- مشهورترین اثر او رجال الخاقانی، در علم رجال، حاشیهای بر التَّعلیقَةُ البهبهانیة اثر آقا محمدباقر بهبهانی میباشد. این کتاب از منابع مهم علم رجال به شمار میرود.[۱۰]
حسن بن علی خاقانی
شیخ حسن در ۱۳۰۰ق به دنیا آمد. علاوه بر پدرش، نزد فتحالله غروی اصفهانی، آخوند خراسانی و سید محمد کاظم طباطبائی یزدی درس خواند و از سید ابوتراب خوانساری و مهدی مازندرانی اجازه روایت دریافت کرد.[۱۱] حسن خاقانی در ۱۳۸۱ق درگذشت و در کنار پدرش به خاک سپرده شد.
برخی از آثارش:
- نجاةالعاملین
- الدُّرَرُالغرویة فی شرح اللمعة الدمشقیة
- التحقیقات الحقیقیة فی الاصول العملیة
- شرح مَعالِم الاصول[۱۲]
شیخ محمد خاقانی
شیخ محمد در ۱۳۱۵ق در نجف متولد شد و نزد پدر خود و دیگر بزرگان نجف درس خواند. او در جریان انقلاب ۱۳۳۸/۱۹۲۰ق عراق بسیار فعال بود و در ۱۳۸۵ق در نجف وفات کرد و در کنار پدرش به خاک سپرده شد.
آثار او عبارتاند از:
- غررالفوائد و ثمرالعوائد
- محاسن الفوائد و الدُّرر فی ذکر القاسم بن موسی بن جعفر[۱۳]
علی خاقانی
علی خاقانی، نوه دختری شیخ علی خاقانی، از ادیبان معروف این خاندان است. وی فرزند عبدعلی و متولد ۱۳۳۰ق بود. او که با ادیبان و شاعران مؤانست و مجالست داشت، در ۱۳۶۵ق مجله ادبی اجتماعی البیان را در نجف پایهگذاری کرد که انتشار آن چهار سال ادامه یافت. سپس به بغداد رفت و کتابفروشی البیان را بنا نهاد. وی در ۱۳۹۸ وفات کرد.[۱۴]
تالیفات او عبارتند از:
- شعراءالغَرِی او النجفیات در شرح احوال شاعران نجف
- شعراء کربلا او الحائریات
- شعراءالحلّه او البابِلیات
- شعراءالزَّوْراء او البغدادیات
- وفیات الرجال
- وَحْی البیان[۱۵]
عبدالمحسن خاقانی
عبدالمحسن در ۱۲۸۹ق در یکی از توابع ناصریه در جنوب عراق به دنیا آمد. وی با از دست دادن پدرش در کودکی، تحت سرپرستی جدّش، شیخ علی خاقانی قرار گرفت.
دروس مقدماتی را نزد جد و عموی خود، محمد خاقانی، آموخت. سپس به خرمشهر رفت و تحصیلات خود را در مدرسه علمیه شیخ عیسی خاقانی ادامه داد. او از عیسی خاقانی، شیخ الشریعه اصفهانی، محمدحسین نائینی و سیدابوالحسن اصفهانی اجازه روایت گرفت و سید شهاب الدین مرعشی نجفی از او اجازه روایت داشت.[۱۶]
عبدالمحسن خاقانی پس از وفات عیسی خاقانی در ۱۳۳۷ق، به مرجعیت رسید. وی که به اخباریان تمایل داشت در ۱۳۴۷ق به سبب امر به معروف و نهی از منکر، از جانب حکومت ایران به عراق تبعید شد و پس از ده ماه به خرمشهر بازگشت.
او در ۱۳۷۲ق در خرمشهر وفات کرد و پس از تشییع با شکوهی در همانجا به خاک سپرده شد.[۱۷]
عبدالمنعم خاقانی
عبدالمنعم خاقانی در ۱۳۲۷ق در نجف به دنیا آمد و در کودکی همراه پدرش راهی خرمشهر شد. سپس برای تحصیل در علوم دینی به نجف بازگشت و نزد محمدجواد بلاغی و |سید ابوالقاسم خویی درس خواند. پس از آن به آبادان رفت و علاوه بر تدریس، عهدهدار امور دینی مردم شد.
عبدالمنعم خاقانی بعد از آغاز جنگ عراق با ایران، به قم مهاجرت کرد و در ۱۳۶۴ش در قم درگذشت.[۱۸]
سلمان خاقانی
سلمان خاقانی در ۱۳۳۲ق در سوق الشیخ به دنیا آمد. در کودکی همراه پدرش به خرمشهر رفت و در ۱۳۰۵ش راهی نجف شد. دروس مقدماتی را نزد برادرش عبدالمنعم و دروس عالی فقه و اصول و تفسیر و کلام را نزد محمدعلی کاظمینی خراسانی، میرزا باقر زنجانی، محمدجواد بلاغی و سید ابوالقاسم خویی آموخت.
