تهاجم فرهنگی
تهاجم فرهنگی به تلاش سازمانیافته برای تحمیل فرهنگ، ارزشها و الگوهای رفتاری یک جامعه بر جامعهای دیگر[۱] با هدف ایجاد دگرگونی فرهنگی[۲] و فراهم کردن زمینه سلطه سیاسی، اقتصادی و اجتماعی گفته میشود[۳] در این دیدگاه، جایگزینی اجباری عناصر فرهنگ بیگانه بهجای فرهنگ و باورهای ملی از مهمترین نشانههای تهاجم فرهنگی به شمار میرود[۴] این مفهوم از «تبادل فرهنگی» متمایز دانسته شده است؛[۵] و گفته شده تبادل فرهنگی به معنای پذیرش آگاهانه و اختیاری دستاوردهای فرهنگی، علمی و اخلاقی دیگر ملتها برای تکامل فرهنگ ملی است.[۶]
در ادبیات جمهوری اسلامی ایران، سید علی خامنهای از آغاز رهبری خود بارها[۷] نسبت به تهاجم فرهنگی هشدار داده[۸] و آن را با تعابیری مانند «شبیخون فرهنگی»، «جنگ نرم» و «ناتوی فرهنگی» توصیف کرده است.[۹] به گفته محمدتقی مصباح یزدی، فیلسوف شیعی، آثار تهاجم فرهنگی از نبرد نظامی گستردهتر و ماندگارتر است؛[۱۰] زیرا این نوع تهاجم بهصورت تدریجی و پنهان[۱۱] بر باورها، ارزشها و رفتارهای جامعه اثر میگذارد.[۱۲] همچنین نفوذ در فرهنگ، مؤثرترین راه سلطه استعمارگران بر ملتها معرفی شده است.[۱۳] در منابع یادشده، اهداف تهاجم فرهنگی تغییر باورها، ارزشها، سبک زندگی و الگوهای رفتاری جامعه، تضعیف هویت دینی و ملی و فراهمکردن زمینه سلطه سیاسی و اقتصادی عنوان شده است.[۱۴] امام خمینی نیز هدف آن را تربیت انسانهای مادّیگرا و مصرفمحور به جای انسانهای متعهد دانسته است.[۱۵]
برای تحقق این اهداف، شیوههایی مانند شبههافکنی در مبانی دینی،[۱۶] ترویج مصرفگرایی و رفاهطلبی، تضعیف خودباوری نسل جوان، سستکردن بنیان خانواده،[۱۷] تربیت نیروهای وابسته، ترویج فساد اخلاقی و بهرهگیری از رسانهها و اسناد بینالمللی فرهنگی[۱۸] گزارش شده است. همچنین برگزاری برخی رویدادهای علمی، هنری و ورزشی بر پایه ارزشهای غربی[۱۹] و استفاده از رسانههای ماهوارهای از دیگر ابزارهای تهاجم فرهنگی شمرده شدهاند.[۲۰]
در برخی پژوهشها، آغاز تهاجم فرهنگی به ایران به سیاستهای استعمار بریتانیا در سده نوزدهم میلادی نسبت داده شده[۲۱] و اقداماتی مانند ترجمه و نشر انجیل، گسترش جریانهای فکری خاص، باستانگرایی و بابیت از مصادیق آن معرفی شده است.[۲۲] همچنین، گفته شده روشنفکران از زمان قاجار با تقلید از سبک زندگی غربی و مقابله با اسلام و تفکر سیاسی آن از پیامآوران تهاجم فرهنگی بودهاند.[۲۳] در دوره پهلوی نیز سیاستهایی چون کشف حجاب، محدودیت فعالیتهای مذهبی، خلع لباس روحانیت،[۲۴] جشن هنر شیراز[۲۵] و کاپیتولاسیون[۲۶] از نمونههای تهاجم فرهنگی در ایران دانسته شدهاند. برخی منابع نیز پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، جمهوری اسلامی ایران و دیگر کشورهای اسلامی را از اهداف اصلی جنگ نرم غرب معرفی کردهاند.[۲۷]
از پیامدهای تهاجم فرهنگی، دینگریزی، گسترش اشرافیگری و مصرفگرایی، تضعیف حکومت دینی، وابستگی فرهنگی و سیاسی، رواج عرفانهای کاذب، فساد اخلاقی، افزایش اعتیاد و آسیب به نهاد خانواده یاد شده است.[۲۸] برای مقابله با آن نیز راهکارهایی مانند تقویت باورهای دینی و آگاهی سیاسی،[۲۹] شناخت شیوههای جنگ نرم،[۳۰] امر به معروف و نهی از منکر،[۳۱] بهرهگیری از ظرفیت نهادهای آموزشی و رسانهای،[۳۲] تحقق عدالت اقتصادی،[۳۳] حمایت از خانواده[۳۴] و مدیریت فضای مجازی[۳۵] پیشنهاد شده است.
