استدبار قبله

مقالهٔ استدبار قبله با مقالات ارتباط دارد.

اِستدِبار قبله اصطلاحی فقهی به معنای پشت کردن به قبله است. به فتوای فقیهان، استدبار قبله در حال نماز و طوافِ واجب، جایز نیست و موجب باطل شدن این عبادات می‌شود. همچنین فقیهان، تخلّی (قضای حاجت) در حالت پشت به قبله را حرام می‌دانند. افزون بر این، در منابع فقهی، استدبار قبله در مواردی همچون زیارت معصومان(ع)، تلقین میت، پرتاب سنگ به جمرهٔ عَقَبه در اعمال حج و قرار گرفتن قاضی هنگام قضاوت، مستحب شمرده شده است.

مفهوم و جایگاه

اِستِدبارِ قبله اصطلاحی فقهی^[۱] - در مقابل استقبال قبله^[۲] - به معنای پشت کردن به قبله است.^[۳] در منابع فقهیِ اسلام، موضوع استدبار قبله در بخش‌هایی چون طهارت، صلاة، حج، نِکاح، لِعان و قضاء، مورد بررسی قرار گرفته و احکام مرتبط با آن بیان گردیده است.^[۴]

موارد حرمت استدبار قبله

فقیهان، استدبار قبله در نماز را موجب باطل شدن آن می‌دانند.^[۵] برخی از فُقها همچون شهید اول، انحراف^[۶] و استدبار قبله^[۷] [از روی عمد] را در نماز حرام شمرده‌اند. بنابر قول مشهور، استدبار قبله در نماز مستحبی نیز موجب باطل شدن آن است.^[۸] مگر اینکه نمازگزار در حال سواره یا راه رفتن باشد، که در این صورت، بر پایهٔ روایات^[۹] استدبار قبله جایز شمرده شده است.^[۱۰]

به فتوای فقیهان، استدبار قبله و پشت کردن به کعبه در طوافِ واجب، جایز نیست^[۱۱] و انجام این عمل، موجب باطل شدن طواف می‌گردد.^[۱۲] همچنین در منابع فقهی، استدبار قبله هنگام تخلّی (قضای حاجت) - همچون استقبال قبله در این حالت - حرام دانسته شده است.^[۱۳]

افزون بر این، در مورد زن باردار غیر مسلمانی که جنین او از شوهرِ مسلمان است، گفته شده که اگر از دنیا برود، باید پشت به قبله و به پهلوی چپ، دفن شود؛ به گونه‌ای که جنین مُردهٔ در رحِم او، رو به قبله قرار گیرد.^[۱۴]

موارد استحباب استدبار قبله

در منابع فقهی، استدبار قبله در موارد زیر، مستحب شمرده شده است:^[۱۵]

زیارت معصومان(ع): فقیهان، پشت به قبله و رو به قبر امام ایستادن را از جمله آداب و مستحبات زیارت معصومان(ع)، بیان نموده‌اند.^[۱۶] بر خلاف زیارت غیر معصومان، که توصیه شده زائر در حالتی قرار گیرد که رو به قبر و قبله باشد.^[۱۷]
تلقین‌دهندهٔ میت: برخی فقیهان بر این باورند که هنگام تلقین میت، مستحب است تلقین‌دهنده پشت به قبله و رو به جنازه باشد.^[۱۸] اما برخی دیگر معتقدند، تلقین‌دهنده رو به قبله و قبر قرار گیرد.^[۱۹] به اعتقاد شهید اول از فقیهان قرن هشتم قمری، تلقین‌دهنده بین این دو حالت مخیّر است.^[۲۰]
امام جماعت پس از نماز باران: بر پایهٔ روایات،^[۲۱] در آداب نماز باران گفته شده که مستحب است، امام پس از اتمام نماز و ذکرهای مربوطه، پشت به قبله و رو به مردم نموده و همراه با آنها صد مرتبه حمد خدا را بجا آورند.^[۲۲]
رَمْی جمرهٔ عقبه: به اعتقاد بسیاری از فقیهان، مستحب است که حج‌گزار هنگام سنگ زدن به جمرۀ عَقَبه پشت به قبله و در وقت سنگ زدن به دو جمرۀ دیگر، رو به قبله باشد.^[۲۳]
مُلاعنهٔ زن و شوهر: در باب لِعان (نفرین زن و شوهر)، گفته شده که اجرای آن باید در حضور حاکم شرع یا نماینده وی صورت گیرد و مستحب است که حاکم در این هنگام پشت به قبله و زن و مرد رو به قبله باشند.^[۲۴]
قضاوت: در آداب قضاوت چنین آمده که مستحب است، قاضی به‌هنگام قضاوت، پشت به قبله و دو طرف دعوا رو به قبله قرار گیرند.^[۲۵]

