اختلاط با نامحرم
 | این مقاله یک نوشتار توصیفی درباره یک مفهوم فقهی است و نمیتواند معیاری برای اعمال دینی باشد. برای اعمال دینی به منابع دیگر مراجعه کنید. |
| بخشی از احکام عملی و فقهی |
|---|
 |
اختلاط با نامحرم بهمعنای حضور مشترک و آمیختگی زن و مرد بیگانه در یک مکان است. بر پایهٔ آموزههای قرآنی و روایی، اصل در روابط زنان و مردان بر حفظ حریم و پرهیز از آمیختگی است.
بیشتر فقیهان بر کراهتِ اختلاطِ زن و مرد نامحرم اتفاقنظر دارند. با این حال اگر این اختلاط، همراه با ارتباط باشد، تنها در موارد ضروری یا اطمینان از عدم وقوعِ مفاسد دینی و اخلاقی، جایز شمرده شده است و در این حالت نیز رعایت شئون اسلامی را لازم دانستهاند.
برخی پژوهشگران اختلاطِ بدون ضابطه را زمینهساز انحطاط اخلاقی میدانند. در همین راستا، سید علی خامنهای دومین رهبر جمهوری اسلامی ایران، اختلاط زن و مرد در جوامع غربی را نشانهٔ انحطاط تمدنی و موجب کاهش شأن زن دانسته و معتقد است با رعایت چارچوبهای اسلامی، زنان نیز میتوانند همانند مردان در جامعه نقشآفرینی کنند.
جایگاه
اختلاط با نامحرم، بهمعنای حضور مشترک و آمیختگی زن و مرد نامحرم در یک مکان شمرده میشود.[۱] بر پایهٔ آموزههای قرآنی و روایی، اصل در روابط میان زنان و مردان بر حفظ حریم و پرهیز از آمیختگی است.[۲] مفسران با استناد به آیه ۲۳ سوره قصص، بر لزوم اجتناب از اختلاط با نامحرم تأکید کردهاند.[۳] به اعتقاد آنان، این آیه بر کنارهگیریِ دختران حضرت شعیب(ع) از حضور در میان مردان برای سیراب کردنِ گوسفندان اشاره دارد.[۴]
مسئله اختلاط یا تفکیک جنسیتی از مسائل و چالشهای اجتماعی در جوامع مختلف، بهویژه در محیطهای آموزشی، به شمار میرود.[۵] در ایران و برخی کشورها همچون امارات، مالزی، فرانسه، روسیه و ژاپن، با هدف کاهش اختلاط زن و مرد و مزاحمت برای بانوان، در خدمات حملونقل شهری، اقدام به جداسازی و ایجاد فضای مستقل برای بانوان شده است.[۶]
دیدگاه فقیهان
«امام علی(ع) فرمود: ای اهل عراق! به من خبر رسیده است که زنان شما در راه با مردان برخورد میکنند (تنه میزنند)؛ آیا حیا نمیکنید؟!».
