بحرین

بحرین

اطلاعات عمومی
دین رسمی	اسلام
جمعیت کل	۱.۲۳۴.۵۹۶
مساحت	۷۶۷ کیلومتر
حکومت	پادشاهی
پایتخت	منامه ۲۶°۱۳′ شمالی ۵۰°۳۵′ شرقی
ادیان(درصد)	اسلام(۷۰ درصد)، مسیحیت (۱۴ درصد)، هندوئیسم (۱۰ درصد)
زبان رسمی	زبان عربی
اسلام
جمعیت مسلمانان	۸۶۰.۰۰۰ نفر
اطلاعات شیعی
جمعیت	۶۰۰.۰۰۰ نفر
درصد به جمعیت کشور	۴۸ درصد
درصد به جمعیت مسلمانان	۷۰ درصد
حکومت‌ها	آل‌خلیفه
احزاب	جمعیة الوفاق الوطنی الاسلامیه، جمعیة التوعیه

بحرین کشوری جزیره‌ای در جنوب خلیج فارس است که شیعیان بخش مهمی از جامعه آن را تشکیل می‌دهند. این کشور دارای نظام پادشاهی است و خاندان آل‌خلیفه ساختار سیاسی کشور را در اختیار دارد. جایگاه شیعیان در ساختار سیاسی و اجتماعی، فعالیت عالمان و تشکل‌های شیعی و اعتراضات سال ۲۰۱۱م معروف به انقلاب ۱۴ فوریه، که جامعه شیعه در آن مشارکت داشتند، از موضوعات مهم تاریخ بحرین به‌شمار می‌رود.

از روحانیان برجسته شیعه بحرین می‌توان به عیسی‌قاسم، عبدالامیر الجمری، سید عبدالله الغریفی و محمد صنقور اشاره کرد. همچنین تشکل‌هایی مانند جمعیة الوفاق الوطنی الاسلامیه، جمعیة التوعیه الاسلامیه، جمعیة العمل الاسلامی و شورای علمای بحرین در عرصه‌های دینی و سیاسی جامعه شیعه فعالیت داشته‌اند.

بحرین در گذشته بخشی از منطقه تاریخی بحرین بود و در دوره‌هایی تحت حاکمیت ایران قرار داشت. این کشور در سال ۱۹۷۱م استقلال یافت. همکاری نظامی این کشور با آمریکا به ویژه در جنگ رمضان از عوامل تأثیرگذار بر روابط بحرین و جمهوری اسلامی ایران بوده است.

موقعیت جغرافیایی و جایگاه

بحرین مجمع‌الجزایری در بخش جنوبی خلیج فارس است که میان شبه‌جزیره قطر و سواحل شرقی عربستان سعودی قرار دارد. این کشور از مجموعه‌ای از جزایر تشکیل شده که بزرگ‌ترین آنها جزیره بحرین است. بحرین مرز زمینی مستقیمی ندارد و از طریق پل ملک فهد به عربستان سعودی متصل می‌شود.

بحرین قدیم

مقالهٔ اصلی: بحرین قدیم

نقشه بحرین کهن

در منابع تاریخی و جغرافیایی، بحرین نام منطقه‌ای در سواحل غربی خلیج فارس بود. این منطقه از بصره تا عمان امتداد داشت و بخش‌هایی از شرق عربستان، کویت، قطر و جزایر بحرین کنونی را دربر می‌گرفت. برخی منابع، نام‌گذاری این منطقه را به وجود دریاچه‌ای در بخشی از آن نسبت داده‌اند.

جغرافیا

بحرین از چهار استان تشکیل شده است: استان پایتخت، استان محرق، استان شمالی و استان جنوبی.

مهم‌ترین شهرهای بحرین عبارت‌اند از منامه، محرق، رِفاع، سِتره، نُبیه صالح و عَوالی. منامه مرکز سیاسی، اقتصادی و اداری کشور و محل سکونت شمار زیادی از اتباع خارجی، بازرگانان، ایرانیان و شیعیان بحرینی است. مُحرَّق از شهرهای تاریخی بحرین به‌شمار می‌رود که بیشتر ساکنان آن اهل‌سنت هستند. رفاع نیز از مراکز مهم حکومتی و محل استقرار خاندان آل‌خلیفه است.