بر اساس برخی روایات^[۲۶] نیز، پشت به قبله بودن در حال آمیزش -همانند رو به قبله بودن- عملی مکروه دانسته شده است.^[۲۷]

پانویس

↑ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۴۰۷.
↑ جمعی از پژوهشگران، موسوعة الفقه الإسلامی، ۱۴۲۳ق، ج۱۱، ص۳۰۹.
↑ جوهری، الصحاح، ذیل واژه «دبر»؛ جمعی از پژوهشگران، موسوعة الفقه الإسلامی، ۱۴۲۳ق، ج۱۱، ص۳۰۹.
↑ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۴۰۷.
↑ برای نمونه رجوع کنید به علامه حلّی، نهایة الاحکام، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۵۳۰؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۷۰۶؛ نجفی، جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۱، ص۲۸؛ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۴۰۷-۴۰۸.
↑ شهید اول، ذکری الشیعة، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۱۶-۱۸.
↑ جمعی از پژوهشگران، موسوعة الفقه الإسلامی، ۱۴۲۳ق، ج۱۱، ص۳۱۱.
↑ برای نمونه رجوع کنید به بهبهانی، مصابیح الظلام، ۱۴۲۴ق، ج۶، ص۳۷۹؛ نجفی، جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۸، ص۴؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۵۴۶.
↑ رجوع کنید به کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۴۴۱، حدیث ۲؛ شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۲۳۰، حدیث ۵۹۱؛ شیخ حرّ عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۰۹ق، ج۴، ص۳۲۸، باب ۱۵؛ بهبهانی، مصابیح الظلام، ۱۴۲۴ق، ج۶، ص۳۷۹.
↑ برای نمونه رجوع کنید به حلّی، ایضاح الفوائد، ۱۳۸۷ق، ج۱، ص۸۰؛ نجفی، جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۸، ص۸؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۵۴۶.
↑ برای نمونه رجوع کنید به موسوی شاهرودی، جامع الفتاوی مناسک حج، ۱۴۲۸ق، ص۱۱، مسألهٔ ۲۹۷؛ محمدی خراسانی، شرح تبصرة المتعلمین، بی‌تا، ج۱، ص۳۰۰؛ مجلسی، بیست و پنج رساله فارسی، ۱۴۱۲ق، ص۴۸۱.
↑ برای نمونه رجوع کنید به نجفی، جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۹، ص۲۹۲؛ محدّث بحرانی، الحدائق الناضرة، ۱۴۰۵ق، ج۱۶، ص۱۰۲؛ شیخ انصاری، مناسک حج (محشّٰی)، ۱۴۲۵ق، ص۵۳.
↑ برای نمونه رجوع کنید به شیخ طوسی، النهایه، ۱۴۰۰ق، ج۱، ص۹؛ علامه حلی، قواعد الاحکام، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۱۸۰؛ شهید ثانی، مسالک الافهام، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۲۸؛ نجفی، جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۷.
↑ برای نمونه رجوع کنید به محقق حلّی، شرائع الإسلام، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۳۴؛ علامه حلّی، تبصرة المتعلمین، ۱۴۱۱ق، ص۳۳؛ موسوی عاملی، مدارک الاحکام، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۱۳۶.
