تهاجم فرهنگی

تهاجم فرهنگی به تلاش سازمان‌یافته برای تحمیل فرهنگ، ارزش‌ها و الگوهای رفتاری یک جامعه بر جامعه‌ای دیگر با هدف ایجاد دگرگونی فرهنگی و فراهم کردن زمینه سلطه سیاسی، اقتصادی و اجتماعی گفته می‌شود در این دیدگاه، جایگزینی اجباری عناصر فرهنگ بیگانه به‌جای فرهنگ و باورهای ملی از مهم‌ترین نشانه‌های تهاجم فرهنگی به شمار می‌رود این مفهوم از «تبادل فرهنگی» متمایز دانسته شده است؛ و گفته شده تبادل فرهنگی به معنای پذیرش آگاهانه و اختیاری دستاوردهای فرهنگی، علمی و اخلاقی دیگر ملت‌ها برای تکامل فرهنگ ملی است.

در ادبیات جمهوری اسلامی ایران، سید علی خامنه‌ای از آغاز رهبری خود بارها نسبت به تهاجم فرهنگی هشدار داده و آن را با تعابیری مانند «شبیخون فرهنگی»، «جنگ نرم» و «ناتوی فرهنگی» توصیف کرده است. به گفته محمدتقی مصباح یزدی، فیلسوف شیعی، آثار تهاجم فرهنگی از نبرد نظامی گسترده‌تر و ماندگارتر است؛ زیرا این نوع تهاجم به‌صورت تدریجی و پنهان بر باورها، ارزش‌ها و رفتارهای جامعه اثر می‌گذارد. همچنین نفوذ در فرهنگ، مؤثرترین راه سلطه استعمارگران بر ملت‌ها معرفی شده است. در منابع یادشده، اهداف تهاجم فرهنگی تغییر باورها، ارزش‌ها، سبک زندگی و الگوهای رفتاری جامعه، تضعیف هویت دینی و ملی و فراهم‌کردن زمینه سلطه سیاسی و اقتصادی عنوان شده است. امام خمینی نیز هدف آن را تربیت انسان‌های مادّی‌گرا و مصرف‌محور به جای انسان‌های متعهد دانسته است.

برای تحقق این اهداف، شیوه‌هایی مانند شبهه‌افکنی در مبانی دینی، ترویج مصرف‌گرایی و رفاه‌طلبی، تضعیف خودباوری نسل جوان، سست‌کردن بنیان خانواده، تربیت نیروهای وابسته، ترویج فساد اخلاقی و بهره‌گیری از رسانه‌ها و اسناد بین‌المللی فرهنگی گزارش شده است. همچنین برگزاری برخی رویدادهای علمی، هنری و ورزشی بر پایه ارزش‌های غربی و استفاده از رسانه‌های ماهواره‌ای از دیگر ابزارهای تهاجم فرهنگی شمرده شده‌اند.

در برخی پژوهش‌ها، آغاز تهاجم فرهنگی به ایران به سیاست‌های استعمار بریتانیا در سده نوزدهم میلادی نسبت داده شده و اقداماتی مانند ترجمه و نشر انجیل، گسترش جریان‌های فکری خاص، باستان‌گرایی و بابیت از مصادیق آن معرفی شده است. همچنین، گفته شده روشن‌فکران از زمان قاجار با تقلید از سبک زندگی غربی و مقابله با اسلام و تفکر سیاسی آن از پیام‌آوران تهاجم فرهنگی بوده‌اند. در دوره پهلوی نیز سیاست‌هایی چون کشف حجاب، محدودیت فعالیت‌های مذهبی، خلع لباس روحانیت، جشن هنر شیراز و کاپیتولاسیون از نمونه‌های تهاجم فرهنگی در ایران دانسته شده‌اند. برخی منابع نیز پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، جمهوری اسلامی ایران و دیگر کشورهای اسلامی را از اهداف اصلی جنگ نرم غرب معرفی کرده‌اند.

از پیامدهای تهاجم فرهنگی، دین‌گریزی، گسترش اشرافی‌گری و مصرف‌گرایی، تضعیف حکومت دینی، وابستگی فرهنگی و سیاسی، رواج عرفان‌های کاذب، فساد اخلاقی، افزایش اعتیاد و آسیب به نهاد خانواده یاد شده است. برای مقابله با آن نیز راهکارهایی مانند تقویت باورهای دینی و آگاهی سیاسی، شناخت شیوه‌های جنگ نرم، امر به معروف و نهی از منکر، بهره‌گیری از ظرفیت نهادهای آموزشی و رسانه‌ای، تحقق عدالت اقتصادی، حمایت از خانواده و مدیریت فضای مجازی پیشنهاد شده است.

کتاب تهاجم فرهنگی اثر محمدتقی مصباح یزدی