نظر مشهور[۷] در میان فقیهان شیعه - از جمله صاحب عروه،[۸] سید محسن حکیم[۹] و سید ابوالقاسم خویی،[۱۰] - بر کراهتِ اختلاط میان زن و مرد نامحرم است.[۱۱] این حکم برگرفته از روایات معصومان،[۱۲] دانسته شده است.[۱۳] برخی از فقها، به استناد روایتی از امام علی(ع) درباره برخورد زنان با مردان در مسیرها،[۱۴] حکم کراهت را محدود به اختلاطِ همراه با ازدحام و تماس جسمی دانستهاند.[۱۵] بر این اساس گفته میشود، اگر برخوردِ بدنی رخ ندهد، اختلاط کراهتی ندارد؛[۱۶] بلکه گاه، به دلیل هدفی برتر یا واجب، مانند اجتماع در مناسک حج، اساساً از شمول این حکم خارج خواهد بود.[۱۷]
شایان ذکر است، در بعضی موارد، اختلاط با نامحرم - مانند محیطهای کار یا تحصیل - همراه با ارتباط و تعامل میان زن و مرد است.[۱۸] عدهای از فقیهان، چنین اختلاطی را زمینهساز گناه شمرده[۱۹] و تنها در صورت ضرورت آن را جایز میدانند.[۲۰] برخی دیگر، در صورت اطمینان از عدم وقوع در مفاسد دینی و اخلاقی، به جواز آن فتوا داده[۲۱] و در این مورد بر حفظ حجابِ زن و کنترل نگاهِ مرد تأکید نمودهاند.[۲۲]
اهلسنت نیز اختلاط با نامحرم را در صورتی حرام میدانند که مستلزم عناوینی دیگر مانند خلوت با نامحرم، نگاه شهوتآلود، بیحیایی زن یا تماس بدنی باشد.[۲۳] با این حال، جریان سلفیه - به استثنای موارد خاص - اختلاط زن و مرد را در اماکن عمومی، همچون مدارس و محلهای کار، بهطور کلی منع کرده است.[۲۴]
حکمت نهی از اختلاط
پژوهشگران دینی با استناد به آیه ۵۳ سورهٔ احزاب، اختلاط زن و مردِ نامحرم را زمینهساز بیعفتی و فساد اخلاقی دانستهاند.[۲۵] از نگاه آنان، بروز جاذبههای جنسی در چنین فضایی، روابط را بر پایه کامجویی و لذتطلبی از جنس مخالف بنا نهاده[۲۶] و در نهایت به روابط نامشروع میانجامد.[۲۷]
مرتضی مطهری متفکر شیعی، رابطه زن و مرد نامحرم را «سخت خطرناک» توصیف میکند که میتواند به لغزشهای اخلاقی بینجامد.[۲۸] به گفته وی اختلاط یعنی همدوشیهایی که توجه را از کار به «همدوشی» و گاه به «همآغوشی» میکشاند.[۲۹]
سید علی خامنهای دومین رهبر جمهوری اسلامی ایران نیز، اختلاط زن و مرد در کشورهای غربی را نشانهٔ انحطاط تمدن آنها[۳۰] و پایینآورندهٔ شأن زن میدانست[۳۱] و در عین حال معتقد بود، حجاب زن مانع اختلاط بیقید و شرط اوست.[۳۲] از نگاه وی، چنانچه حساسیتهای اسلام درباره نوع روابط و نحوه اختلاط رعایت شود، زنان نیز - در صورت برخورداری از توان جسمانی - میتوانند همانند مردان در عرصه اجتماعی نقشآفرینی کنند.[۳۳]
پانویس
- ↑ دانشمند، «روابط دختر و پسر در قرآن: اختلاط و آمیختگی»، ص۱۳.
- ↑ خامنهای، عفاف و حجاب، ۱۳۹۸ش، ص۳۳؛ دانشمند، «روابط دختر و پسر در قرآن: اختلاط و آمیختگی»، ص۱۵؛ پاکنیا، «معاشرت با نامحرم ازنگاه نبوی»، ص۴۱.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به طریفی، التفسیر و البیان لأحکام القرآن، ۱۴۳۸ق، ج۴، ص۱۹۱۴ و ۱۹۲۳-۱۹۲۴؛ هاشمی رفسنجانی و جمعی از محققان، تفسیر راهنما، ۱۳۸۶ش، ج۱۳، ص۳۵۸-۳۵۹؛ قرائتی، تفسیر نور، ۱۳۸۸ش، ج۷، ص۳۷؛ دانشمند، «اختلاط و آمیختگی»، ص۱۵.
- ↑ نظام الاعرج، تفسیر غرائب القرآن، ۱۴۱۶ق، ج۵، ص۳۳۷؛ نهاوندی، نفحات الرحمن، ۱۳۸۶ش، ج۵، ص۱۷؛ جزایری، ابوبکر جابر، أیسر التفاسیر، ۱۴۱۶ق، ج۴، ص۶۳؛ میبدی، کشف الاسرار و عدة الابرار ، ۱۳۷۱ش، ج۷، ص۲۹۳.
- ↑ کاظمی و عزیزی، «اختلاط یا تفکیک جنسیتی مراکز آموزشی از دیدگاه فقه تربیت»، ص۱۴۶؛ دانشمند، «اختلاط و آمیختگی»، ص۱۵.
