خاندان الغريفی
 | |
| شناسنامه خاندان | |
|---|---|
| نام خاندان | الغریفی |
| نسب | امام موسی کاظم(ع) |
| صدر خاندان | سید حسین بن حسن الغریفی البحرانی |
| وجه نام‌گذاری | انتساب به روستایی به نام «غُرَیفَه» در منطقه بحرین |
| موقعیت | |
| خاستگاه | بحرین |
| مکان استقرار | عراق، ایران |
| افراد سرشناس | |
| مراجع تقلید | سید اسماعیل بهبهانی الغریفی، سید علاءالدین بحرانی، سید علی بهبهانی الغریفی، سید عبدالله بوشهری الغریفی، سید عدنان محمری الغریفی، سید محمدطاهر بحرانی الغریفی، سید محمدمهدی علم‌الهدی الغریفی |
| مشاهیر | سیدحسین بن حسن الغریفی البحرانی، سیدعبدالله بن علوی البلادی الغریفی، سیدعدنان الغریفی البحرانی، سیدعلوی الغریفی، سیدعبدالله الغریفی شهید سید عبدالله بهبهانی الغریفی |
| سایر اطلاعات | |
خاندان الغُرَیفی از خاندان‌های مشهور شیعه، اهل‌علم و از سادات نسل امام موسی کاظم(ع) هستند که خاستگاه آنان کربلا و سپس بحرین بوده است. این خاندان در طول تاریخ، به‌ویژه در بحرین، در زمینه‌هایی مانند فقاهت، قضاوت، تدریس و زعامت اجتماعی جایگاه قابل توجهی داشته است. عالمان این خاندان در دوره‌های مختلف، عهده‌دار مناصب شرعی و هدایت دینی جامعه بوده‌اند. با افزایش فشارهای سیاسی و دگرگونی‌های تاریخی، شماری از آنان از بحرین به عراق و ایران مهاجرت کردند و شاخه‌هایی مانند سادات بهبهانی، بلادی و عدنانی از این خاندان شکل گرفت.
در دوره قاجار، بعضی از افراد خاندان الغریفی با تأکید بر مشروعیت قوانین، به حمایت از مشروطه برخاستند. همچنین در جنوب ایران و عراق، به‌خصوص در خرمشهر و بصره، عالمان شاخه‌های غریفی و عدنانی در رهبری اجتماعی، حل‌وفصل دعاوی عشایر و مقابله با نفوذ بیگانگان نقش داشتند. برخی از عالمان این خاندان نیز از اعضای مجلس علمای شیعه بحرین و از وکیل‌های مراجع تقلید در منطقه خلیج فارس بودند.
معرفی و جایگاه
خاندان الغریفی از خاندان‌های مشهور شیعه،[۱] اهل‌علم[۲] و از سادات موسوی به‌شمار می‌روند.[۳] نسب این خاندان با واسطه به ابراهیم المُجاب[۴] فرزند محمد العابد[۵] و نوه امام موسی کاظم(ع) می‌رسد.[۶] نام «الغریفی» به روستایی به نام «غُرَیفَه» در بحرین منسوب دانسته شده است.[۷] بر اساس گزارش وبگاهِ یکی از عالمان خاندان الغریفی، حدود سال ۹۱۹ق (۱۵۱۳م)، جد اعلای این خاندان، سید حسن بن احمد، همراه فرزندش سید حسین، از کربلا به بحرین مهاجرت کرد و در روستای غُرَیفه سکونت گزید.[۸] پس از آن، فرزندان و نوادگان سید حسین به «آل الغریفی» شناخته شدند.[۹]