.jpg)
پانویس
- ↑ عبدی، جنگ نرم، ۱۳۸۸ش، ص۲۹.
- ↑ مصباح یزدی، تهاجم فرهنگی، ۱۳۸۱ش، ص۷۱.
- ↑ خامنهای، سخنرانی «بیانات در دیدار جمعی از کارگزاران فرهنگی».
- ↑ خامنهای، سخنرانی «بیانات در دیدار جمعی از کارگزاران فرهنگی».
- ↑ خامنهای، سخنرانی «بیانات در دیدار جمعی از کارگزاران فرهنگی».
- ↑ اسلامی، «تهاجم یا تبادل فرهنگی»، ص۳۰.
- ↑ «تحول مفاهیم دشمنشناسی فرهنگی در اندیشه مقام معظم رهبری؛ از تهاجم فرهنگی تا رخنه فرهنگی»، سایت بصیرت.
- ↑ «اولین هشدارها از سوی رهبر انقلاب پیرامون شبیخون فرهنگی»، سایت کیهان.
- ↑ خسروپناه، جریانشناسی ضدفرهنگها، ۱۳۹۰ش، ص۲۹.
- ↑ مصباح یزدی، تهاجم فرهنگی، ۱۳۸۱ش، ص۶۶.
- ↑ مصباح یزدی، تهاجم فرهنگی، ۱۳۸۱ش، ص۶۶؛ علویان و ضابط پورکاری، «جنگ نرم علیه جمهوری اسلامی ایران؛ توهم یا واقعیت؟»، ص۱۰۲.
- ↑ مصباح یزدی، تهاجم فرهنگی، ۱۳۸۱ش، ص۷۲-۷۳.
- ↑ ولیزاده، «تهاجم فرهنگی و راههای مقابله با آن»، ص۸.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: عبدی، جنگ نرم، ۱۳۸۸ش، ص۲۹؛ پناهی، «بررسی اهداف و شیوههای نفوذ تهاجم فرهنگی در سبک زندگی ایرانی اسلامی»، ص۱۳۰-۱۳۱؛ مصباح یزدی، تهاجم فرهنگی، ۱۳۸۱ش، ص۷۲-۷۳.
- ↑ خمینی، صحیفه امام، ۱۳۷۸ش، ج۷، ص۴۳۰ ۴۳۱.
- ↑ «اهداف دشمنان نظام اسلامی»، سایت راسخون.
- ↑ پناهی، «بررسی اهداف و شیوههای نفوذ تهاجم فرهنگی در سبک زندگی ایرانی اسلامی»، ص۱۳۰-۱۳۱.
- ↑ پژوهشکده تحقیقات اسلامی سپاه، تهاجم فرهنگی، معاونت انتشارات مرکز فرهنگی سپاه، ص۱۱۱، ۱۱۷ و ۱۲۰.
- ↑ پژوهشکده تحقیقات اسلامی سپاه، تهاجم فرهنگی، معاونت انتشارات مرکز فرهنگی سپاه، ص۱۲۱ و ۱۲۳.
- ↑ ایرانیها، «ماهواره ها، تهاجم اقتصادی، تهاجم فرهنگی»، ص۲۴.
- ↑ شهبازی، «داستان تلخ تهاجم فرهنگی در ایران»، ص۲۷۰.