وی که در محافل فرهنگی و ادبی نجف فعالانه حضور داشت، در ۱۳۳۳ش به خرمشهر بازگشت و به تصدی امور دینی مردم پرداخت و مقبولیت عام یافت.[۱۹]
چندی پس از آغاز جنگ عراق با ایران، وی ابتدا به اهواز و سپس به قم مهاجرت کرد. وی در ۱۳۶۶ش درگذشت و در صحن حرم حضرت معصومه(س) به خاک سپرده شد.[۲۰]
برخی آثار او عبارتند از:
- طریق المعرفة
- بین الحق والباطل
- السُّنَة و الشیعة فی المیزان[۲۱]
پانویس
- ↑ آل محبوبه، ماضی النجف، ۱۴۰۶ق. ج۲، ص۲۰۰-۲۰۱؛ عامری، موسوعةالعشائرالعراقیة ۱۹۹۵م، ج۴، ص۱۵۹-۱۶۰؛ عزاوی، عشائرالعراق، ۱۹۵۶م، ج۴، ص۵۸-۶۲
- ↑ آلمحبوبه، ماضی النجف، ۱۴۰۶ق. ج۲، ص۱۷۵، ۲۰۰، ۳۹۲؛ تمیمی، مشهدالامام، ۱۳۷۴ق، ج۳، ص۱۹۰.
- ↑ حرزالدین، معارف الرجال، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۲۶۶-۲۶۷؛ آلمحبوبه، ماضی النجف، ۱۴۰۶ق. ج۲، ص۲۰۱-۲۰۲.
- ↑ آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۱۳، ص۳۲۱، ج۱۶، ص۳۳۲، ۳۵۵.
- ↑ آقابزرگ طهرانی، طبقات، ۱۴۰۴ق، قسم ۴، ص۱۴۰۵؛ خاقانی، رجال الخاقانی، ۱۴۰۴ق، ص۲۱.
- ↑ خاقانی، رجال الخاقانی، ۱۴۰۴ق، ص۲۱-۲۵؛ حرزالدین، معارف الرجال، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۱۲۵-۱۲۶؛ آقابزرگ طهرانی، طبقات، ۱۴۰۴ق، قسم۴، ص۱۴۰۵-۱۴۰۶؛ مرعشی نجفی، الاجازة الکبیرة، ۱۴۱۴ق، ص۱۰۲-۱۰۳.
- ↑ حرزالدین، معارف الرجال، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۴۱، ۱۰۲، ۱۲۵، ۳۹۳؛ آقابزرگ طهرانی، طبقات، ۱۴۰۴ق، قسم ۴، ص۱۴۰۶-۱۴۰۷.
- ↑ خاقانی، رجال الخاقانی، ۱۴۰۴ق، ص۲۸؛ حرزالدین، معارف الرجال، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۱۲۸.
- ↑ حرزالدین، معارف الرجال، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۱۲۶-۱۲۷؛ آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج ۸، ص۱۹۹ و ج۱۱، ص۲۱۷ و ج۱۴، ص۴۹، ج۱۵، ص۲۰۸.
- ↑ آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۶، ص۴۰-۴۱ و ج۱۰، ص۱۳۴؛ عواد، معجم المؤلفین العراقیین، ۱۹۶۹م، ج۲، ص۴۱۸؛ خاقانی، رجال الخاقانی، ۱۴۰۴ق، ص۱۶-۲۰.
- ↑ آل محبوبه، ۱۴۰۶ق. ج۲، ص۲۰۰-۲۰۱؛ آقابزرگ طهرانی، طبقات، قسم۱، ص۴۲۴
- ↑ خاقانی، رجال الخاقانی، ۱۴۰۴ق، ص۳۰-۳۱؛ عواد، معجم المؤلفین العراقیین، ۱۹۶۹م، ج۱، ص۳۱۶-۳۱۷.
- ↑ آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۱۶، ص۴۳ و ج۲۰، ص۱۲۶-۱۲۷ و ج۲۶، ص۲۹۸؛ خاقانی، رجال الخاقانی، ۱۴۰۴ق، ص۳۱
- ↑ آلمحبوبه، ماضی النجف، ۱۴۰۶ق. ج۱، ص۱۸۲؛ آقابزرگ طهرانی، طبقات، ۱۴۰۴ق، قسم۴، ص۱۴۰۸؛ امینی، معجم رجال، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۴۷۲.