↑ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۴۰۷-۴۰۸.
↑ برای نمونه رجوع کنید به شهید اول، الدروس الشرعیة، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۲۳؛ محدّث بحرانی، الحدائق الناضرة، ۱۴۰۵ق، ج۱۷، ص۴۲۱؛ شیخ صدوق، الهدایة، ۱۴۱۸ق، ص۱۲۱؛ نجفی، جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲۰، ص۱۰۲.
↑ شیخ صدوق، الهدایة، ۱۴۱۸ق، ص۱۲۱؛ اردبیلی، مجمع الفائدة و البرهان، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۴۸۷؛ آملی، مصباح الهدی، ۱۳۸۴ق، ج۶، ص۴۹۸.
↑ ابوالصلاح حلبی، الکافی فی الفقه، ۱۴۰۳ق، ص۲۳۹؛ الجامع للشرائع، ص۵۵؛ حلّی، الجامع للشرائع، ۱۴۰۵ق، ص۵۵؛ جمعی از پژوهشگران، موسوعة الفقه الإسلامی طبقا لمذهب أهل البیت(ع)، ۱۴۲۳ق، ج۱۱، ص۳۱۰.
↑ ابن‌ادریس حلّی، السرائر، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۱۶۵؛ علامه حلی، قواعد الاحکام، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۲۳۳.
↑ شهید اول، الدروس الشرعیة، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۱۱۶؛ شهید اول، اللمعة الدمشقیة، ۱۴۱۰ق، ص۳۰.
↑ امام رضا(ع)، الفقه المنسوب للإمام الرضا(ع)، ۱۴۰۶ق، ص۱۵۳؛ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۴۶۲، حدیث ۱؛ مجلسی اول، روضة المتقین، ۱۴۰۶ق، ج۲، ص۷۷۷.
↑ علامهٔ حلی، تذکرة الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج۴، ص۲۱۵؛ نراقی، مستند الشیعة، ۱۴۱۵ق، ج۶، ص۳۶۵؛ بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۸۸، ص۳۳۵.
↑ برای نمونه رجوع کنید به علامه حلّی، مختلف الشیعة، ۱۴۱۳ق، ج۴، ص۲۶۸؛ نراقی، مستند الشیعة، ۱۴۱۵ق، ج۱۲، ص۲۹۲؛ نجفی، جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۹ ص۱۱۲؛ خویی، مناسک الحج، ۱۴۱۱ق، ص۲۲۷.
↑ ابن‌براج طرابلسی، المهذب، ۱۴۰۶ق، ج۲، ص۳۰۶؛ سلاّر دیلمی، المراسم، ۱۴۰۴ق، ص۱۶۳؛ شیخ مفید، المقنعة، ۱۴۱۳ق، ص۵۴۰؛ نجفی، جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۳۴، ص۶۰.
↑ برای نمونه رجوع کنید به محقق حلّی، شرائع الإسلام، ۱۴۰۸ق، ج۴، ص۶۵؛ علامه حلّی، تحریر الأحکام، ۱۴۲۰ق، ج۵، ص۱۲۱؛ شهید ثانی، مسالک الافهام، ۱۴۱۳ق، ج۱۳، ص۳۶۷؛ نجفی، جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۴۰، ص۷۴.
↑ فیض کاشانی، الوافی، ۱۴۰۶ق، ج۲۲، ص۷۲۷، حدیث ۲۹؛ مجلسی، ملاذ الأخیار، ۱۴۰۶ق، ج۱۲، ص۳۵۲، حدیث ۱۸؛ شیخ حرّ عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۰۹ق، ج۲۰، ص۱۳۷، حدیث ۲۵۲۳۸.
↑ علامه حلی، قواعد الاحکام، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۶؛ فاضل هندی، کشف اللثام، ۱۴۱۶ق، ج۷، ص۲۰؛ نجفی، جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲۹، ص۵۹؛ خویی، موسوعة الإمام الخوئی، ۱۴۱۸ق، ج۱۲، ص۳۵.