به گفته محققان، خاندان الغریفی پس از استقرار در بحرین، به‌سرعت در میان شیعیان این منطقه به جایگاه قابل توجهی دست یافت[۱۰] و عالمان آن به پیشوایی دینی، مرجعیت شرعی و زعامت اجتماعی پرداختند.[۱۱] با این حال، اقامت آنان در بحرین ادامه نیافت.[۱۲] بر اساس گزارش‌های تاریخی، مهاجرت این خاندان از بحرین به نجف با خروج «سید علی بن اسماعیل»[۱۳] در سال ۱۲۲۴ق آغاز شد؛[۱۴] این اقدام به دلیل وقوع فتنه‌ها و جنگ‌ها و فرار از ستم حِلْف العُتوب صورت گرفت.[۱۵] در پی این شرایط، بسیاری از اعضای خاندان الغریفی از بحرین مهاجرت کردند که مقصد اصلی این مهاجرت‌ها شهرهایی مانند نجف، کربلا و بصره در کشور عراق[۱۶] و بهبهان، بوشهر، شیراز و خرمشهر در کشور ایران بود.[۱۷]
نقش سیاسی و اجتماعی
در ایران، شاخه «سادات بهبهانی» نقش برجسته‌ای در فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی خاندان الغریفی داشت.[۱۹] برخی عالمان این خاندان در دوره قاجار، از حامیان جریان مشروطه‌خواهی بودند و بر انطباق قوانین با موازین شرعی تأکید می‌کردند.[۲۰] در جنوب ایران و عراق، به‌خصوص در خرمشهر و بصره، عالمان شاخه‌های غریفی و عدنانی در رهبری فعالیت‌های مردمی در برابر استعمارگران و حل‌وفصل دعاوی عشایر نقش داشتند.[۲۱] برخی از عالمان خاندان نیز عضو مجلس علمای شیعه بحرین[۲۲] و از وکلای مراجع تقلید در منطقه خلیج فارس بودند.[۲۳]
آثار علمی
عالمان خاندان الغریفی در حوزه‌های مختلف علوم اسلامی از جمله فقه، اصول، رجال، انساب و ادبیات عرب، آثاری تألیف کرده‌اند. از آثار فقهی این خاندان، کتاب الغنية في مهمات الدين[۲۴] اثر سیدحسین الغریفی است.[۲۵] از دیگر آثار این خاندان می‌توان به دیوان‌های شعر، شرح متون حدیثی و آثار تخصصی در رجال و انساب، از جمله آثار سید رضا النسابه[۲۶] و محمود مقدس غریفی[۲۷] اشاره کرد.
.png)
شاخه‌ها و خاندان‌های منشعب
به‌دلیل گسترش نسل و مهاجرت اعضای خاندان الغریفی، شاخه‌های متعددی از این خاندان شکل گرفت (بیش از سی شاخه) که برخی از آنها با نام یا لقب خاصی شناخته می‌شوند. از جمله این شاخه‌ها عبارتند از:
- آل بلادی: از خاندان‌های قدیمی اهل علم شیعه در کرانه خلیج فارس به‌شمار می‌روند و نام آنان به منطقه بلاد قدیم بحرین منسوب است.[۳۰] آنان با توجه به پیوند نسبی با سادات مجابی، قرن‌ها در بحرین، احساء و قطیف به فعالیت‌های دینی و آموزش طلاب اشتغال داشتند.[۳۱]
- سادات بهبهانی: از دیگر شاخه‌های این خاندان‌اند که در قرن سیزدهم شمسی در پی ناآرامی‌های جنوب عربستان، به خوزستان مهاجرت کردند. عالمان این شاخه در گسترش دانش دینی و رهبری اجتماعی نقش داشتند و در تحولات سیاسی، از جمله نهضت مشروطه، نیز حضور یافتند.[۳۲]
- سادات بوشهری (عَلَمُ الهُدیٰ): از خاندان‌های اثرگذار مذهبی در جنوب ایران بودند. عالمان این خاندان به رهبری دینی و پاسخ‌گویی به مسائل مردم می‌پرداختند و در زمان حمله بیگانگان به جنوب ایران، با صدور فتوا و حمایت از مردم، در برابر استعمار ایستادگی کردند.[۳۳]
- آل عدنانی: از خاندان‌های اهل علم در خوزستان و بصره که برخی عالمان، ادیبان و شاعران شیعه از این خاندان هستند؛[۳۴] آنان همچنین در حفظ تاریخ‌نامه‌ها، تدوین نسب‌نامه‌ها و حل‌وفصل مسائل حقوقی و شرعی مردم منطقه نقش داشتند.[۳۵]