تاریخچه

جزایر بحرین در گذشته بخشی از منطقه تاریخی بحرین به‌شمار می‌رفت و در دوره‌های مختلف تاریخی، از جمله عصر هخامنشیان، ساسانیان، صفویان و افشاریان، تحت حاکمیت ایران قرار داشت.

استقرار آل‌خلیفه و پایان حاکمیت ایران

خاندان آل‌خلیفه، از قبایل عتوبی عرب، در اواخر قرن هجدهم میلادی به بحرین مهاجرت کردند و در سال ۱۷۸۳م بر این جزایر مسلط شدند. با استقرار حکومت آل‌خلیفه، حاکمیت عملی ایران بر بحرین پایان یافت؛ بااین‌حال، دولت ایران همچنان این منطقه را بخشی از قلمرو تاریخی خود می‌دانست و ادعای حاکمیت بر آن را تا سال ۱۳۵۰ش (۱۹۷۱م) حفظ کرد. در دوره پهلوی، حکومت ایران در پی تحولات سیاسی و بین‌المللی و روندی که با نظارت سازمان ملل متحد دنبال شد، ایران از ادعای حاکمیت خود بر بحرین صرف‌نظر کرد و بحرین در سال ۱۹۷۱م (۱۳۵۰ش) از ایران جدا شد و استقلال یافت.

نظام سیاسی بحرین به صورت پادشاهی اداره می‌شود و خاندان آل‌خلیفه همچنان قدرت سیاسی اصلی را در اختیار دارد.

جامعه و فرهنگ

جمعیت بحرین از شهروندان بومی و مهاجران تشکیل شده است. بر اساس سرشماری سال ۲۰۱۰م، جمعیت این کشور ۱٬۲۳۴٬۵۹۶ نفر بوده که از این تعداد، ۵۶۸٬۴۲۴ نفر (حدود ۴۶ درصد) شهروند بحرینی و بقیه اتباع خارج بوده‌اند. بخش قابل توجهی از مهاجران بحرین را اتباع کشورهای آسیایی، به‌ویژه هند، تشکیل می‌دهند؛ بر اساس برخی آمارها، در سال ۲۰۰۸م حدود ۲۹۰ هزار هندی در بحرین سکونت داشته است.

دولت بحرین، در مواردی تابعیت شماری از شهروندان را با استناد به اتهام‌های امنیتی و فعالیت‌های تروریستی لغو کرده است. برخی منتقدان، این اقدام را مرتبط با سیاست‌های جمعیتی و کاهش حضور شیعیان در ساختار اجتماعی و سیاسی کشور دانسته‌اند.

زبان

زبان رسمی کشور بحرین عربی است. پس از عربی، زبان انگلیسی در حوزه‌های اداری و اقتصادی کاربرد دارد. زبان فارسی نیز به‌سبب پیشینه تاریخی روابط ایران و بحرین و حضور ایرانیان در این کشور، اهمیت دارد. همچنین به دلیل حضور مهاجران، زبان‌های اردو و هندی نیز در بحرین رایج است.

ادیان و مذاهب

اسلام دین رسمی بحرین است. شیعیان بخش عمده‌ای از مسلمانان این کشور را تشکیل می‌دهند و در منابع، سهم آنان حدود ۷۰ درصد از جمعیت مسلمان بحرین ذکر شده است. خاندان حاکم آل‌خلیفه از اهل‌سنت هستند. پیروان ادیان دیگر نیز عمدتاً از میان مهاجران مقیم بحرین‌اند.