منابع

آملی، میرزا محمدتقی، مصباح الهدی فی شرح العروة الوثقی، تهران، چاپ اول، ۱۳۸۴ق.
ابوالصلاح حلبی، تقی الدین بن نجم الدین، الکافی فی الفقه، محقق و مصحح: استادی، رضا، اصفهان، کتابخانه عمومی امام امیر المؤمنین(ع)، چاپ اول، ۱۴۰۳ق.
ابن‌ادریس حلّی، محمد بن منصور السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، محقق و مصحح: موسوی، حسن بن احمد، ابن مسیح، ابو الحسن، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ دوم، ۱۴۱۰ق.
ابن‌براج طرابلسی، قاضی عبد العزیز، المهذب، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول، ۱۴۰۶ق.
اردبیلی، احمد بن محمد، مجمع الفائدة و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان، محقق و مصحح: عراقی، آقا مجتبی، اشتهاردی، علی‌پناه، یزدی اصفهانی، آقاحسین، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول، ۱۴۰۳ق.
امام رضا(ع)، علی بن موسی (امام هشتم)، الفقه المنسوب للإمام الرضا(ع)، مؤسسة آل البیت(ع)، مشهد، چاپ اول، ۱۴۰۶ق.
بنی‌هاشمی خمینی، سید محمدحسین،، توضیح المسائل (محشّی)، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ هشتم، ۱۴۲۴ق.
بهبهانی، محمدباقر، مصابیح الظلام، قم، مؤسسة العلامة المجدد الوحید البهبهانی، چاپ اول، ۱۴۲۴ق.
جمعی از پژوهشگران، موسوعة الفقه الإسلامی طبقا لمذهب أهل البیت(ع)، زیر نظر: هاشمی شاهرودی، سید محمود، قم مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۳ق.
جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح (تاج اللغة و صحاح العربیة)، محقق و مصحح: عطار، احمد عبد الغفور، بیروت، دارالعلم للملایین، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.
حلّی (فخر المحققین)، محمد بن حسن، ایضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد، محقق و مصحح: موسوی کرمانی، سید حسین، اشتهاردی، علی‌پناه، بروجردی، عبدالرحیم، قم، مؤسسه اسماعیلیان، چاپ اول، ۱۳۸۷ق.
حلّی، یحیی بن سعید، الجامع للشرائع، قم، مؤسسة سید الشهداء العلمیة، چاپ اول، ۱۴۰۵ق.
خویی، سید ابوالقاسم، مناسک الحج، قم، چاپخانه مهر، چاپ یازدهم، ۱۴۱۱ق.
خویی، سید ابوالقاسم، موسوعة الإمام الخوئی، مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی، قم، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
سلاّر دیلمی، حمزة بن عبد العزیز، المراسم العلویة و الأحکام النبویة، محقق و مصحح: بستانی، محمود، قم، منشورات الحرمین، چاپ اول، ۱۴۰۴ق.
شهید اول (عاملی)، محمد بن مکی، الدروس الشرعیة فی فقه الإمامیة، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ دوم، ۱۴۱۷ق.
شهید اول (عاملی)، محمد بن مکی، اللمعة الدمشقیة فی فقه الإمامیة، محقق و مصحح: مروارید، محمد تقی، مروارید، علی اصغر، بیروت، دار التراث، الدار الإسلامیة، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.
شهید اول (عاملی)، محمد بن مکی، ذکری الشیعة فی أحکام الشریعة، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
شهید ثانی، زین‌الدین، مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، تصحیح: گروه پژوهش مؤسسه معارف اسلامی قم، مؤسسهٔ معارف اسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
شیخ انصاری، مرتضی، مناسک حج (محشّٰی)، قم، مجمع الفکر الإسلامی، چاپ اول، ۱۴۲۵ق.
شیخ حرّ عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
شیخ صدوق، محمّد بن علی بن بابویه، الهدایة فی الأصول و الفروع، قم، مؤسسه امام هادی علیه السلام، چاپ اول، ۱۴۱۸ق.
شیخ طوسی، محمد بن حسن، النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی، به کوشش آقا بزرگ تهرانی، بیروت، دار الکتاب العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۰ق.