- آل مشعل: این خانواده از سادات موسوی هستند که در جنوب عراق، خوزستان و کشورهای خلیج‌فارس سکونت داشته‌اند؛ حفظ اسناد قدیمی و دانش مربوط به نسب خاندان‌های اهل علم، از زمینه‌های فعالیت این خاندان بوده است.[۳۶]
در منابع نسب‌شناسی، از شاخه‌های دیگری مانند آل یاسین، آل یوسف، آل درویش، آل الطویل، آل الخطیب، الستری، الهاشمی، آل کمال‌الدین، النسابه، الصائغ، الخیاط، آل سید ادریس و المحمدی نیز نام برده شده که همگی در خاندان الغریفی ریشه دارند.[۳۷]
مشاهیر و عالمان
خاندان الغریفی عالمان و شخصیت‌هایی در زمینه‌های فقه، حدیث، ادبیات و علم انساب داشته است. از جمله آنان می‌توان به این افراد اشاره کرد:
- سید حسین بن حسن الغریفی البحرانی [۳۸] (درگذشت ۱۰۰۱ق):[۳۹] از فقیهان، محدثان و ادیبان عصر صفوی و جد اعلای خاندان الغریفی در بحرین بود.[۴۰]
- سید عبدالله بن علوی البلادی الغریفی[۴۱] (معروف به البلادی الکبیر): سرسلسله خاندان بلادی و بهبهانی که با مهاجرت به ایران، میان حوزه‌های علمی بحرین و ایران پیوند ایجاد کرد.[۴۲]
- سید عبدالله بهبهانی (۱۲۵۶ـ۱۳۲۸ق): از مجتهدان و عالمان تهران بود که در کنار سید محمد طباطبایی، در نهضت مشروطه نقش داشت.[۴۳] پدر او، سید اسماعیل بهبهانی[۴۴] نیز از فقیهان عصر خود بود.[۴۵]
- سید علاءالدین بن علی الموسوی الغریفی[۴۶] (متولد ۱۳۶۵ق): فقیه، اصولی و ادیب، که در حوزه نجف اشرف به اجتهاد رسید و به تدریس خارج فقه و اصول پرداخت. او با انتشار رساله فتوایی، از مراجع تقلید قرن پانزدهم قمری معرفی شده است.[۴۷]
- سید عدنان الغریفی البحرانی[۴۸]: از فقیهان و مراجع خرمشهر و بصره بود و در دوران حیات خود رهبری فکری و سیاسی شیعیان این مناطق را بر عهده داشت.[۴۹]
- سید عبدالله بن علی البوشهری الغریفی[۵۰] (درگذشت ۱۲۸۲ق): فقیه و اصولی مقیم بوشهر بود که در حرم امام علی(ع) به خاک سپرده شد.[۵۱]
- سید رضا النسابة الغریفی:[۵۲] از عالمان و نسب‌شناسان این خاندان که در حفظ و تدوین شجره‌نامه‌های سادات نقش داشت.[۵۳]
- سید علوی الغریفی[۵۴] و سید عبدالله الغریفی:[۵۵] از عالمان شناخته‌شده خاندان بودند که در تدریس علوم حوزوی، تأسیس حوزه‌ای در منطقه النعیم بحرین، و نمایندگی مراجع تقلید فعالیت داشتند.[۵۶]
پانویس
- ↑ امینی، شهداء الفضیلة، ۱۳۵۲ش، ج۳، ص۳۶۹.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، اعلام الشیعة، ۱۴۳۰ق، ج۱۴، ص۷۶۱؛ آقابزرگ تهرانی، اعلام الشیعة، ۱۴۳۰ق، ج۱۵، ص۱۱۹۳.
- ↑ هاشم، آل الغریفی تاریخ و رجالات، ۱۴۲۳ق، ص۱۳.
- ↑ ابن‌عنبه، عمدة الطّالب، منشورات الشريف الرضي، ص۲۱۶.
- ↑ رجایی، الشجرة الطيبه، ۱۴۲۳ق، ص۱۵۵.
- ↑ هاشم، آل الغریفی تاریخ و رجالات، ۱۴۲۳ق، ص۲۸.
- ↑ بلادی بحرانی، انوار البدرين، ۱۴۰۷ق، ص۸۲؛ هاشم، آل الغریفی تاریخ و رجالات، ۱۴۲۳ق، ص۲۱.
- ↑ مقدس غريفي، «آل الغريفي أصالة في النسب وعراقة في العلم»، وبگاه الاجتهاد.
- ↑ «الأسرة الغُريفية»، پایگاه رسمی مؤسسه تراث علامة الغریفی.