مسلمان   ۷۰٪ هندو   ۱۰٪ کاتولیک   ۹٪ پروتستان   ۵٪ بودیست   ۲٪ کافر   ۲٪ ارتدوکس   ۱٪ دیگر   ۱٪ توزیع جمعیتی پیروان ادیان

شیعیان بحرین

بحرین یکی از جوامع مهم شیعه‌نشین در منطقه خلیج فارس است. شیعیان بخش قابل توجهی از جمعیت این کشور را تشکیل می‌دهند و در مناطق مختلف آن، به‌ویژه جدحفص، سنابس و برخی روستاهای اطراف شهرها، سکونت دارند. بسیاری از شیعیان بحرین به‌طور سنتی در مناطق روستایی زندگی می‌کردند و بخشی از آنان در گذشته به مشاغلی مانند کشاورزی و ماهیگیری اشتغال داشتند. با گسترش شهرنشینی، شمار زیادی از آنان در شهرهایی مانند منامه، پایتخت کشور، و محرق حضور یافته و در حوزه‌هایی مانند صنعت نفت، تجارت و دیگر فعالیت‌های اقتصادی فعالیت کرده‌اند.

جایگاه شیعیان در ساختار سیاسی بحرین

شیعیان یکی از گروه‌های اصلی جمعیتی بحرین هستند، اما میزان حضور و نفوذ آنان در ساختار سیاسی، اداری و امنیتی کشور همواره محل بحث بوده است. برخی گروه‌های شیعه و سازمان‌های حقوق بشری، حکومت بحرین به محدود کردن مشارکت سیاسی، تبعیض در بخش‌های دولتی و کاهش حضور شیعیان در نهادهای حکومتی متهم کرده‌اند. برخی گزارش‌ها نیز از برخوردهای امنیتی با شماری از فعالان و اجتماعات شیعی، بازداشت و شکنجه افراد و بازرسی منازل خبر داده‌اند. در حوزه آموزش نیز برخی گروه‌های شیعه، از وجود تبعیض در دسترسی به فرصت‌های آموزشی و برخوردهای امنیتی با شماری از دانشجویان و دانش‌آموزان شیعه انتقاد کرده‌اند. در مقابل، حکومت بحرین این اتهامات را رد کرده و اقدامات خود را در چارچوب حفظ امنیت ملی، مقابله با تهدیدهای امنیتی و حفظ ثبات کشور توجیه کرده است.

برخی پژوهشگران نیز ساختار سیاسی بحرین را به گونه‌ای توصیف کرده‌اند که شیعیان، با وجود سهم جمعیتی قابل توجه، در مقایسه با خاندان حاکم و برخی گروه‌های نزدیک به حکومت، از نفوذ سیاسی محدودتری برخوردارند.

تشکل‌های شیعیان در بحرین

جامعه شیعه بحرین دارای تشکل‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی متعددی بوده است. برخی از مهم‌ترین آنها عبارت‌اند از:

جمعیة الوفاق الوطنی الاسلامیه

جمعیة الوفاق الوطنی الاسلامیه (تأسیس: ۲۰۰۱م) از مهم‌ترین جریان‌های سیاسی شیعه بحرین بود و در فعالیت‌های سیاسی، به‌ویژه در انتخابات پارلمانی و مطالبات اصلاحات سیاسی، نقش داشت. شیخ علی سلمان از چهره‌های اصلی و دبیرکل این جمعیت بود. حکومت بحرین در سال ۲۰۱۶م این جمعیت را منحل کرد.

جمعیة العمل الاسلامی

جمعیة العمل الاسلامی از تشکل‌های سیاسی شیعه بحرین است که در سال ۲۰۰۱م توسط شماری از اعضای پیشین الجبهة الاسلامیة لتحریر البحرین تأسیس شد. این جمعیت در اعتراضات سال ۲۰۱۱م فعال بود و دادگاه بحرین در سال ۲۰۱۲م حکم انحلال آن را صادر کرد.

جمعیة الاخاء

جمعیة الاخاء تشکلی اجتماعی ـ فرهنگی است که ایرانیان بحرینی‌تبار را سازمان‌دهی می‌کند.