- ↑ «تحریف حقایق با کلیدواژه «تفکیک جنسیتی» در مترو»، خبرگزاری فارس،
- ↑ هاشمی شاهرودی، موسوعة الفقه الإسلامی المقارن، ۱۴۳۲ق، ج۱، ص۶۰۴.
- ↑ یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۸۰۵، مسئلهٔ ۴۹.
- ↑ طباطبایی حکیم، مستمسک العروة الوثقی، ۱۴۱۶ق، ج۱۴، ص۵۵.
- ↑ خویی، موسوعة الإمام الخوئی، ۱۴۱۸ق، ج۳۲، ص۹۳.
- ↑ سیفی مازندرانی، دلیل تحریر الوسیلة، مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ج۱، ص۴۷۱.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به برقی، المحاسن، ۱۳۷۱ق، ج۱، ص۱۱۵؛ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۵۳۷، حدیث ۶ و ص ۲۳۸، حدیث ۱ و ۲؛ تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۷، ص۴۸۶، حدیث ۱۵۹، شیخ حرّ عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۰۹ق، ج۲۰، ص۲۳۵، حدیث ۲۵۵۲۰ و ص۲۳۹، حدیث ۲۵۵۲۹؛ شیخ حرّ عاملی، هدایة الامة إلی أحکام الأئمة، ۱۴۱۲ق، ج۷، ص۹۸، حدیث ۲۳۸.
- ↑ طباطبایی حکیم، مستمسک العروة الوثقی، ۱۴۱۶ق، ج۱۴، ص۵۵؛ خویی، موسوعة الإمام الخوئی، ۱۴۱۸ق، ج۳۲، ص۹۳.
- ↑ برقی، المحاسن، ۱۳۷۱ق، ج۱، ص۱۱۵؛ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۵۳۷، حدیث ۶؛ شیخ حرّ عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۰۹ق، ج۲۰، ص۲۳۵، حدیث ۲۵۵۲۰.
- ↑ یزدی، العروة الوثقی و التعلیقات علیها، ۱۳۸۸ش، ج۱۵، ص۲۰۲.
- ↑ مؤسسة دائرة معارف الفقه الإسلامی، موسوعة الفقه الإسلامی، ۱۴۲۳ق، ج۷، ص۳۸۵.
- ↑ مکارم شیرازی، أحکام النساء، ۱۴۲۶ق، ص۱۸۸، سؤال ۷۳۲؛ مؤسسة دائرة معارف الفقه الإسلامی، موسوعة الفقه الإسلامی، ۱۴۲۳ق، ج۷، ص۳۸۵.
- ↑ مؤسسة دائرة معارف الفقه الإسلامی، موسوعة الفقه الإسلامی، ۱۴۲۳ق، ج۷، ص۳۸۵.
- ↑ مکارم شیرازی، ناصر، کتاب النکاح، ۱۴۲۴ق، ج۵ ص۲۰.
- ↑ برای نمونه رجوع کنید به خویی، مُنیَة السائل، ۱۴۱۲ق، ص۲۱۹؛ خویی، صراط النجاة (المحشّٰی)، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۳۳۱، سؤال ۹۰۸؛ امام خمینی، استفتائات، ۱۴۲۲ق، ج۳، ص۳۵۸، سؤال ۳۴؛ سبحانی، مرزهای توحید و شرک در قرآن، ص۱۸۲؛ احمدی جلفایی، احکام حجاب، ۱۳۸۸ش، ص۱۱۹-۱۲۱.
- ↑ گلپایگانی، مجمع المسائل، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۵۳۷، مسئلهٔ ۴۶؛ فضلالله، دنیای زن، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۸۹؛ تبریزی، استفتائات، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۳۵۷، سؤال ۱۵۹۲ و ص۳۶۴، سؤال ۱۶۲۴؛ خامنهای، أجوبة الاستفتائات، ۱۴۲۰ق، ص۴۲، سؤال ۲۴۳.
- ↑ خامنهای، أجوبة الاستفتائات، ۱۴۲۰ق، ص۴۲، سؤال ۲۴۳.
- ↑ هاشمی شاهرودی، موسوعة الفقه الإسلامی المقارن، ۱۴۳۲ق، ج۱، ص۶۰۴ و ۶۰۵.
- ↑ حسینی فائق، افراطگرایی در جهان عرب، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۷.
- ↑ هاشمی رفسنجانی، فرهنگ قرآن، ۱۳۸۳ش، ج۲، ص۴۷۴.
- ↑ مرویان حسینی، تربیت جنسی در اسلام، ۱۳۹۵ش، ج۱ ص۱۵۴.
- ↑ طباطبایی، تفسیر المیزان، ۱۳۵۲ش، ج۴، ص۳۱۵؛ رضایی اصفهانی، پرسشهای قرآنی جوانان، ۱۳۹۱ش، ج۴، ص۴۵.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، ۱۴۱۸ق، ج۱۹، ص۵۴۸.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، ۱۴۱۸ق، ج۱۹، ص۵۴۸.
- ↑ خامنهای، عفاف و حجاب، ۱۳۹۸ش، ص۸۴.
- ↑ خامنهای، عفاف و حجاب، ۱۳۹۸ش، ص۴۸.
- ↑ خامنهای، عفاف و حجاب، ۱۳۹۸ش، ص۶۶
- ↑ خامنهای، عفاف و حجاب، ۱۳۹۸ش، ص۳۲.
منابع
- احمدی جلفایی، حمید، احکام حجاب و عفت در گلستان مرجعیت، قم، آستانه مقدسه قم، انتشارات زائر، ۱۳۸۸ش.
- امام خمینی، سید روح الله، استفتائات، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ پنجم، ۱۴۲۲ق.
- برقی، ابو جعفر احمد بن محمد بن خالد، المحاسن، محقق و مصحح: محدث، جلال الدین، قم، دار الکتب الإسلامیة، چاپ دوم، ۱۳۷۱ق.
- پاکنیا، عبدالکریم، «معاشرت با نامحرم ازنگاه نبوی»، در نشریه فرهنگ کوثر، شمارهٔ ۶۸، ۱۳۸۵ش.
- «تحریف حقایق با کلیدواژه «تفکیک جنسیتی» در مترو»، خبرگزاری فارس، تاریخ انتشار: ۱۶ اردیبهشت ۱۴۰۲ش، تاریخ بازدید: ۸ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- تبریزی، جواد، استفتائات، قم، سرور، چاپ سوم، ۱۳۸۵ش.
- جزایری، ابوبکر جابر، أیسر التفاسیر لکلام العلی الکبیر، مدینه منوره، مکتبة العلوم و الحکم، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.
- حسینی فائق، محمدمهدی، افراطگرایی در جهان عرب، تهران، انتشارات بین المللی الهدی، ۱۳۹۵ش.
- خامنهای، سید علی، أجوبة الاستفتائات، بیروت، الدار الإسلامیة، چاپ سوم، ۱۴۲۰ق.
- خامنهای، علی، عفاف و حجاب در سبک زندگی ایرانی - اسلامی، گردآورنده: امیرحسین بانکیپور فرد، تهران، دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنهای، انتشارات انقلاب اسلامی، ۱۳۹۸ش.
- خویی، سید ابوالقاسم، صراط النجاة (المحشّٰی)، گردآورنده: عاصی عاملی، موسی مفید الدین، مکتب نشر المنتخب، قم، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.
- خویی، سید ابوالقاسم، مُنیة السائل، بیروت، دارالمجتبی، ۱۴۱۲ق.
- خویی، سید ابوالقاسم، موسوعة الإمام الخوئی، قم، مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
- دانشمند، مرتضی، «اختلاط و آمیختگی»، در نشریه بشارت، شمارهٔ ۱۱، خرداد و تیر ۱۳۷۸ش.
- دانشمند، مرتضی، «روابط دختر و پسر در قرآن: اختلاط و آمیختگی»، در نشریه بشارت، شمارهٔ ۱۷، خرداد و تیر ۱۳۷۹ش.
- رضایی اصفهانی محمدعلی، پرسشهای قرآنی جوانان، قم، پژوهشهای تفسیر و علوم قرآن، چاپ اول، ۱۳۹۱ش.
- سبحانی، جعفر، مرزهای توحید و شرک در قرآن، تهران، نشر مشعر، ۱۳۸۰ش.
- سیفی مازندرانی، علیاکبر. دلیل تحریر الوسیلة (النکاح)، قم، مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام الخمینی، بی تا.
- شیخ حرّ عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- شیخ حرّ عاملی، محمد بن حسن، هدایة الامة إلی أحکام الأئمة (منتخب المسائل)، مشهد، مجمع البحوث الإسلامیة، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، محقق: موسوی خرسان، حسن، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- صافی گلپایگانی، لطفالله، رسالت عاشورایی، ده سخنرانی ویژه مبلغان، قم، دفتر تنظیم و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی صافی گلپایگانی، ۱۳۹۰ش.
- طباطبایی حکیم، سید محسن، مستمسک العروة الوثقی، قم، مؤسسة دار التفسیر، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.
- طباطبایی محمدحسین، تفسیر المیزان، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ سوم، ۱۳۵۲ش.
- طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم، العروة الوثقی و التعلیقات علیها، قم، مؤسسة السبطین علیهما السلام العالمیة، ۱۳۸۸ش.
- طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم، العروة الوثقی، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق.
- طریفی، عبدالعزیز بن مرزوق، التفسیر و البیان لأحکام القرآن، ریاض، مکتبة دار المنهاج، چاپ اول، ۱۴۳۸ق.
- فضلالله، محمدحسین، دنیای زن، تهران، دفتر پژوهش و نشر سهروردی، ۱۳۸۹ش.
- قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، چاپ یازدهم، ۱۳۸۸ش.
- کاظمی، سید عنایتالله و عزیزی، مهدی، «اختلاط یا تفکیک جنسیتی مراکز آموزشی از دیدگاه فقه تربیت»، در فصلنامه نظامساز، دوره ۲، شماره ۱، بهار ۱۴۰۲ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق و مصحح: غفاری، علی اکبر، آخوندی، محمد، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- گلپایگانی، سید محمدرضا، مجمع المسائل، محقق و مصحح: علیذکریمی جهرمی، علی ثابتی همدانی و علی نیری همدانی، قم۷ دار القرآن الکریم، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق.
- مؤسسة دائرة معارف الفقه الإسلامی، موسوعة الفقه الإسلامی طبقا لمذهب أهل البیت(ع)، قم ، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۳ق.
- مرویان حسینی، محمود، تربیت جنسی در اسلام، مشهد مقدس، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، ۱۳۹۵ش.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، تهران، انتشارات صدرا، چاپ هفتم، ۱۴۱۸ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، أحکام النساء، قم، انتشارات مدرسه امام علی بن ابی طالب(ع)، چاپ اول، ۱۴۲۶ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، کتاب النکاح: سلسله مباحث خارج فقه آیه الله العظمی مکارم شیرازی، قم, مدرسة الإمام علی بن أبی طالب(ع)، ۱۴۲۴ق.
- میبدی، احمد بن محمد، کشف الاسرار و عدة الابرار، تهران، امیرکبیر، چاپ پنجم، ۱۳۷۱ش.
- نظام الاعرج، حسن بن محمد. تفسیر غرائب القرآن و رغائب الفرقان، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.
- نهاوندی، محمد، نفحات الرحمن فی تفسیر القرآن، قرآن، بنیاد بعثت، مرکز چاپ و نشر، چاپ اول، ۱۳۸۶ش.
- هاشمی رفسنجانی اکبر، فرهنگ قرآن، قم، موسسه بوستان کتاب، مرکز چاپ و نشر دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، ۱۳۸۳ش.
- هاشمی رفسنجانی، اکبر و جمعی از محققان، تفسیر راهنما، قم، موسسه بوستان کتاب، مرکز چاپ و نشر دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، چاپ پنجم، ۱۳۸۶ش.
- هاشمی شاهرودی محمود، موسوعة الفقه الإسلامی المقارن، با همکاری محققان مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، قم، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، چاپ اول، ۱۴۳۲ق.