- ↑ شهبازی، «داستان تلخ تهاجم فرهنگی در ایران»، ص۲۷۰، ۲۷۱ و ۲۷۲.
- ↑ مؤسسه فرهنگی قدر ولایت، نقش روشنفکران در تاریخ معاصر ایران، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۲۲-۲۴.
- ↑ پژوهشکده تحقیقات اسلامی سپاه، تهاجم فرهنگی، معاونت انتشارات مرکز فرهنگی سپاه، ص۱۰۹.
- ↑ «پشت صحنه جشن هنر شیراز؛ پرهزینهترین پروژه استحاله فرهنگی در تاریخ معاصر ایران، سایت همشهری آنلاین.
- ↑ فصیحی، شرایط دفاع مشروع از دیدگاه امام و حقوق بین الملل، ۱۳۹۲ش، ص۳۰۷.
- ↑ «جنگ نرم؛ تبیین مفهومی، پیشینه تاریخی و تاکتیکها»، سایت خبرگزاری فارس.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: پناهی، «تهاجم فرهنگی،ابزارها، شیوهها و عرصههای آن در ایران»، ص۱۳-۱۴؛ «تحکیم خانواده، مهمترین سد آسیبهای اجتماعی در گام دوم انقلاب است»، سایت جوان آنلاین.
- ↑ ولیزاده، «تهاجم فرهنگی و راههای مقابله با آن»، ص۸.
- ↑ «راهکارهای مقابله با جنگ نرم»، سایت خبرگزاری فارس.
- ↑ سیری در اندیشههای دفاعی امام خمینی، ۱۳۷۸ش، ج۱، ص۳۴.
- ↑ «راهبردها و راهکارهای مقابله با سلطه رسانهای غرب از منظر آیتالله مکارم»، پایگاه اطلاعرسانی آیتالله مکارم شیرازی.
- ↑ پژوهشکده تحقیقات اسلامی سپاه، تهاجم فرهنگی، معاونت انتشارات مرکز فرهنگی سپاه، ص۱۴۵.
- ↑ «راهکارهای مقابله با جنگ نرم»، سایت خبرگزاری فارس.
- ↑ «راهبردها و راهکارهای مقابله با سلطه رسانهای غرب از منظر آیتالله مکارم»، پایگاه اطلاعرسانی آیتالله مکارم شیرازی.
منابع
- اسلامی، حسین، «تهاجم یا تبادل فرهنگی»، در مجله مطالعات فرهنگ - ارتباطات (نامه پژوهش فرهنگی سابق)، شماره ۸، زمستان ۱۳۸۸ش.
- ایرانیها، حمید، «ماهوارهها، تهاجم اقتصادی، تهاجم فرهنگی»، در مجله گزارش، شماره ۳۹، اردیبهشت ۱۳۷۳ش.
- «اولین هشدارها از سوی رهبر انقلاب پیرامون شبیخون فرهنگی»، سایت کیهان، تاریخ انتشار: ۵ بهمن ۱۳۹۵ش، تاریخ بازدید: ۱۲ آذر ۱۴۰۲ش.
- «اهداف دشمنان نظام اسلامی»، سایت راسخون، تاریخ انتشار: ۲۴ دی ۱۳۹۲ش، تاریخ بازدید: ۱۵ آذر ۱۴۰۲ش.
- پژوهشکده تحقیقات اسلامی سپاه، تهاجم فرهنگی، معاونت انتشارات مرکز فرهنگی سپاه، بیجا، چاپ دوم، بیتا.
- «پشت صحنه جشن هنر شیراز؛ پرهزینهترین پروژه استحاله فرهنگی در تاریخ معاصر ایران، سایت همشهری آنلاین، تاریخ انتشار: ۱۳ بهمن ۱۴۰۱ش، تاریخ بازدید: ۱۹ آذر ۱۴۰۲ش.
- پناهی، مهین، «بررسی اهداف و شیوههای نفوذ تهاجم فرهنگی در سبک زندگی ایرانی اسلامی»، در مجله مطالعات مدیریت، حسابداری و حقوق، دوره ۶، ۳۰ خرداد ۱۳۴۰۱ش.