شیخ طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، محقق: موسوی خرسان، حسن، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
شیخ مفید، محمّد بن محمد بن نعمان، المقنعة، قم، کنگره جهانی هزاره شیخ مفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم، العروة الوثقی، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق.
علامه حلی، حسن بن یوسف بن مطهّر، تذکرة الفقهاء، قم، آل البیت، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
علامه حلی، حسن بن یوسف، قواعدالاحکام فی معرفة الحلال و الحرام، نحقیق: گروه پژوهش دفتر انتشارات اسلامی، قم، مؤسسه نشر اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
علامه حلّی، حسن بن یوسف، تبصرة المتعلمین فی أحکام الدین، محقق و مصحح: یوسفی غروی، محمد هادی، تهران، مؤسسه چاپ و نشر وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۱ق.
علامه حلّی، حسن بن یوسف، تحریر الأحکام الشرعیة علی مذهب الإمامیة، محقق و مصحح: بهادری، ابراهیم، مؤسسه امام صادق(ع)، قم، چاپ اول، ۱۴۲۰ق.
علامه حلّی، حسن بن یوسف، مختلف الشیعة فی أحکام الشریعة، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
علامه حلّی، حسن بن یوسف، نهایة الاحکام فی معرفة الأحکام، قم، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
فاضل هندی، محمد بن حسن، کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام، قم، دفتر انتشارات اسلامی، وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول، ۱۴۱۶ق.
فیض کاشانی، محمدمحسن، الوافی، اصفهان، کتابخانه امام أمیر المؤمنین علی(ع)، چاپ اول، ۱۴۰۶ق.
کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق و مصحح: غفاری، علی اکبر، آخوندی، محمد، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه مطابق با مذهب اهل‌بیت(ع)، قم، مؤسسه دایرة المعارف فقه اسلامی، ۱۳۸۷ش.
مجلسی اول، محمدتقی، روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه، محقق و مصحح: موسوی کرمانی، سید حسین، اشتهاردی، علی‌پناه، طباطبائی، سید فضل الله، قم، مؤسسه فرهنگی اسلامی کوشانپور، چاپ دوم، ۱۴۰۶ق.
مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ دوم، ۱۴۰۳ق.
مجلسی، محمدباقر، بیست و پنج رساله فارسی، قم، انتشارات کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
مجلسی، محمدباقر، ملاذ الأخیار فی فهم تهذیب الأخبار، محقق و مصحح: رجائی، مهدی، قم، کتابخانه آیة الله مرعشی نجفی، چاپ اول، ۱۴۰۶ق.
محدّث بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة، محقق و مصحح: ایروانی، محمد تقی، مقرم، سید عبد الرزاق، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول، ۱۴۰۵ق.
محقق حلّی، نجم الدین جعفر بن حسن، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، محقق و مصحح: بقال، عبد الحسین محمد علی، قم، مؤسسه اسماعیلیان، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق.
محمدی خراسانی، علی، شرح تبصرة المتعلمین، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
موسوی شاهرودی، سید مرتضی، جامع الفتاوی مناسک حج، تهران، نشر مشعر، چاپ سوم، ۱۴۲۸ق.
موسوی عاملی، محمد بن علی، مدارک الاحکام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت، مؤسسه آل البیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۱۱ق.
نجفی، محمدحسن، جَواهر الکلام فی شرحِ شرائعِ الاسلام، تصحیح عباس قوچانی و علی آخوندی، بیروت، دارُ اِحیاء التُّراثِ العربی، چاپ هفتم، ۱۴۰۴ق.
نراقی، مولی احمد بن محمدمهدی، مستند الشیعة فی أحکام الشریعة، قم، مؤسسه آل البیت(ع)، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.

