تفکر
تفکر در اندیشه شیعی به عنوان عملی اخلاقی و عبادی شناخته شده است. در عرصه اخلاق، شیعیان تفکر عقلی را به عنوان حجت ظاهری خداوند و ابزاری برای تمایز حق و باطل میشناسند. همچنین در منابع شیعه تفکر امری برتر از انجام اعمال عبادیِ صرف توصیف شده که منجر به آزادی عقل از تعصبات میشود. در این مکتب، کمال عبادت در همراهی با علم و آگاهی دانسته شده.
در منابع شیعی بر تفکر در خلقت الهی به عنوان راهی برای درک حکمت و هدفگذاری الهی، تاکید شده است. علاوه بر این تفکر عقلانی در حوزه فلسفه، کلام و فقه - در عین وجود مخالفتهایی در دورههای خاص - همواره مورد توجه فرهنگ شیعه بوده و به عنوان ابزاری برای درک عمیقتر آموزههای دینی و تبیین آنها در برابر چالشهای فکری، ارج نهاده شده است. با این حال در فقیهان، برای جلوگیری از گمراهی و تحیر متفکران محدودیتهایی وضع شده است. این محدودیتها شامل منع تفکر در ذات خداوند، تفکر بدون صلاحیت علمی و تفکر افراطی در مسائل اعتقادی و فقهی است.
چیستی و جایگاه تفکر
طبق یک پژوهش، قرآن در هفده آیه به ارزش تفکر اشاره کرده[۱] و در آیه ۲۹ سوره ص اساساً هدف نزول قرآن را تدبر و تفکر درباره آن ذکر کرده است.[۲] اندیشمندان شیعه نیز تفكر را مهمترين بخش از حقیقت انسان برشمردهاند به شکلی که معتقدند بدون آن بايد انسان را در رديف ديگر جانداران شمرد.[۳] برخی منابع شیعه، رسالت اسلام را آزادی عقل از تعصبات موروثی و قومی و دعوت به تفکر عقلانی دانستهاند.[۴] از دیدگاه متفکرانی همچون فیض کاشانی، فیلسوف و مفسر شیعه در قرن ۱۱ق، یکی از شرایط قبولی عبادات، انجام آنها از روی علم و آگاهی است.[۵] میتوان این دیدگاه را مبتنی بر روایاتی دانست که نتیجه عبادت یعنی آمرزش گناهان را مشروط به انجام آن از روی علم و تفکر میدانند.[۶] همچنین برخی از روایات عبادت بدون تفکر را همچون عملی غریزی و بیارزش دانستهاند و دو رکعت نماز عالِم را از هفتاد رکعت نماز جاهل[۷] یا یک سال عبادت برتر برشمردهاند.[۸] علاوه بر اینها، در حدیثی از امام صادق(ع) آمده است که عبادت، صرفاً به فراوانی نماز و روزه نیست، بلکه تفکر درباره خداوند ست.[۹]
تفکر در خلقت الهی و مفاهیم اخلاقی
از دیدگاه شیعیان، تفکر در خلقت جایگاه ویژهای دارد. از نظر ایشان، قرآن کریم به تفکر و تأمل در آفرینش جهان دعوت میکند.[۱۰] در حدیثی از امام علی(ع) آمده است که تفکر در ملکوت آسمانها و زمین، عبادت مخلصان است.[۱۱] در روایتی از امام صادق(ع)، تفکر در خلقت الهی و گسترش زمین برای اسکان انسانها و نیازهایشان مورد تاکید قرار گرفته است.[۱۲] به گفته جعفر سبحانی، فقیه شیعه، برخی مسلمانان به تفکر افراطی یا منع تفکر عقلانی در دین کشیده شدهاند؛ اما شیعیان به و درک خدا از طریق تفکر در آفرینش او دعوت میکنند.[۱۳] بر همین اساس برخی متفکران معتقد شدند که ایمان واقعی به خداوند تنها از طریق تفکر جدی در خلقت الهی ممکن است[۱۴] و حتی گفته شده که خداوند این بخش از معرفت عقلی را واجب کرده است.[۱۵]
همچنین در اندیشه شیعی، تفکر عقلی جایگاهی محوری در مسائل اخلاقی دارد. به گفته پژوهشگران اخلاق اسلامی، در گفتمان معرفتی شیعه کامل کننده حجت ظاهری (قرآن و سنت)،[۱۶] فرستاده خدا[۱۷] و ابزار اصلی تمایز حق و باطل است.[۱۸] از نظر آنها، پیامبر(ص) بر جایگاه تفکر عقلانی برای ادراک خیر تاکید کردهاند؛[۱۹] چرا که عقل ابزاری برای تشخیص حسن و قبح است.[۲۰]
چارچوب مجاز تفکر
در اندیشه شیعی برای جلوگیری از گمراهی و تحیر، چارچوبها و محدودیتهایی برای تفکر وضع شده است. مهمترین این محدودیتها عبارتند از:
- تفکر در ذات خداوند: یکی از مهمترین محدودیتهای تفکری در شیعه، تفکر در ذات خداوند است؛[۲۱] چرا که هیچ راهی برای شناخت ذات خداوند وجود ندارد و از نظر عملی نیز مایه گمراهی خواهد بود.[۲۲] برخی روایات به جای تفکر مستقیم در ذات الهی، توجه به عظمت آفرینش را راهی برای درک جایگاه خداوند پیشنهاد میکند.[۲۳]
- تفکر در اعتقادات با اتکا به مبانی غیر یقینی: اندیشمندان شیعه تأکید دارند تفکر در مسائل اعتقادی بایستی بر اساس مبانی یقینی و علمآور انجام شود. به گفته حیدر حبالله، پژوهشگر و استاد دانشگاه و حوزه علمیه، بیشتر متکلمین شیعه پس از عصر شیخ طوسی، علم را شرط صحت عقاید ذکر کردهاند.[۲۴] همچنین، شهید ثانی، فقیه شیعه قرن ۱۰ق، تصریح کرده است که نباید به خبر واحد در عقاید اعتماد کرد.[۲۵]
- تفکر افراطی در مسايل اعتقادی: منابع شیعه تعمق افراطی در مسائل اعتقادی را منع کردهاند.[۲۶] همچنین بزرگان شیعه از مباحثه و مجادله در موضوعات کلامی (برای مثال قضا و قدر) توسط افرادی که مهارت و تسلط کافی ندارند، منع کردهاند.[۲۷] این منع به دلیل پیچیدگی موضوع، احتمال بروز خرافات و ایجاد اختلاف در جامعه صورت گرفته است.[۲۸]
- تفکر افراطی در مسايل فقهی: برخی روایات، پرسش از مسائلی که به طور مشخص حرام نیستند را (به دلیل منجر شدن به تحریم) مذموم میداند.[۲۹] همچنین به گفته مکارم شیرازی، مرجع تقلید ایرانی، افراط در تفکر فقهی اين است كه حتّى در جزئيات زندگى نقش فقهی قائل شويم و فقه و احكام پنجگانه را در تمام رفتارهاى آدمى در همه حوزههاى زندگى جارى بدانيم و به تمام رفتارها تَسَرّی دهیم؛[۳۰] در حالی که فقه فقط رفتارهايى را شامل میشود كه در هدايت انسان تأثير دارد، ولى مسائل عادی زندگى که نقشی در هدايت انسان ندارد داخل حوزۀ فقه نيست.[۳۱]
جایگاه تفکر فلسفی در تشیع
گروهی از عالمان شیعه با تفکر فلسفی مخالفت کردهاند.[۳۲] علیرضا اعرافی، فقیه شیعه، دلایل عمومی مخالفت با تفکر فلسفی در میان برخی اندیشمندان شیعه را اعتقاد به تعارض اصول فلسفه با آموزههای قرآن و سنت، اختلافات فراوان میان آراء فلاسفه، اولویت نصوص دینی بر استدلالهای عقلی و نگرانی از اختلاط معارف شیعی با اندیشههای فلسفه غربی دانسته است.[۳۳] همچنین برخی اندیشمندان دلیل مخالفت با تفکر فلسفی را جلوگیری از اختلاط اندیشه شیعی با تفکرات ذوقی و شخصی از دین برشمردهاند.[۳۴] از نظر اعرافی، این مسئله گاهی به عنوان مخالفت کلی تشیع با عقلانیت مطرح شده است؛[۳۵] در حالی که مخالفت شیعه با علوم عقلی بسیار کمرنگتر از اهلسنت است و جریانِ غالب در تشیع، موافقت و همراهی با فلسفه و منطق و کلامِ عقلی بوده است.[۳۶] همچنین مخالفتها صرفاً در دورههای خاصی مانند ظهور اخباریگری و جریان تفکیک پررنگ شده است.[۳۷]
پانویس
- ↑ فهیمنیا، مبانی و مفاهیم اخلاق اسلامی در قرآن، ۱۳۸۹ش، ص۳۶۸.