- ↑ مقدس غريفي، «آل الغريفي أصالة في النسب وعراقة في العلم»، وبگاه الاجتهاد.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، اعلام الشیعة، ۱۴۳۰ق، ج۱۵، ص۱۱۹۳؛ هاشم، آل الغریفی تاریخ و رجالات، ۱۴۲۳ق، ص۱۴.
- ↑ هاشم، آل الغریفی تاریخ و رجالات، ۱۴۲۳ق، ص۱۴.
- ↑ سبحانی، موسوعة طبقات الفقهاء، ۱۴۱۸ق، ج۱۳، ص۳۸۹.
- ↑ «الأسرة الغُريفية»، پایگاه رسمی مؤسسه تراث علامة الغریفی.
- ↑ مقدس غريفي، «آل الغريفي أصالة في النسب وعراقة في العلم»، وبگاه الاجتهاد.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، اعلام الشیعة، ۱۴۳۰ق، ج۱۵، ص۱۱۹۳.
- ↑ امینی، شهداء الفضیلة، ۱۳۵۲ش، ج۳، ص۳۷۰؛ هاشم، آل الغریفی تاریخ و رجالات، ۱۴۲۳ق، ص۱۴ و ۲۲.
- ↑ هاشم، آل الغریفی تاریخ و رجالات، ۱۴۲۳ق، ص۲۸.
- ↑ «نگاهی به زندگی و مبارزات سیاسی شهید آیت‌الله سید عبدالله بهبهانی»، سایت مرکز بررسی اسناد تاریخی؛ هاشم، آل الغریفی تاریخ و رجالات، ۱۴۲۳ق، ص۱۷.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، اعلام الشیعة، ۱۴۳۰ق، ج۱۵، ص۱۱۹۴؛ صفایی، رهبران مشروطه، ۱۳۶۲ش، ج۱، ص۱۷۳–۲۰۱.
- ↑ «گزیده‌ای از زندگی و آثار مرحوم علامه الغریفی /بحرین»، سایت الأمه.
- ↑ جمعی از نویسندگان، ماهنامه اخبار شیعیان، ۱۳۸۶ش، ص۱۸.
- ↑ «الغريفي: الاعتصامات والمسيرات أصبحت مستهلكة»، سایت صحيفة الوسط البحرينية؛ غروی، تلامذة الامام شهید الصدر، ۱۴۲۲ق، ص۱۶۶؛ فاضلی، الامام السیستانی امة فی رجل، ۱۴۲۹ق، ص۱۵۸.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذّريعة، ۱۴۰۸ق، ج۱۶، ص۶۸.
- ↑ بلادی بحرانی، انوار البدرين، ۱۴۰۷ق، ص۸۱؛ آقابزرگ تهرانی، اعلام الشیعة، ۱۴۳۰ق، ج۸، ص۱۷۷.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذّريعة، ۱۴۰۸ق، ج۱۳، ص۳۳؛ آقابزرگ تهرانی، اعلام الشیعة، ۱۴۳۰ق، ج۱۴، ص۷۶۲.
- ↑ «مقدس غریفی، محمود»، سایت کتابخانه دیجیتال نور.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، اعلام الشیعة، ۱۴۳۰ق، ج۸، ص۱۷۷.
- ↑ هاشم، آل الغریفی تاریخ و رجالات، ۱۴۲۳ق، ص۴۸.
- ↑ «تاريخ عائلة الغريفي البحرانية المشردة في العراق (الحلقة۱)» سایت مجله سالوات الجریش.
- ↑ هاشم، آل الغریفی تاریخ و رجالات، ۱۴۲۳ق، ص۱۵.
- ↑ هاشم، آل الغریفی تاریخ و رجالات، ۱۴۲۳ق، ص۱۷.
- ↑ هاشم، آل الغریفی تاریخ و رجالات، ۱۴۲۳ق، ص۱۶.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، اعلام الشیعة، ۱۴۳۰ق، ج۱۵، ص۱۲۶۲-۱۲۶۵.
- ↑ هاشم، آل الغریفی تاریخ و رجالات، ۱۴۲۳ق، ص۱۵ و ۱۶.
- ↑ هاشم، آل الغریفی تاریخ و رجالات، ۱۴۲۳ق، ص۱۹ و ۲۰.
- ↑ هاشم، آل الغریفی تاریخ و رجالات، ۱۴۲۳ق، ص۱۵.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، اعلام الشیعة، ۱۴۳۰ق، ج۸، ص۱۷۷؛ هاشم، آل الغریفی تاریخ و رجالات، ۱۴۲۳ق، ص۳۳.