[1] مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۴۰۷.

[2] جمعی از پژوهشگران، موسوعة الفقه الإسلامی، ۱۴۲۳ق، ج۱۱، ص۳۰۹.

[3] جوهری، الصحاح، ذیل واژه «دبر»؛ جمعی از پژوهشگران، موسوعة الفقه الإسلامی، ۱۴۲۳ق، ج۱۱، ص۳۰۹.

[4] مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۴۰۷.

[5] برای نمونه رجوع کنید به علامه حلّی، نهایة الاحکام، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۵۳۰؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۷۰۶؛ نجفی، جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۱، ص۲۸؛ مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۴۰۷-۴۰۸.

[6] شهید اول، ذکری الشیعة، ۱۴۱۹ق، ج۴، ص۱۶-۱۸.

[7] جمعی از پژوهشگران، موسوعة الفقه الإسلامی، ۱۴۲۳ق، ج۱۱، ص۳۱۱.

[8] برای نمونه رجوع کنید به بهبهانی، مصابیح الظلام، ۱۴۲۴ق، ج۶، ص۳۷۹؛ نجفی، جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۸، ص۴؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۵۴۶.

[9] رجوع کنید به کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۴۴۱، حدیث ۲؛ شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۲۳۰، حدیث ۵۹۱؛ شیخ حرّ عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۰۹ق، ج۴، ص۳۲۸، باب ۱۵؛ بهبهانی، مصابیح الظلام، ۱۴۲۴ق، ج۶، ص۳۷۹.

[10] برای نمونه رجوع کنید به حلّی، ایضاح الفوائد، ۱۳۸۷ق، ج۱، ص۸۰؛ نجفی، جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۸، ص۸؛ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۵۴۶.

[11] برای نمونه رجوع کنید به موسوی شاهرودی، جامع الفتاوی مناسک حج، ۱۴۲۸ق، ص۱۱، مسألهٔ ۲۹۷؛ محمدی خراسانی، شرح تبصرة المتعلمین، بی‌تا، ج۱، ص۳۰۰؛ مجلسی، بیست و پنج رساله فارسی، ۱۴۱۲ق، ص۴۸۱.

[12] برای نمونه رجوع کنید به نجفی، جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۹، ص۲۹۲؛ محدّث بحرانی، الحدائق الناضرة، ۱۴۰۵ق، ج۱۶، ص۱۰۲؛ شیخ انصاری، مناسک حج (محشّٰی)، ۱۴۲۵ق، ص۵۳.

[13] برای نمونه رجوع کنید به شیخ طوسی، النهایه، ۱۴۰۰ق، ج۱، ص۹؛ علامه حلی، قواعد الاحکام، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۱۸۰؛ شهید ثانی، مسالک الافهام، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۲۸؛ نجفی، جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲، ص۷.

[14] برای نمونه رجوع کنید به محقق حلّی، شرائع الإسلام، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۳۴؛ علامه حلّی، تبصرة المتعلمین، ۱۴۱۱ق، ص۳۳؛ موسوی عاملی، مدارک الاحکام، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۱۳۶.

[15] مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی، فرهنگ فقه، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۴۰۷-۴۰۸.

[16] برای نمونه رجوع کنید به شهید اول، الدروس الشرعیة، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۲۳؛ محدّث بحرانی، الحدائق الناضرة، ۱۴۰۵ق، ج۱۷، ص۴۲۱؛ شیخ صدوق، الهدایة، ۱۴۱۸ق، ص۱۲۱؛ نجفی، جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲۰، ص۱۰۲.

[17] شیخ صدوق، الهدایة، ۱۴۱۸ق، ص۱۲۱؛ اردبیلی، مجمع الفائدة و البرهان، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۴۸۷؛ آملی، مصباح الهدی، ۱۳۸۴ق، ج۶، ص۴۹۸.

[18] ابوالصلاح حلبی، الکافی فی الفقه، ۱۴۰۳ق، ص۲۳۹؛ الجامع للشرائع، ص۵۵؛ حلّی، الجامع للشرائع، ