خطبه جهاد امام علی(ع)
 خطبه ۲۷ نهج البلاغه- نسخه خطی قرن هفتم هجری | |
| اطلاعات روایت | |
|---|---|
| صادره از | امام علی(ع) |
| راوی اصلی | ابی عبد الرحمن السُّلَمِی |
| راویان | علی بن عباس، مسعده بن صدقه، ابن ابی لیلی، هشام بن علی، محمد بن زکریا الجوهری |
| منابع شیعه | کافی، معانی الاخبار |
| منابع سنی | الکامل، البیان و التبیین، اخبار الطِوال |
| احادیث مشهور | |
| حدیث سلسلةالذهب • حدیث ثقلین • حدیث کساء • مقبوله عمر بن حنظلة • حدیث قرب نوافل • حدیث معراج • حدیث ولایت • حدیث وصایت • حدیث جنود عقل و جهل • حدیث شجره | |
خطبه ۲۷ نهج البلاغه معروف به «خطبه جهاد»؛ از سخنان امام علی(ع) است که با هدف تشویق مردم به جهاد در پی حمله سپاه معاویه به شهر مرزی انبار ایراد شد.در بسیاری از منابع تاریخی و حدیثی، این خطبه بهعنوان سخنانی شفاهی معرفی شده که برای مردم کوفه ایراد گردیده است؛ با این حال، شماری از مورخان بر این باوردند که این متن در قالب نامهای مکتوب نگاشته شده و پس از نماز جمعه برای مردم قرائت شده است.
سید عبدالزهراء خطیب نویسنده کتاب مصادر نهج البلاغه، برای این خطبه ده منبع پیش از زمان سید رضی معرفی کرده است. این خطبه در منابع حدیثی، تاریخی و ادبیِ شیعه و اهل سنت پیش از سید رضی، بهطور کامل و تقطیع شده نقل شده است.
این خطبه در سال ۳۸ هجری و اندکی پیش از شهادت امام علی(ع) بیان شده است.
جایگاه و اهمیت
خطبه ۲۷ نهج البلاغه به خطبه جهاد امام(ع) معروف است.[۱] این خطبه با هدف تشویق مردم به جهاد در راه خدا بیان شده است.[۲] ابن ابیالحدید این خطبه را از مشهورترین خطبههای امام علی(ع) دانسته که بسیاری از علما آن را در کتابهای خود ذکر کردهاند.[۳] جوادی آملی، نویسنده شرح نهج البلاغه، معتقد است، خطبه ۲۷ نهج البلاغه بخشهایی از خطبه مبسوطی است که در کتاب «تمام نهج البلاغه» بهعنوان خطبه ۶۰ آمده است.[۴]
خطبه ۲۷ نهج البلاغه در سال ۳۸ هجری چند روز قبل از شهادت امام علی(ع) ایراد شده است.[۵] طبق گزارش تاریخی، این خطبه پس از خبر حمله سپاه معاویه به شهر مرزی انبار (یکی از شهرهای مرزی عراق) و شهادت کارگزار امام(ع) به نام حَسان بن حَسان و سستی مردم در مقابله با مهاجمان بیان شده است.[۶]
با وجود آنکه خطبه ۲۷ نهجالبلاغه در منابع گوناگون شیعه و سنی بهعنوان یک خطبه شفاهی نقل شده است؛[۷] برخی مورخان از جمله دینوری و بَلاذُری این متن را نه یک خطبه شفاهی بلکه نامه مکتوبی دانستهاند که امام علی(ع) آن را به فردی سپرده تا بعد از نماز جمعه برای مردم قرائت کند.[۸] در انساب الاشراف علت نگارش نامه، مریض بودن امام(ع) ذکر شده است.[۹] به گفته جوادی آملی، از شارحان نهجالبلاغه، پس از پایان این خطبه، امام علی(ع) بیش از سی هزار نفر را تحت فرماندهی سرداران خود سازماندهی کرد و آنان را برای بازگشت به صفین اعزام نمود.[۱۰]
به گفته ابن ابیالحدید، شارح نهج البلاغه، بسیاری از دانشمندان درباره اهمیت جهاد و تشویق به آن سخن گفتهاند، اما همگی در این زمینه از کلام امام علی(ع) الهام و الگو گرفتهاند.[۱۱] به گفته ابن ابیالحدید، ابننُباته (که در ایراد خطبههای جهادی سرآمد بود[۱۲])، در خطبه جهادی خود از خطبه ۲۷ نهج البلاغه کپیبرداری کرده است.[۱۳]
این خطبه از جهات مختلفی مانند اصول و موازین شورانگیزی،[۱۴] علم بلاغت (سجع)،[۱۵] کتب نظامی(تخلف از جهاد)،[۱۶] مورد بررسی پژوهشگران قرار گرفته است.
