خاندان خوانساری
 تکیه خوانساریها در تخت فولاد اصفهان، محل دفن عالمان خاندان خوانساری | |
| شناسنامه خاندان | |
|---|---|
| نام خاندان | خوانساری |
| نسب | صالح بن قصیر •امام کاظم(ع) |
| صدر خاندان | محبالله بن قاسم |
| وجه نامگذاری | انتساب به خوانسار |
| موقعیت | |
| خاستگاه | خوانسار |
| مکان استقرار | خوانسار • اصفهان • گلپایگان |
| افراد سرشناس | |
| مراجع تقلید | سید محمدتقی خوانساری • سید احمد خوانساری • سید محمدهاشم خوانساری • سید محمدمهدی خوانساری |
| مشاهیر | میر کبیر • میر صغیر • سید محمدباقر خوانساری • سید زینالعابدین خوانساری • سید ابوالقاسم خوانساری ریاضی • ابوتراب خوانساری |
| عالمان | سید حسین خوانساری • سید حسن خوانساری • سید محمدصادق موسوی خوانساری • جمالالدین بن محمدمهدی خوانساری • ابوتراب خوانساری • محمدمهدی موسوی اصفهانی • سید محمدعلی روضاتی |
| سایر اطلاعات | |
| ویژگی | رواج استنساخ و گردآوری کتب • تأسیس کتابخانههای علمی • پرورش عالمان و مراجع |
خاندان خوانساری از خاندانهای سادات و عالمان شیعه است که نسب آن به عبدالله بن موسی، فرزند امام موسی کاظم(ع)، میرسد. بر اساس نسبنامهها، اعضای این خاندان از نوادگان محبّالله بن قاسماند که نسب او با هفت واسطه به سید صالح قصیر، مدفون در خوانسار، میرسد. در منابع تاریخی از عالمان و زاهدانی چون سید عیسی بن حسن و سید صالح قصیر، که آرامگاه آنان همواره مورد توجه مردم بوده، یاد شده است. بیشتر عالمان این خاندان در خوانسار، گلپایگان و اصفهان سکونت داشتند و شماری نیز به عراق و هند مهاجرت کردند.[۱]
تذکرهنویسان، جعفر بن حسین خوانساری، مشهور به میر کبیر (درگذشت ۱۱۵۷ یا ۱۱۵۸ق)، را سرسلسله خاندان خوانساری معرفی کردهاند.[۲] به نوشته رجالشناسان، از نسل پسران او، بهویژه علی و حسین، عالمان بسیاری برخاستند.[۳]
شرححالنویسان، سید حسین خوانساری (درگذشت ۱۱۹۱ق)، فرزند میر کبیر، را از عالمان برجسته این خاندان دانستهاند.[۴] وی در خوانسار به تدریس، تألیف و اقامه نماز جمعه و جماعت پرداخت[۵] و حاشیه بر شرح لمعه، حاشیه بر ذخیرةالمعاد و اجوبة المسائل النهاوندیة از آثار علمی او به شمار میرود.[۶] سید حسن خوانساری (۱۱۳۸–۱۲۱۰ق)، فرزند او، نیز پس از تحصیل نزد پدر، جد خود و یوسف بن احمد بحرانی، مرجع امور دینی خوانسار شد و آثاری مانند صیغ العقود و حاشیههایی بر کتابهای فقهی از خود بر جای گذاشت.[۷]
گزارشهای تاریخی نشان میدهد که رونویسی کتابهای خطی و گردآوری کتاب در میان عالمان خاندان خوانساری رواج داشت. شاخه روضاتی این خاندان نیز کتابخانههای ارزشمندی پدید آورد که کتابخانۀ سید حسن چهارسوقی در اصفهان از مشهورترین آنها به شمار میرفت.[۸]
مشاهیر خاندان خوانساری از نسل حسن بن حسین
| شخصیت | نسبت در خاندان | جایگاه و فعالیت | آثار یا ویژگی شاخص |
|---|---|---|---|
| ابوالقاسم بن حسن بن حسین خوانساری | فرزند حسن بن حسین | فقیه و مدرس علوم دینی در خوانسار | نویسنده رسالة اعتبار رؤیة الهلال قبل الزوال و حاشیههایی بر فقه و اصول.[۹] |
| علی بن ابوالقاسم بن حسن خوانساری | فرزند ابوالقاسم | فقیه و از شاگردان میرزای قمی | نگارنده شرحی بر الدرة النجفیة.[۱۰] |
| سید مهدی موسوی خوانساری (مدفون در کربلا) | فرزند سید حسن | مجتهد، رجالی، ادیب و ریاضیدان | مؤلف عدیمة النظیر فی احوال ابی بصیر[۱۱] |
| جعفر بن محمدمهدی خوانساری | فرزند محمدمهدی | فقیه، رجالی و خوشنویس | مؤلف آثاری در فقه، رجال و اعمال ماه رمضان.[۱۲] |
| ابوتراب خوانساری (مدفون در وادی السلام) | از نوادگان جعفر | فقیه، محدث و مفسر | پرورش شاگردانی از ایران، بحرین، هند و جبلعامل؛ مدفون در وادیالسلام نجف. |
| محمود خوانساری | از نوادگان جعفر | عالم دینی | تحصیل در حوزههای خوانسار و اصفهان. |
| ابوالقاسم خوانساری ریاضی (مدفون در گلگت) | از نوادگان جعفر | فقیه و ریاضیدان | مبلغ شیعه در پاکستان؛ استاد سید محمدحسین طباطبایی.[۱۳] |
| حسن بن محمدمهدی خوانساری | فرزند محمدمهدی | از بزرگان خاندان | از مجتهدان خوانسار. |
| سید احمد خوانساری | فرزند میرزا یوسف | مرجع تقلید شیعه | |
| محمدحسن بن یوسف خوانساری | فرزند میرزا یوسف | فقیه و دانشمند | مؤلف الآثار فی احوال علماء خوانسار.[۱۴] |
| سید محمدصادق موسوی خوانساری | از نوادگان محمدمهدی | امام جمعه و پیشوای دینی خوانسار | پس از پدر، رهبری دینی خوانسار را بر عهده گرفت.[۱۵] |
| محمد خوانساری | فرزند محمدصادق | فقیه | مؤلف کتابی استدلالی در باب حج |
| محمدجواد خوانساری | فرزند محمدصادق | امام جمعه خوانسار | ملقب به «آقازاده» از سوی محمدشاه قاجار. |
| جمالالدین بن محمدمهدی خوانساری | از نوادگان محمدمهدی | امام جمعه خوانسار | پس از او فرزندانش ابوطالب و محمدمهدی این منصب را ادامه دادند. |
| محمدعلی بن محمدصادق خوانساری | از نوادگان دختری محمدمهدی | فقیه | استاد ابوتراب خوانساری و مؤلف آثاری در فقه و اصول.[۱۶] |
| احمد بن حسن بن حسین خوانساری | فرزند حسن بن حسین | عالم دینی |
مشاهیر خاندان خوانساری از نسل جعفر بن حسین(میر صغیر)
| شخصیت | نسبت در خاندان | جایگاه و فعالیت | آثار یا ویژگی شاخص |
|---|---|---|---|
| علی بن میر صغیر | فرزند میر صغیر | مدرس علوم دینی | از مدرسان خوانسار؛ نسل او نیز از عالمان دینی بودند. |
| حسین بن میر صغیر | فرزند میر صغیر | عالم دینی | از عالمان خاندان؛ محمدتقی خوانساری از نوادگان اوست. |
| سید محمدتقی خوانساری | از نوادگان حسین بن میر صغیر | مرجع تقلید | از مراجع برجسته شیعه در قرن چهاردهم هجری. |
| زینالعابدین خوانساری | فرزند میر صغیر | فقیه و خوشنویس | مؤلف آثاری در فقه و اصول؛ نیای شاخه مشهور «چهارسوقی» خاندان. |
| سید محمدباقر خوانساری | فرزند زینالعابدین | فقیه و شرححالنویس | مؤلف روضات الجنات |
| سید محمدهاشم خوانساری | فرزند زینالعابدین | مرجع تقلید و فقیه | مؤلف مبانی الاصول و آثاری در فقه، اصول، حدیث، رجال و فلسفه؛ مدفون در وادیالسلام نجف. |
| سید محمدمهدی خوانساری | فرزند سید محمدباقر خوانساری | مرجع تقلید | مرجع شیعیان اصفهان؛ مؤلف رسالهای در احکام نماز و آثار فقهی. |
| سید محمدعلی روضاتی | از نوادگان محمدمسیح روضاتی | پژوهشگر و نسبشناس | مؤلف زندگانی آیتالله چهارسوقی، جامع الانساب و فهرست کتب خطی کتابخانههای اصفهان |
| محمدمهدی موسوی اصفهانی | از نوادگان محمدصادق بن زینالعابدین | فقیه و مؤلف | مؤلف بیش از ۵۰ اثر، از جمله احسن الودیعة (تتمه روضات الجنات)؛ امام جماعت کاظمین. |
پانویس
- ↑ موسوی خوانساری، روضات الجنات، ۱۳۹۰ق، ج۲، ص۸۴–۹۰؛ روضاتی، زندگانی حضرت آیتالله چهارسوقی، ۱۳۳۲ش، ص۱۱–۱۴.
- ↑ موسوی خوانساری، روضات الجنات، ۱۳۹۰ق، ج۲، ص۱۹۷–۱۹۸؛ آقابزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعة، ۱۳۷۲ش، ص۱۳۲.
- ↑ ابنالرضا، ضیاء الابصار فی ترجمة العلماء خوانسار، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۳۴۱–۳۴۲ و ج۲، ص۲۳۷–۲۳۸.
- ↑ موسوی خوانساری، روضات الجنات، ۱۳۹۰ق، ج۲، ص۳۶۷–۳۶۹، ج۵، ص۳۶۹.
- ↑ قزوینی، تمیم امل الآمل، ۱۴۰۷ق، ص۱۳۲–۱۳۳؛ موسوی خوانساری، روضات الجنات، ۱۳۹۰ق، ج۲، ص۳۷۰.
- ↑ خوانساری، روضات الجنات، ج۲، ص۳۷۰؛ مشار، فهرست کتابهای چاپی عربی، ۱۳۴۴ش، ستون ۵۴۴.
- ↑ آقابزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعة، الکرام البررة، ۱۴۰۴ق، قسم۱، ص۳۲۳؛ حبیبآبادی، مکارم الآثار، ۱۳۶۲ش، ج۲، ص۳۷۵–۳۷۶.
- ↑ آقابزرگ طهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۸، ص۲۹۷–۲۹۸؛ روضاتی، زندگانی حضرت آیتالله چهارسوقی، ۱۳۳۲ش، ص۵۰–۵۲؛ روضاتی، دو گفتار پیرامون گوشههایی از احوال و آثار علمای بزرگ خوانسار مهاجر به اصفهان و سیری در اجازهنامهها، ۱۳۷۸ش، ص۹۶–۱۱۵.
- ↑ حبیبآبادی، مکارم الآثار، ۱۳۶۲ش، ج۲، ص۴۳۰–۴۳۱؛ مختاری، رؤیت هلال، ۱۳۸۶ش، ج۵، ص۳۵۳۵–۳۵۳۶.
- ↑ موسوی خوانساری، روضات الجنات، ۱۳۹۰ق، ج۵، ص۳۷۰.
- ↑ خوانساری، رسالة عدیمة النظر فی احوال ابی بصیر، ۱۳۸۴ش، ص۲۸۱–۲۸۲.
- ↑ آقابزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعة، الکرام البررة، ۱۴۰۴ق، قسم۱، ص۶۶–۶۷؛ آقابزرگ طهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۱۰، ص۱۰۴، ج۲۲، ص۱۵۱؛ موسوی اصفهانی، احسن الودیعة، ۱۳۸۴ق، ج۲، ص۴۹–۵۰.
- ↑ آقابزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعة، نقباء البشر فی القرن الرابع عشر، ۱۴۰۴ق، قسم۱، ص۶۴، قسم۲، ص۶۴۵؛ موسوی اصفهانی، احسن الودیعة فی ترجمة اشهر مشاهیر مجتهدی الشیعة، او، تتمیم روضات الجنات، ۱۳۸۴ق، ج۲، ص۲۶.
- ↑ آقابزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعة، نقباء البشر فی القرن الرابع عشر، ۱۴۰۴ق، قسم۱، ص۴۵۲–۴۵۳.