جمعیة التوعیه الاسلامیه

جمعیة التوعیه الاسلامیه تشکلی فرهنگی ـ مذهبی است که در سال ۲۰۰۵م توسط جمعی از عالمان شیعه بحرین، از جمله شیخ عیسی قاسم، سید عبدالله الغریفی و شیخ عبدالامیر الجمری، تأسیس شد.

الجبهة الاسلامیة لتحریر البحرین

الجبهة الاسلامیة لتحریر البحرین از جریان‌های سیاسی شیعه بحرین بود که در سال ۱۹۷۹م با رهبری سید هادی مدرسی شکل گرفت. این تشکل در دهه‌های بعدی فعالیت خود را در چارچوب فعالیت‌های سیاسی مخالف حکومت ادامه داد.

حرکت الخلایا الثوریه

حرکت الخلایا الثوریه از گروه‌های مخفی شیعه بحرین در دهه‌های پس از انقلاب اسلامی ایران بود که حکومت بحرین آن را به فعالیت علیه نظام سیاسی متهم کرد.

حزب‌الله بحرین

حکومت بحرین از دهه ۱۹۸۰م از وجود گروهی با عنوان حزب‌الله بحرین سخن گفته و آن را به تلاش برای براندازی حکومت متهم کرده است. بااین‌حال، برخی گزارش‌ها و نهادهای حقوق بشری درباره وجود سازمانی مستقل با این نام تردید کرده‌اند.

حرکة انصار الشهداء الاسلامیه

حرکة انصار الشهداء الاسلامیه از گروه‌های مخفی شیعه بحرین بود که در اوایل دهه ۱۹۷۰م شکل گرفت. حکومت بحرین اعضای این گروه را بازداشت کرد و رهبر آن، شیخ جمال علی العصفور، پس از بازداشت درگذشت.

از دیگر تشکل‌های شیعه بحرین می‌توان به حزب الرساله، جمعیة اهل‌البیت و جماعة الاسلامیه اشاره کرد.

گروه‌های مخالف شیعیان

برخی نویسندگان، جمعیت الاصالة الإسلامیة، گروه التربیة الإسلامیة و گروه سوئچ را از جریان‌های سلفی بحرین دانسته‌اند که با برخی جریان‌های سلفی در کشورهای حاشیه خلیج فارس ارتباط دارند. به‌گفته این نویسندگان، این گروه‌ها مواضع انتقادی نسبت به شیعیان دارند و در تشدید تنش‌های مذهبی نقش‌آفرینی می‌کنند.

نقش شیعیان در انقلاب ۱۴ فوریه

مقالهٔ اصلی: انقلاب ۱۴ فوریه بحرین

در پی نارضایتی‌های سیاسی و اجتماعی در بحرین، شماری از فعالان شیعه روز ۱۴ فوریه ۲۰۱۱م را «روز خشم» اعلام کردند و از مردم خواستند در اعتراض به سیاست‌های حکومت آل‌خلیفه در این روز تجمع کنند. این اعتراضات بخشی از موج اعتراضات موسوم به بیداری اسلامی (بهار عربی) بود. نیروهای امنیتی بحرین با معترضان برخورد کردند و در پی آن، دوره‌ای از ناآرامی‌های گسترده آغاز شد. برخی منابع از بازداشت شمار زیادی از فعالان، برخوردهای امنیتی، تخریب برخی اماکن مذهبی شیعیان و نقض حقوق بازداشت‌شدگان در جریان این حوادث گزارش داده‌اند.

