فرهنگ قرآن (کتاب)
 چاپ اولین جلد کتاب در سال ۱۳۷۹ش | |
| اطلاعات کتاب | |
|---|---|
| عنوان اصلی | فرهنگ قرآن |
| نویسنده | اکبر هاشمی رفسنجانی و جمعی از محققان |
| تعداد جلد | ۳۳ جلد |
| اطلاعات نشر | |
| ناشر | بوستان کتاب |
| محل نشر | قم |
| ترجمه فارسی | |
| نام کتاب | فرهنگ قرآن: کلید راهیابی به موضوعات و مفاهیم قرآن کریم |
فرهنگ قرآن از جامعترین معجمهای موضوعی قرآن کریم است که با هدف ساماندهی و دسترسی آسان به مفاهیم قرآنی تدوین شده است.
این کتاب بر پایه برداشت اجتهادی از آیات تدوین شده و در مقدمه آن ملاکهای گزینش مدخلها، اصول و ضوابط برداشت از آيات نیز بیان شده است. از جمله نقدهای وارد بر این کتاب، پرحجمی و طولانی بودن آن به دلیل حذف نشدن آیات تکراری و نیز دخالت فهم و شخصیت مؤلف در انتخاب مدخلهاست؛ امری که سبب شده این کتاب از یک معجم لفظی به معجمی معنوی سوق یابد.
این اثر بر پایه یادداشتهای اکبر هاشمی رفسنجانی و با همکاری مرکز فرهنگ و معارف قرآن در سال ۱۳۷۹ش منتشر شد.
معرفی اجمالی
فرهنگ قرآن از گستردهترین معجمهای موضوعی الفبایی است که در موضوعات قرآنی تهیه و تنظیم شده است.[۱] تعداد کل عناوین اصلی و فرعی تکرار شده ۸۱۱۶۳ عنوان ذکر شده است.[۲] این کتاب با هدف گردآوری همه اطلاعات بر اساس مفاهيم قرآن و در نهايت طبقهبندی آنها برای استفاده آسان و سريع خوانندگان و برای پژوهشهای نو در معارف قرآن نوشته شده است.[۳] برداشت از آيات در این کتاب، اجتهادی و فراتر از الفاظ بیان شده است.[۴] طبقهبندی بودن اطلاعات در این اثر سبب شد تا این اثر را نوعی تفسیر موضوعی به شمار آوردهاند.[۵]
نگارش کتاب فرهنگ قرآن توسط اکبر هاشمی رفسنجانی پیریزی شد؛ سپس پژوهشگران مركز فرهنگ و معارف قرآن دفتر تبليغات اسلامی حوزه علميه قم، عهدهدار تكميل، تنظيم و انتشار يادداشتهای ايشان شدهاند.[۶] نویسنده، شروع نگارش کتاب فرهنگ قرآن را با يادداشتها و فيشبردارىهاى خود از دوران بازجویی در سال ۱۳۵۴ش آغاز[۷] و در مقدمه شیوه نگارش خود را بیان کرد.[۸] بر اساس همين يادداشتها، پيشتر «تفسير راهنما» تدوين شد و اينک همانها، اساس «فرهنگ قرآن» شدهاند.[۹] نام اولیه مورد نظر نویسنده «کلید قرآن» بود، اما با اصرار محققان مرکز، عنوان «فرهنگ قرآن» انتخاب شد.[۱۰] چاپ اول این اثر، در ابتدا در یک جلد در سال ۱۳۷۹ هجری شمسی منتشر شد،[۱۱] و سپس چاپهای بعدی بهتدریج جلدهای بعدی به آن اضافه شد[۱۲] تا در نهایت به ۳۳ جلد رسید.[۱۳]
مؤلف
اکبر هاشمی رفسنجانی (۱۳۱۳ - ۱۳۹۵ش) روحانی و از یاران شاخص امام خمینی در مبارزه علیه حکومت پهلوی بود. او پس از اتمام مقدمات و سطح در درس خارج مراجعی از جمله بروجردی، امام خمینی شرکت کرد.[۱۴] او دارای تألیفات متعددی از جمله تفسیر راهنما است.[۱۵] هاشمی در دوران عمر خود در جمهوری اسلامی ایران مسئولیتهای سیاسی متعددی برعهده داشت، از جمله ریاست جمهوری، ریاست مجلس شورای اسلامی و ریاست مجلس خبرگان رهبری.[۱۶]
ویژگیهای علمی و ساختاری
فراگيری و جامعیت نسبت به همه يافتههای مهم قرآنی در هر موضوع، از ويژگیهای فرهنگ قرآن دانسته شده است.[۱۷] در مقدمه کتاب، ملاکهای گزینش مدخلها نیز به تفصیل بیان شده است، از جمله؛ انتخاب موضوعات علوم قرآنی مانند محکم، متشابه و نسخ که در قرآن کریم به آنها اشاره شده و از مفاهیم قرآنی به شمار آمدهاند، بهعنوان مدخل انتخاب شدهاند؛ همچنین اسماء و صفات الهی، چه آنهایی که بهصراحت در قرآن آمدهاند و چه صفاتی که از آیات برداشت شده و در روایات یا منابع کلامی مطرح شدهاند، بهعنوان مدخل در این کتاب آمده است.[۱۸] نویسنده در مقدمه کتاب، اصول و ضوابط برداشت از آيات را نیز ذکر کرده است؛ استفاده از روایات شأن نزول در صورت اعتبار و سازگاری با آموزههای پذیرفتهشده و همچنین استفاده از قرائت مشهور حفص از عاصم و عدم توجه به قرائتهای دیگر از جمله اصول و ضوابط نام برده شده است.[۱۹]
فرهنگ قرآن با ساختار درختی، از موضوعات کلی شروع شده و به مباحث جزئیتر به ترتیب الفبا میرسد تا پژوهشگر با موضوع آگاهی بیشتری پیدا کند.[۲۰]
نقدها
نقدهایی به کتاب فرهنگ قرآن انجام شده است، از جمله؛ پرحجمی و طولانیبودن کتاب به دلیل حذفنشدن آیات تکراری، غلطهای چاپی در جلد اول و نیز دخالت فهم و شخصیت مؤلف در انتخاب مداخل که سبب سوقدادن این کتاب از معجم لفظی به معجم معنوی شده است.[۲۱] از فواید این معجم معنایی، شناسایی واژهها و مدخلهای هممفهوم و ارجاع آنها به یکدیگر است.[۲۲]
پانویس
- ↑ ایازی، «نگاهی به معجمهای موضوعی قرآن کریم»، ص۱۳۴.
- ↑ ایازی، «نگاهی به معجمهای موضوعی قرآن کریم»، ص۱۳۴.
- ↑ رضوانیپور، «نگرشی به فرهنگ قرآن و مقايسه آن با ديگر فهرستهای موضوعی قرآن»، ص۱۹۲.
- ↑ رضوانیپور، «نگرشی به فرهنگ قرآن و مقايسه آن با ديگر فهرستهای موضوعی قرآن»، ص۱۹۴.
- ↑ بابایی، «نمایی از فرهنگ قرآن»، ص۵۴.
- ↑ رضوانیپور، «نگرشی به فرهنگ قرآن و مقايسه آن با ديگر فهرستهای موضوعی قرآن»، ص۱۹۲.
- ↑ هاشمی رفسنجانی، مقدمه فرهنگ قرآن، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۴۱.
- ↑ هاشمی رفسنجانی، مقدمه فرهنگ قرآن، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۴۱.
- ↑ هاشمی رفسنجانی و جمعی از محققان، تفسیر راهنما، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۱۲ و ۱۳.
- ↑ هاشمی رفسنجانی، مقدمه فرهنگ قرآن، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۴۵.
- ↑ هاشمی رفسنجانی، فرهنگ قرآن، ۱۳۷۹ش، ص۲.
- ↑ «۵ جلد فرهنگ قرآن چاپ و منتشر ميشود»، سایت راسخون.
- ↑ «فرهنگ قرآن»، بازار کتاب.
- ↑ شیرعلینیا، روایتی از زندگی و زمانه هاشمی رفسنجانی، ۱۳۹۵ش، ص۳۴.
- ↑ «اکبر هاشمی رفسنجانی»، مرکز اسناد آیت الله هاشمی رفسنجانی.
- ↑ شیرعلینیا، روایتی از زندگی و زمانه هاشمی رفسنجانی، ۱۳۹۵ش، ص۲۵۲ و ۵۶۰ و ۸۱۲.
- ↑ رضوانیپور، «نگرشی به فرهنگ قرآن و مقايسه آن با ديگر فهرستهای موضوعی قرآن»، ص۱۹۳.
- ↑ هاشمی رفسنجانی، مقدمه فرهنگ قرآن، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۵۱ و ۵۲.
- ↑ هاشمی رفسنجانی، مقدمه فرهنگ قرآن، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۵۲ و ص۵۳.
- ↑ بابایی، «نمایی از فرهنگ قرآن»، ص۵۴.
- ↑ بابایی، «نمایی از فرهنگ قرآن»، ص۵۴ -۵۷.
- ↑ بابایی، «نمایی از فرهنگ قرآن»، ص۵۴.
منابع
- «اکبر هاشمی رفسنجانی»، مرکز اسناد آیت الله هاشمی رفسنجانی، تاریخ بازدید: ۱۰ تیر ۱۴۰۵ش.
- ایازی، سید محمدعلی، «نگاهی به معجمهای موضوعی قرآن کریم» مجله بینات، سال اول، شماره۲، ۱۳۸۹ش.
- بابایی، رضا، «نمایی از فرهنگ قرآن»، مجله آینه پژوهش، شماره ۶۲، ۱۳۸۹ش.
- رضوانیپور، مهدی، «نگرشی به فرهنگ قرآن و مقايسه آن با ديگر فهرستهای موضوعی قرآن»، در کتاب فرهنگ قرآن از نگاه قرآنپژوهان، قم، مؤسسه بوستان کتاب، ۱۳۸۶ش.
- شیرعلینیا، جعفر، روایتی از زندگی و زمانه هاشمی رفسنجانی، نشر سایان، ۱۳۹۵ش.
- هاشمی رفسنجانی، اکبر و جمعی از محققان مرکز فرهنگ و معارف قرآن، فرهنگ قرآن، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۳ش.
- هاشمی رفسنجانی، اکبر و جمعی از محققان مرکز فرهنگ و معارف قرآن، فرهنگ قرآن، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۹ش.
- هاشمی رفسنجانی، اکبر و جمعی از محققان، تفسیر راهنما: روشی نو در ارائه مفاهیم و موضوعات قرآن، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۶ش.
- «فرهنگ قرآن»، بازار کتاب، تاریخ بازدید: ۲۰ مرداد ۱۴۰۵ش.
- هاشمی رفسنجانی، اکبر، برگزیده فرهنگ قرآن، قم، مؤسسه بوستان کتاب، ۱۳۸۷ش.
- «۵ جلد فرهنگ قرآن چاپ و منتشر ميشود»، سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۵ بهمن ۱۳۸۹ش، تاریخ بازدید: ۱۱ تیر ۱۴۰۵ش.