- ↑ آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۸، ص۲۵۶ و ج۱۰، ص۱۳۶ و ج۱۴، ص۱۹۳-۱۹۴ و ج ۲۵، ص۵۸، ۱۲۵؛ امینی، معجم مطبوعات، ۱۳۸۵ق، ص۲۲۳.
- ↑ مرعشی نجفی، الاجازة الکبیرة، ۱۴۱۴ق، ص۹۰-۹۱؛ مرعشی نجفی، المسلسلات فی الاجازات، ۱۴۱۶ق، ج۲، ص۲۳۲-۲۳۳.
- ↑ مرعشی نجفی، الاجازة الکبیرة، ۱۴۱۴ق، ص۹۱.
- ↑ امینی، معجم رجال، ۱۳۸۵ق، ج۲، ص۴۷۴؛ جواهر الکلام، تربت پاکان قم، ۱۳۸۳ش، ج ۲، ص۱۰۰۷-۱۰۰۸.
- ↑ خاقانی، شعراءالغری او النجفیات، ۱۴۰۸ق، ج۴، ص۱۶۸-۱۷۰؛ انصاری، به یاد آیت اللّه شیخ سلمان خاقانی، ۱۳۶۷ش، ص۴۳؛ جواهر الکلام، تربت پاکان قم، ۱۳۸۳ش، ج۲، ص۷۶۶-۷۶۷.
- ↑ جواهر الکلام، تربت پاکان قم، ۱۳۸۳ش، ج۲، ص۷۶۷-۷۶۸.
- ↑ شریف رازی، گنجینه دانشمندان، ۱۳۵۴ش، ج۵، ص۳۲؛ جواهر الکلام، تربت پاکان قم، ۱۳۸۳ش، ج۲، ص۷۶۷؛ خاقانی، شعراءالغری او النجفیات، ۱۴۰۸ق، ج۴، ص۱۷۰-۱۸۹.
منابع
- آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعة، بیروت، چاپ علی نقی منزوی و احمد منزوی، ۱۴۰۳ق.
- آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، طبقات اعلام الشیعة: نقباء البشر فی القرن الرابع عشر، مشهد، قسم۱۴، ۱۴۰۴ق.
- آل محبوبه، جعفر، ماضی النجف و حاضرها، بیروت، ۱۴۰۶ق.
- امینی، محمدهادی، معجم المطبوعات النجفیة: منذ دخول الطباعة الی النجف حتی الآن، نجف، ۱۳۸۵ق.
- امینی، محمدهادی، معجم رجال الفکر و الادب فی النجف خلال الف عام، نجف، ۱۴۱۳ق.
- انصاری، محمدرضا، به یاد آیت اللّه شیخ سلمان خاقانی، کیهان فرهنگی، سال ۵، شماره ۵، مرداد ۱۳۶۷ش.
- تمیمی، محمدعلی، مشهدالامام او مدینة النجف، نجف، ۱۳۷۴ق.
- جواهرکلام، عبدالحسین، تربت پاکان قم، قم، ۱۳۸۲-۱۳۸۳ش.
- حرزالدین، محمد، معارف الرجال فی تراجم العلماء و الادباء، قم، ۱۴۰۵ق.
- خاقانی، علی، شعراءالغری او النجفیات، نجف ۱۳۷۳/۱۹۵۴، چاپ افست قم، ۱۴۰۸ق.
- خاقانی، علی بن حسین، رجال الخاقانی، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، (نجف ۱۳۸۸/ ۱۹۶۸)، چاپ افست (قم)، ۱۴۰۴ق.
- شریف رازی، محمد، گنجینه دانشمندان، تهران، ۱۳۵۲-۱۳۵۴ش.
- عامری، ثامر، موسوعةالعشائرالعراقیة، بغداد، ۱۹۹۲-۱۹۹۵م.
- عزاوی، عباس، عشائرالعراق، بغداد، ۱۹۳۷-۱۹۵۶م.
- عواد، کورکیس، معجم المؤلفین العراقیین فی القرنین التاسع عشر و العشرین، بغداد، ۱۹۶۹م.
- مرعشی نجفی، شهاب الدین، الاجازة الکبیرة او الطریق و المَحَجَّة لثمرة المُهْجَة، اعداد و تنظیم محمد سمامی حائری، قم، ۱۴۱۴ق.
- مرعشی نجفی، سید شهاب الدین، المسلسلات فی الاجازات: محتویه علی اجازات علما الاسلام فی حق والدی لعلامه آیة الله العظمی السید ابی المعالی شهابالدین الحسینی المرعشی النجفی، قم، کتابخانه آیتاللّه مرعشی نجفی، ۱۴۱۶ق.
پیوند به بیرون
- منبع مقاله: دانشنامه جهان اسلام