- ↑ فهیمنیا، مبانی و مفاهیم اخلاق اسلامی در قرآن، ۱۳۸۹ش، ص۳۶۹.
- ↑ سبحانی تبریزی، انديشههای جاويد، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۳.
- ↑ قزوینی، الشیعة الإمامیة و نشأة العلوم الإسلامیة، ۱۹۸۹م، ص۱۹۹.
- ↑ فیض کاشانی، محجة البیضاء، ۱۳۸۳ق، ج۱، ص۳۶۶.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۲۶۶.
- ↑ شیخ مفید، الاختصاص، ۱۴۱۳ق، ص۲۴۵.
- ↑ امام رضا(ع)، فقه الرضا، ۱۳۶۵ش، ص۳۸۰.
- ↑ امام رضا(ع)، فقه الرضا، ۱۳۶۵ش، ص۳۸۰.
- ↑ قزوینی، الشیعة الإمامیة و نشأة العلوم الإسلامیة، ۱۹۸۹م، ص۱۹۹.
- ↑ لیثی واسطی، عیون الحکم و المواعظ، ۱۳۷۶ش، ص۵۳.
- ↑ امام صادق(ع) و مفضل بن عمر، توحید المفضل، ۱۳۸۴ش، ص۱۴۲.
- ↑ سبحانی تبریزی، أضواء علی عقائد الشیعة الإمامیة و تاریخهم، ۱۳۷۹ش، ص۲۸۶.
- ↑ قزوینی، الشیعة الإمامیة و نشأة العلوم الإسلامیة، ۱۹۸۹م، ص۳۵.
- ↑ خسروپناه و دیگران، نقش شیعه در گسترش علوم عقلي، ۱۴۴۰ق، ج۱، ص۱۶۱.
- ↑ خسروپناه و دیگران، نقش شیعه در گسترش علوم عقلي، ج۱، ص۷۱.
- ↑ تسخیری، مرجعیت شیعه از آغاز تاکنون، ۱۳۹۲ش، ج۱، ص۵۵؛ خسروپناه و دیگران، نقش شیعه در گسترش علوم عقلي، ۱۴۴۰ق، ج۱، ص۱۶۰.
- ↑ خسروپناه و دیگران، نقش شیعه در گسترش علوم عقلي، ج۱، ص۷۱.
- ↑ اعرافی و روحانی، قلمرو دین و گستره شریعت، ۱۳۹۶ش، ج۱، ص۲۲۵
- ↑ جبرئیلی، نقش شیعه در پیدایش و گسترش دانش کلام اسلامی، ج۱، ص۷۲.
- ↑ سبزواری، مهذب الأحكام، ۱۴۱۳ق، ج۱۵، ص۲۴۹ِ؛ اعرافی، فقه تربیتی، ۱۳۹۵ش، ج۴، ص۲۸۱؛ ورام، مجموعة ورام، ۱۳۰۰ق، ج۱، ص۲۵۰.
- ↑ سبزواری، مهذب الأحكام، ۱۴۱۳ق، ج۱۵، ص۲۴۹ِ؛ اعرافی، فقه تربیتی، ۱۳۹۵ش، ج۴، ص۲۸۱.
- ↑ اعرافی، فقه تربیتی، ۱۳۹۵ش، ج۴، ص۲۸۱.
- ↑ حبالله، نظریة السنة في الفکر الإمامي الشیعي، ۲۰۰۶م، ج۱، ص٧۰۰.
- ↑ حبالله، نظریة السنة في الفکر الإمامي الشیعي، ۲۰۰۶م، ج۱، ص٧۰۰.
- ↑ اعرافی، فقه تربیتی، ۱۳۹۵ش، ج۴، ص۳۰۲.
- ↑ اصغری، أوضح الشروح فی فرائد الأصول، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۱۱۲.
- ↑ اصغری، أوضح الشروح فی فرائد الأصول، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۱۱۲.
- ↑ اعرافی، فقه تربیتی، ۱۳۹۵ش، ج۴، ص۳۰۲.
- ↑ مکارم شیرازی و دیگران، ۱۳۷۹ش، دائرةالمعارف فقه مقارن، ج۱، ص۷۱.
- ↑ مکارم شیرازی و دیگران، ۱۳۷۹ش، دائرةالمعارف فقه مقارن، ج۱، ص۷۱.
- ↑ ابراهیمی دینانی، ماجرای فکر فلسفی در جهان اسلام، ۱۳۷۶ش، ج۱، صص۱۰۴-۱۲۳.
- ↑ اعرافی، فقه تربیتی، ۱۳۹۵ش، ج۴، ص۱۲۷.