- ↑ حرعاملی، امل الآمل، بی‌تا، ج۲، ص۹۱.
- ↑ امین عاملی، أعیان الشیعة، ۱۳۶۲ش، ج۵، ص۴۷۰؛ هاشم، آل الغریفی تاریخ و رجالات، ۱۴۲۳ق، ص۳۳.
- ↑ اللجنة العلمية فى مؤسسة الإمام الصادق (عليه السلام)، موسوعة طبقات الفقهاء، بی‌تا، ج۱۲، ص۱۸۹.
- ↑ هاشم، آل الغریفی تاریخ و رجالات، ۱۴۲۳ق، ص۱۷.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: بامداد، شرح حال رجال ایران در قرن ۱۲ و ۱۳ و ۱۴ هجری، ۱۳۵۷ش، ج۲، ص۲۸۴؛ ناظم‌الاسلام کرمانی، تاریخ بیداری ایرانیان، ۱۳۵۷ش، ج۱، ص ۳۲۲ به بعد.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، اعلام الشیعة، ۱۴۳۰ق، ج۱۰، ص۱۴۶.
- ↑ صفایی، رهبران مشروطه، ۱۳۶۲ش، ج۱، ص۱۷۳–۲۰۱.
- ↑ «السيدعلاء الدين الغريفي»، سایت صحيفة الوسط البحرينية.
- ↑ هاشم، آل الغریفی تاریخ و رجالات، ۱۴۲۳ق، ص۹۲.
- ↑ هاشم، آل الغریفی تاریخ و رجالات، ۱۴۲۳ق، ص۸۹.
- ↑ حرزالدین، معارف الرجال، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۸۲.
- ↑ هاشم، آل الغریفی تاریخ و رجالات، ۱۴۲۳ق، ص۸۱.
- ↑ الفتلاوی، مشاهير المدفونين في الصحن العلوي الشريف، بی‌تا، ج۱، ص۱۸۹.
- ↑ هاشم، آل الغریفی تاریخ و رجالات، ۱۴۲۳ق، ص۷۱.
- ↑ آقابزرگ تهرانی، الذّريعة، ۱۴۰۸ق، ج۱۳، ص۳۳؛ آقابزرگ تهرانی، اعلام الشیعة، ۱۴۳۰ق، ج۱۴، ص۷۶۱.
- ↑ «گزیده ای از زندگی و آثار مرحوم علامه الغریفی /بحرین»، سایت الأمه.
- ↑ جمعی از نویسندگان، ماهنامه اخبار شیعیان، ۱۳۸۵ش، ص۲۵؛ «سماحة العلامة السيد عبدالله الغريفي حفظه الله»، سایت مرکز الإشعاع الإسلامي.
- ↑ «السيد علوي الغريفي»، سایت صحيفة الوسط البحرينية.
منابع
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذريعة إلى تصانيف الشيعة، تهران، اسماعيليان قم و كتابخانه اسلاميه تهران، ۱۴۰۸ق.
- آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، طبقات أعلام الشيعة، بیروت، دار إحیاء التراث العربي، ۱۴۳۰ق.
- «الأسرة الغُريفية»، پایگاه رسمی مؤسسه تراث علامه الغریفی، تاریخ بازدید: ۱۷ شهریور ۱۴۰۵ش.
- ابن عنبة، السيد جمال الدين أحمد بن علي الحسني، بی‌جا، منشورات الشريف الرضي، بی‌تا.
- امين عاملی، سيد محسن، أعیان الشیعة، بیروت، دار التعارف للمطبوعات، ۱۳۶۲ش.
- امینی، عبدالحسین، شهداء الفضیلة، قم، مکتبة الطباطبائی، ۱۳۵۲ش.
- بامداد، مهدی، شرح حال رجال ایران در قرن ۱۲ و ۱۳ و ۱۴ هجری، تهران، انتشارات زوار، چاپ دوم، ۱۳۵۷ش.
- بلادی بحرانی، علی بن حسن، انوار البدرين في تراجم علماء القطيف و الاحساء و البحرين، قم، کتابخانه عمومی حضرت آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی(ره)، ۱۴۰۷ق.