خطبه در منابع دیگر
سید عبدالزهراء خطیب نویسنده مصادر نهج البلاغه برای خطبه ۲۷ نهج البلاغه ده منبع ذکر کرده است که علمای قبل از سید رضی آن را نقل کردهاند.[۱۷] خطبه ۲۷ نهج البلاغه در منابع تاریخی و حدیث پیش از سید رضی، چه در آثار شیعه مانند الکافی[۱۸] و معانی الاخبار[۱۹] و چه اهل سنت، مانند الغارات[۲۰] اخبار الطِوال[۲۱] و انساب الاشراف[۲۲] الدلائل في غريب الحديث[۲۳] نقل شده است. همچنین این خطبه توسط ادیبان و برخی مفسران مفسران قبل از سید رضی مانند جاحظ(م۲۵۵ق) در البیان و التبیین،[۲۴] مُبرَّد(م۲۸۵ق) در الكامل،[۲۵] عاصمی(متولد: ۳۷۸ق) در العسل المصفی[۲۶] بهصورت تقطیع نقل شده است.
سند خطبه در معانی الاخبار[۲۷] بهصورت تقطیع و در کافی بهصورت کامل به واسطه ابی عبد الرحمن السُّلَمِی[۲۸] نقل شده است.
محتوای کلی
خطبه ۲۷ نهج البلاغه با تبیین جایگاه و اهمیت جهاد به پیامدهای ترک جهاد برای امتها پرداخته است.[۲۹] در این خطبه از دعوت کوفیان به جهاد با دشمنان و سستی و نافرمانی آنان انتقاد شده است.[۳۰] همچنین در این خطبه از حمله سپاه معاویه به فرماندهی سفیان غامدی به شهر مرزی انبار اشاره شده و از تجاوز، ویرانگری و شهادت حسان بن حسان، نماینده امام(ع) در آن منطقه، به کوفیان خبر داده شده است.[۳۱] در بخش پایانی خطبه، امام علی(ع) با لحنی تند همراه با نفرین ضمن اشاره به سابقه نظامی خود، اتهام ناتوانی در جنگ را رد کرده و بر شایستگی خویش در رهبری دفاع و جهاد تأکید دارد.[۳۲]
پانویس
- ↑ آقایی و تقیپور، «تاثیرپذیری ابننباته فارقی از خطبه جهاد امام علی(ع) با محوریت تضمین» ص۴۱؛ مطهری، یادداشتهای استاد مطهری، ۱۳۷۸ش، ص۲۰۳.
- ↑ وثیقی میمندی و دیگران، «اصول و موازین شورانگیزی در خطبه جهاد نهج البلاغه»، ص۱۲۳.
- ↑ ابن ابیالحدید، شرح نهجالبلاغه، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۷۵.
- ↑ جوادی آملی، سَلُونِی قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِی (تحریر نهجالبلاغه)، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۲۹۷.
- ↑ جوادی آملی، سَلُونِی قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِی (تحریر نهجالبلاغه)، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۲۹۷.
- ↑ المبرد، محمد بن یزید، الکامل فی اللغه و الادب، السعودیه، ج۱، ص۶۷؛ جوادی آملی، سَلُونِی قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِی (تحریر نهجالبلاغه)، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۲۹۷.
- ↑ ابن میثم، شرح نهج البلاغه، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۳۲؛ نهجالبلاغه، تصحیح صبحی صالح، خطبه ۲۷، ص۶۸.
- ↑ دینوری، اخبار الطوال، ۱۳۷۳ش، ص۲۱۱.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۴۴۲.
- ↑ جوادی آملی، سَلُونِی قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِی (تحریر نهجالبلاغه)، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۲۹۷.
- ↑ ابن ابیالحدید، شرح نهجالبلاغه، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۸۰.
- ↑ شادمنامن و دیگران، «تاثیرپذیری ابننباته فارقی از خطبه جهاد امام علی(ع) با محوریت تضمین» ص۴۸.
- ↑ ابن ابیالحدید، شرح نهجالبلاغه، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۷۶.
- ↑ وثیقی میمندی و دیگران، «اصول و موازین شورانگیزی در خطبه جهاد نهج البلاغه»، ص۱۲۳ - ۱۴۱.
- ↑ بکری شیخ، البلاغة العربیة فی ثوبها الجدید، ۱۹۸۷م، ص۱۲۴.
- ↑ زمانی، بحوث حول النظام العسکری فی الاسلام، ۱۴۱۱ق، ص۱۲۱.
- ↑ حسینی خطیب، مصادر نهجالبلاغه و اسانیده، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۴۱۵.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۴.
- ↑ شیخ صدوق، معانی الأخبار، ۱۴۰۳ق، ص۳۰۹.