- ↑ خراسانی، هدایة الأمة إلی معارف الائمة، ۱۴۱۶ق، ج۱، ص۳.
- ↑ اعرافی، فقه تربیتی، ۱۳۹۵ش، ج۴، ص۳۰۲.
- ↑ اعرافی، فقه تربیتی، ۱۳۹۵ش، ج۴، ص۱۲۷.
- ↑ اعرافی، فقه تربیتی، ۱۳۹۵ش، ج۴، ص۱۱۶.
منابع
- ابراهیمی دینانی، غلامحسین، ماجرای فکر فلسفی در اسلام، تهران، انتشارات طرح نو، ۱۳۷۶ش.
- اصغری، عبدالله، أوضح الشروح فی فرائد الأصول، قم، قيام، ۱۳۸۳ش.
- اعرافی، علیرضا: بررسی فقهی تعلیم و تعلم فلسفه، قم، موسسه فرهنگی هنری اشراق و عرفان، ۱۳۹۴ش.
- اعرافی، علیرضا، اعرافی، فقه تربیتی، ۱۳۹۵ش، قم، موسسه فرهنگی هنری اشراق و عرفان، ۱۳۹۵ش.
- اعرافی، علیرضا، و رضا روحانی راد، قلمرو دین و گستره شریعت، گردآوری رضا روحانی راد، قم، موسسه فرهنگی هنری اشراق و عرفان، ۱۳۹۶ش.
- امام رضا(ع)، الفقه المنسوب للإمام الرضا علیه السلام و المشتهر بفقه الرضا، قم، مؤسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث، ۱۳۶۵ش/ ۱۴۰۶ق.
- امام صادق(ع)؛ مفضل بن عمر،توحید مفضل، قم، کتابفروشی داوری، ۱۳۸۴ش.
- تسخیری، محمدعلی، مرجعیت شیعه از آغاز تاکنون، ترجمهٔ محمدمهدی رضایی، تهران، مجمع جهانی تقريب مذاهب اسلامی. معاونت فرهنگی،۱۳۹۲ش.
- جبرئیلی، محمد صفر، نقش شیعه در پیدایش و گسترش دانش کلام اسلامی، قم، انتشارات امام علی بن ابی طالب (علیه السلام)، ۱۳۷۹ش.
- حبالله، حیدر، نظریة السنة في الفکر الإمامي الشیعي التکوّن و الصیرورة، بیروت، مؤسسة الإنتشار العربي، ۲۰۰۶م.
- حکیمی، محمدرضا، و دیگران، مقام عقل، گردآوری محمد اسفندیاری، گردآوری محمد کاظم حیدری، قم، دليل ما، ۱۳۸۳ش.
- دهقان، اکبر، راه رشد، قم، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، ۱۳۷۹ش.
- سبحانی تبریزی، جعفر، أضواء علی عقائد الشیعة الإمامیة و تاریخهم، قم، مشعر، ۱۳۷۹ش/۱۴۲۱ق.
- سبحانی تبریزی، جعفر، انديشههای جاويد، قم، مؤسسه امام صادق (ع)، ۱۳۸۲ش.
- سبزواری، عبدالاعلی، مهذب الأحکام في بیان الحلال و الحرام، قم، ۱۴۱۳ق.
- فهیمنیا، محمدحسین، مبانی و مفاهیم اخلاق اسلامی در قرآن، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۹ش،
- فیض کاشانی، محسن، محجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء، قم، جامعه مدرسین، ۱۳۸۳ق.
- قزوینی، علاءالدین، الشیعة الإمامیة و نشأة العلوم الإسلامیة، بی جا، ۱۹۸۹م.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
- لیثی واسطی، علی بن محمد، عیون الحکم و المواعظ، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دار الحديث، سازمان چاپ و نشر،۱۳۷۶ش.
- مفید، محمد بن محمد، الاختصاص، تصحیح علیاکبر غفاری و محمود محرمی زرندی، قم، الموتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
- مکارم شیرازی، ناصر؛ جمعی از اساتید و محققان حوزه علمیه قم، معارف فقه مقارن، قم، انتشارات امام علی بن ابی طالب (علیه السلام)، ۱۳۹۰ش.
- ورام، مسعود بن عیسی، مجموعة ورّام، المكتبة الحيدرية،بی جا، ۱۳۰۰ق/۱۹۸۰م.
اخلاق | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| آیات و احادیث |  | ||||
| محاسن |
| ||||
| رذایل |
| ||||
| کتابها | |||||
| وابسته | |||||