علما و روحانیان سرشناس شیعه

• عبدالامیر الجمری (درگذشته ۲۰۰۶م): او در جنبش‌های اعتراضی شیعیان این کشور در دهه ۱۹۹۰م نقش داشت و به دلیل فعالیت‌های سیاسی چندین بار زندانی شد.
• عیسی احمد قاسم (زاده ۱۹۴۰م): او دانش‌آموخته حوزه‌های علمیه قم و نجف بود که پس از بازگشت بحرین به فعالیت‌های دینی، اقامه نماز جمعه و مدیریت امور مذهبی شیعیان پرداخت. وی ریاست شورای علمای بحرین را بر عهده داشت و در اعتراضات سال ۲۰۱۱م از رهبران مذهبی جریان شیعه به شمار می‌رفت. حکومت بحرین در سال ۲۰۱۶ تابعیت او را لغو کرد.
• سید عبدالله الغریفی (زاده: ۱۹۴۵م): دانش‌آموخته حوزه نجف بود و به دلیل فعالیت‌های سیاسی مدتی از بحرین تبعید شد.
• محمد صنقور (زاده: ۱۹۶۸م): دانش‌آموخته حوزه علمیه قم و از اعضای شورای علمای شیعه بحرین است.
• حسین نجاتی، نماینده آیت‌الله سیدعلی سیستانی در بحرین است که دولت بحرین در سال ۲۰۱۲م تابعیت او را لغو کرد.
• محمد سند (زاده: ۱۳۸۲ق)، از عالمان شیعه بحرین و ساکن نجف است.
• سید مجید مشعل از رؤسای شورای علمای بحرین.
• محسن آل عصفور، روحانی شیعه که رویکرد همکاری با حکومت آل‌خلیفه دارد.

شورای علمای بحرین

شورای علمای بحرین یا المجلس العلمایی الاسلامی از تشکل‌های عالمان شیعه این کشور است. دادگاه بحرین در سال ۲۰۱۴م حکم انحلال و مصادره اموال آن را صادر کرد.

اماکن مذهبی شیعیان

نماز عید فطر شیعیان بحرین در مسجد امام صادق(ع)، سال ۲۰۲۲م.

مسجد جامع امام صادق(ع) از مساجد شیعیان بحرین است که در منطقهٔ دِراز این کشور قرار دارد. بزرگ‌ترین نماز جمعهٔ شیعیان بحرین در این مسجد برگزار می‌شود. عیسی قاسم، رهبر شیعیان بحرین، شیخ علی سلمان، دبیرکل جمعیت وفاق ملی اسلامی و محمد صنقور از امامان جمعه این مسجد بوده‌اند.

مأتم بن‌رجب از قدیمی‌ترین حسینیه‌های شیعیان بحرین در منامه است که در برگزاری مراسم مذهبی، به‌ویژه آیین‌های محرم، نقش دارد.

همکاری با آمریکا و اسرائیل در جنگ رمضان علیه ایران

در جریان جنگ رمضان (حملات مشترک آمریکا و اسرائیل به ایران که ۹ اسفند ۱۴۰۴ آغاز شد)، بحرین از جمله کشورهای منطقه بود که آمریکا از ظرفیت‌های نظامی آن برای عملیات علیه ایران استفاده کرد. ایران این اقدام را مشارکت در عملیات نظامی علیه خود دانست و در چارچوب عملیات وعده صادق ۴، برخی اهداف مرتبط با آمریکا در این کشورها را هدف قرار داد. ایران، طی نامه‌ای به سازمان ملل متحد از بحرین و چهار کشور دیگر منطقه به دلیل مشارکت در جنگ و استفاده از قلمروهایشان توسط آمریکا و اسرائیل برعلیه ایران درخواست غرامت کرده است.

همزمان با این تحولات، گزارش‌هایی درباره برخورد امنیتی حکومت بحرین با برخی فعالان و عالمان شیعه منتشر شد. همچنین پارلمان این کشور عضویت برخی نمایندگان را به دلیل حمایت از ایران لغو کرد. برخی منابع، دولت بحرین را به بدرفتاری با زندانیان و شکنجه آنان متهم کرده‌اند و از شهادت سید محمد الموسوی در زندان خبر داده‌اند. همچنین گزارش‌هایی درباره وضعیت افراد سلب تابعیت‌شده بحرینی و انتقال آنان به کشورهای ثالث بدون مدارک هویتی منتشر شده است.

پیوند به بیرون

• دانشنامه جهان اسلام
• دائرةالمعارف بزرگ اسلامی
• آمارهای موجود از شیعیان بحرين
• اسلام و تشیع در بحرین.