- ↑ ثقفی، الغارات، ۱۴۱۰ق، ج۲، ص۳۲۸.
- ↑ دینوری، اخبار الطوال، ۱۳۷۳ش، ص۲۱۱.
- ↑ بلاذری، انساب الاشراف، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۴۴۲.
- ↑ سرقسطی، الدلائل في غريب الحديث، ۱۴۲۲ق، ج۲، ص۶۴۵.
- ↑ جاحظ، البیان و التبیین، ۲۰۰۲م، ج۲، ص۳۶.
- ↑ المبرد، محمد بن یزید، الکامل فی اللغه و الادب، السعودیه، ج۱، ص۶۷.
- ↑ عاصمی، العسل المصفی، ۱۴۱۸ق، ج۱، ص۱۹۹.
- ↑ شیخ صدوق، معانی الأخبار، ۱۴۰۳ق، ص۳۰۹.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۴.
- ↑ مکارم شیرازی، پیام امام امیرالمؤمنین(ع)، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۱۳۳.
- ↑ جوادی آملی، سَلُونِی قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِی (تحریر نهجالبلاغه)، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۲۹۸.
- ↑ مکارم شیرازی، پیام امام امیرالمؤمنین(ع)، ۱۳۸۶ش، ج۲، ص۱۳۳.
- ↑ جوادی آملی، سَلُونِی قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِی (تحریر نهجالبلاغه)، ۱۳۹۸ش، ج۲، ص۳۳۴ و ۳۳۵.
منابع
- ابن میثم، میثم بن علی، شرح نهج البلاغه، تهران، دفتر نشر الکتاب، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق.
- ابن ابیالحدید، عبدالحمید بن هبةالله، شرح نهجالبلاغه، تصحیح، محمد ابوالفضل ابراهیم، قم، کتابخانه عمومی آیتالله مرعشی نجفی، چاپ اول، ۱۴۰۴ق.
- المبرد، محمد بن یزید، الکامل فی اللغه و الادب، محقق: عبدالحمید هنداوی، عربستان، المملکه العربیه السعودیه، بیتا.
- بکری شیخ، امین، البلاغة العربیة فی ثوبها الجدید، بیروت، دار العلم للملامین، ۱۹۸۷م.
- بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، تحقیق: سیهل زکار و ریاض الزرکلی، بیروت، دار الفکر، چاپ اول، ۱۴۱۷ق.
- ثقفی، ابراهیم بن محمد، الغارات، محقق: عبدالزهراء حسینی، بیجا، دار الکتاب الاسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.
- جاحظ، عمرو بن بحر، البیان و التبیین، محقق: علی بو ملحم، بیروت، دار و مکتبه الهلال، ۲۰۰۲م.
- جوادی آملی، عبدالله، سَلُونِی قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِی (تحریر نهجالبلاغه)، قم، اسراء، چاپ اول، ۱۳۹۸ش.
- حسینی خطیب، سید عبدالزهراء، مصادر نهج البلاغه و اسانیده، بیروت، دار الزهراء، چاپ چهارم، ۱۴۰۹ق.
- دینوری، احمد بن داود، اخبار الطِوال، محقق: محمد عبدالمنعم عامر و جمال الدین شیال، قم، منشورات الشریف الرضی، چاپ اول، ۱۳۷۳ش.
- زمانی، احمد، بحوث حول النظام العسکری فی الاسلام، بیروت، الدار الاسلامیه، ۱۴۱۱ق.
- سرقسطی، محمدقاسم بن ثابت، الدلایل فی غریب الحدیث، محقق: محمد بن عبدالله قناص، عربستان، مکتبه العبیکان، چاپ اول، ۱۴۲۲ق.
- سید رضی، محمد بن حسین، نهجالبلاغه، تصحیح صبحی صالح، قم، مؤسسة دار الهجرة، چاپ اول، ۱۴۹۷ق.
- شادمنامن، محمدرضا و دیگران، «تاثیرپذیری ابن نباته فارقی از خطبه جهاد امام علی(ع) با محوریت تضمین (با تکیه بر شرح ابن ابیالحدید)»، فصلنامه نهج البلاغه، سال نهم، شماره ۳۳، بهار ۱۴۰۰ش.
- عاصمی، احمد بن محمد، العسل المصفی، مصحح: محمدباقر محمودی، قم، مجمع احیای فرهنگ اسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
- مطهری، مرتضی، یادداشتهای استاد مطهری، تهران، صدرا، ۱۳۷۸ش.
- وثیقی میمندی و دیگران، «اصول و موازین شورانگیزی در خطبه جهاد نهج البلاغه»، پژوهشهای نهج البلاغه، سال شانزدهم، شماره ۵۵، زمستان ۱۳۹۶.