- «تحکیم خانواده، مهمترین سد آسیبهای اجتماعی در گام دوم انقلاب است»، سایت جوان آنلاین، تاریخ انتشار: ۱۶ تیر ۱۳۹۸ش، تاریخ بازدید: ۱۲ آذر ۱۴۰۲ش.
- «تحول مفاهیم دشمنشناسی فرهنگی در اندیشه مقام معظم رهبری؛ از تهاجم فرهنگی تا رخنه فرهنگی»، سایت بصیرت، تاریخ انتشار: ۴ آبان ۱۳۹۳ش، تاریخ بازدید: ۲۰ آذر ۱۴۰۲ش.
- «تهاجم فرهنگی»، پایگاه اطلاعرسانی آیتالله مصباح یزدی، تاریخ بازدید: ۱۸ آذر ۱۴۰۲ش.
- «جنگ نرم؛ تبیین مفهومی، پیشینه تاریخی و تاکتیکها»، سایت خبرگزاری فارس، تاریخ انتشار: ۵ اردیبهشت ۱۳۸۹ش، تاریخ بازدید: ۱۳ آذر ۱۴۰۲ش.
- خامنهای، سید علی، سخنرانی «بیانات در دیدار جمعی از کارگزاران فرهنگی»، ۲۱ مرداد ۱۳۷۱ش.
- خسروپناه، عبدالحسین، جریانشناسی ضدفرهنگها، قم، ناشر: تعلیم و تربیت اسلامی، چاپ پنجم، ۱۳۹۰ش.
- خمینی، سید روح الله، صحیفه امام، ج۷، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۸ش.
- دبیرخانه تبیین اندیشههای دفاعی حضرت امام خمینی، سیری در اندیشههای دفاعی امام خمینی، ج۲، بیجا، انتشارات دفاع، چاپ اول، ۱۳۷۸ش.
- «راهبردها و راهکارهای مقابله با سلطه رسانهای غرب از منظر آیتالله مکارم»، پایگاه اطلاعرسانی آیتالله مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: ۱۴ آذر ۱۴۰۲ش.
- «راهکارهای مقابله با جنگ نرم»، سایت خبرگزاری فارس، تاریخ انتشار: ۲۷ تیر ۱۳۹۴ش، تاریخ بازدید: ۱۳ آذر ۱۴۰۲ش.
- شهبازی، عبدالله، «داستان تلخ تهاجم فرهنگی در ایران»، در مجله سورهاندیشه، شماره ۷۴ ۷۵، اسفند ۱۳۹۲ و فروردین ۱۳۹۳ش.
- «عبدالحسین خسروپناه»، سایت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، تاریخ انتشار: ۱ شهریور ۱۳۹۹ش، تاریخ بازدید: ۱۸ آذر ۱۴۰۲ش.
- عبدی، حسین، جنگ نرم، قم، دفتر نشر معارف، چاپ سوم، ۱۳۹۰ش.
- علویان، مرتضی و غلامرضا ضابط پورکاری، «جنگ نرم علیه جمهوری اسلامی ایران؛ توهم یا واقعیت؟»، در مجله مطالعات قدرت نرم، شماره ۱۳، پاییز و زمستان ۱۳۹۴ش.
- فصیحی، عبدالخالق، شرایط دفاع مشروع از دیدگاه امام و حقوق بین الملل، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۹۲ش.
- مؤسسه فرهنگی قدر ولایت، نقش روشنفکران در تاریخ معاصر ایران، ج۱، تهران، مؤسسه فرهنگی قدر ولایت، چاپ اول، ۱۳۸۷ش.
- مصباح یزدی، محمدتقی، تهاجم فرهنگی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ هشتم، ۱۳۸۱ش.
- «ناتوی فرهنگی و راهکارهای مقابله با آن از منظر قرآن کریم»، سایت دانشجو، تاریخ انتشار: ۱۳ دی ۱۳۸۹ش، تاریخ بازدید: ۱۱ آذر ۱۴۰۲ش.
- ولیزاده، اسماعیل، «تهاجم فرهنگی و راههای مقابله با آن»، در مجله معارف، شماره ۶۹، مهر ۱۳۸۸ش.