- ↑ آقابزرگ طهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعة، ۱۴۰۳ق، ج۶، ص۲۵۲؛ آقابزرگ طهرانی، طبقات اعلام الشیعة، نقباء البشر فی القرن الرابع عشر، ۱۴۰۴ق، قسم۲، ص۶۵۰، ۸۷۶؛ موسوی اصفهانی، احسن الودیعة، ۱۳۸۴ق، ج۲، ص۲۳–۲۵؛ حسینی اشکوری، تراجم الرجال، ۱۴۱۴ق، ج۲، ص۵۵۸–۵۵۹.
- ↑ موسوعه طبقات الفقهاء، ۱۴۱۸–۱۴۲۴ق، ج۳، ص۱۳، ۷۵۶؛ ابنالرضا، ضیاء الابصار فی ترجمة العلماء خوانسار، ۱۳۸۲ش، ج۲، ص۳۷۲–۳۷۵.
منابع
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعه الی تصانیف الشیعه، بیروت، دارالاضواء، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
- آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، طبقات اعلام الشیعة، الکرام البررة، قسم ۱–۲، مشهد، ۱۴۰۴ق؛ قسم ۳، چاپ حیدر محمدعلی بغدادی و خلیل نایقی، قم، ۱۴۲۷ق.
- آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، طبقات اعلام الشیعة، الکواکب المنتشرة فی القرن الثانی بعد العشرة، چاپ علینقی منزوی، تهران، ۱۳۷۲ش.
- آقابزرگ طهرانی، محمدمحسن، طبقات اعلام الشیعة، نقباء البشر فی القرن الرابع عشر، قسم ۱–۴، مشهد، ۱۴۰۴ق.
- ابنالرضا، مهدی، ضیاء الابصار فی ترجمة العلماء خوانسار، قم، ۱۳۸۲ش.
- حبیبآبادی، محمدرضا، مکارم الآثار، ج۲، اصفهان، ۱۳۶۲ش؛ ج۴، اصفهان، ۱۳۵۲ش؛ ج۶، اصفهان، ۱۳۶۴ش.
- حسینی اشکوری، احمد، تراجم الرجال، قم، ۱۴۱۴ق.
- حسینی اشکوری، احمد، فهرست نسخههای خطی کتابخانۀ عمومی حضرت آیتالله العظمی مرعشی نجفی، قم، ۱۳۵۴–۱۳۷۶ش.
- خوانساری، جعفر بن حسین، منهاج المعارف یا فرهنگ عقائد شیعه، چاپ احمد روضاتی، تهران، ۱۳۵۱ش.
- خوانساری، محمدمهدی بن خوانساری، رسالة عدیمة النظر فی احوال ابی بصیر، چاپ مهدی هوشمند، در میراث حدیث شیعه، دفتر ۱۳، به کوشش مهدی مهریزی و علی صدرایی خویی، قم، دارالحدیث، ۱۳۸۴ش.
- خوانساری، محمدهاشم، مجمع الفوائد و مخزن الفرائد، چاپ سنگی، تهران، ۱۳۱۷ق.
- روضاتی، محمدعلی، دو گفتار پیرامون گوشههایی از احوال و آثار علمای بزرگ خوانسار مهاجر به اصفهان و سیری در اجازهنامهها، قم، ۱۳۷۸ش.
- روضاتی، محمدعلی، زندگانی حضرت آیتالله چهار سوقی، حاوی شرح حال بیش از یکصد نفر رجال قرون اخیره، اصفهان، ۱۳۳۲ش.
- سبحانی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، قم، مؤسسة الامام الصادق، ۱۴۱۸–۱۴۲۴ق.
- قزوینی، عبدالنبی بن محمدتقی، تمیم امل الآمل، چاپ احمد حسینی، قم، ۱۴۰۷ق.
- گزی برخواری، عبدالکریم بن مهدی، تذکرة القبور، چاپ ناصر باقری بیدهندی، قم، ۱۳۴۴ش.
- مختاری، رضا، و محسن نوروزی (به کوشش)، رؤیت هلال، ج۵، تهران، بوستان کتاب، ۱۳۸۶ش.
- مشار، خانبابا، فهرست کتابهای چاپی عربی، تهران، ۱۳۴۴ش.
- موسوی اصفهانی، محمدمهدی، احسن الودیعة فی ترجمة اشهر مشاهیر مجتهدی الشیعة، او، تتمیم روضات الجنات، بغداد، ۱۳۸۴ق.
- موسوی خوانساری، محمدباقر بن زینالعابدین، روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات، قم، چاپ اسدالله اسماعیلیان، ۱۳۹۰ق.