- «تاريخ عائلة الغريفي البحرانية المشردة في العراق (الحلقة۱)»، سایت مجله سالوات الجریش، تاریخ بازدید: ۱۷ شهریور ۱۴۰۵ش.
- جمعی از نویسندگان، ماهنامه اخبار شیعیان، قم، سال دوم، شماره ۱۴، ۱۳۸۵ش،
- جمعی از نویسندگان، ماهنامه اخبار شیعیان، قم، سال سوم، شماره ۱۹، ۱۳۸۶ش.
- حرعاملی، محمد بن حسن، امل الآمال فی علماء جبل عامل، بغداد، مکتبة الأندلس، بی‌تا.
- رجایی، سیدمهدی، الشجرة الطيبه في الارض المخصبه، قم، مکتبة آیة الله العظمي المرعشي النجفي العامة، چاپ اول، ۱۴۲۳ق.
- سبحانی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، قم، مؤسسه امام صادق علیه السلام، ۱۴۱۸ق.
- «سماحة العلامة السيد عبدالله الغريفي حفظه الله»، سایت مرکز الإشعاع الإسلامي، تاریخ بازدید: ۲۴ شهریور ۱۴۰۵ق.
- «السيد علاءالدين الغريفي»، سایت صحيفة الوسط البحرينية، تاریخ درج مطلب: ۱۸ ربیع‌الثانی ۱۴۲۶ق، تاریخ بازدید: ۲۶ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «السيد علوي الغريفي»، سایت صحيفة الوسط البحرينية، تاریخ درج مطلب: ۱۲ جمادی الاولی ۱۴۳۲ق، تاریخ بازدید: ۲۴ شهریور ۱۴۰۵ش.
- صفایی، ابراهیم، رهبران مشروطه، تهران، انتشارات جاویدان، چاپ دوم، ۱۳۶۲ش.
- غروی، محمد، تلامذة الإمام الشهید الصدر: ملامحهم النفسیة و مواقفهم الإجتماعیة، بیروت، دارالهادی، ۱۴۲۲ق، مرکز الاشعاع الاسلامی، تاریخ بازدید: ۲۱ شهریور ۱۴۰۵ش.
- «الغريفي: الاعتصامات والمسيرات أصبحت مستهلكة»، سایت صحيفة الوسط البحرينية، تاریخ درج مطلب: ۲۹ ربيع الاول ۱۴۴۸ق، تاریخ بازدید: ۲۱ شهریور ۱۴۰۵ش.
- فاضلی، حسین محمد علی، الامام السیستانی امة فی رجل، بیروت، مؤسسة البلاغ، ۱۴۲۹ق.
- الفتلاوی، کاظم عبود، مشاهير المدفونين في الصحن العلوي الشريف، منشورات الإجتهاد، بی‌تا.
- «گزیده‌ای از زندگی و آثار مرحوم علامه الغریفی /بحرین»، سایت الأمه، تاریخ درج مطلب: ۱ فروردین ۱۳۹۰ش، تاریخ بازدید: ۲۱ شهریور ۱۴۰۵ش.
- مقدس غريفی، سيد زين العابدين، «آل الغريفي أصالة في النسب وعراقة في العلم»، وبگاه الاجتهاد، تاریخ درج مطلب: ۴ سپتامبر ۲۰۲۲م، تاریخ بازدید: ۱۴ مهر ۱۴۰۵ش.
- «مقدس غریفی، محمود»، سایت کتابخانه دیجیتال نور، تاریخ بازدید: ۲۴ شهریور ۱۴۰۵ش.
- ناظم‌الاسلام کرمانی، محمد بن علی، تاریخ بیداری ایرانیان، به اهتمام علی‌اکبر سعیدی سیرجانی، تهران، ناشران: بنیاد فرهنگ ایران، آگاه، و لوح، چاپ اول، ۱۳۵۷ش.
- «نگاهی به زندگی و مبارزات سیاسی شهید آیت‌الله سید عبدالله بهبهانی»، سایت مرکز بررسی اسناد تاریخی، تاریخ درج مطلب: ۲۹ دی ۱۴۰۱ش، تاریخ بازدید: ۱۹ شهریور ۱۴۰۵ش.
- هاشم، علی عمار، آل الغریفی تاریخ و رجالات، ایران، موسسه علامه سید حسن الغریفی الثقافیه، چاپ اول، ۱۴۲۳ق.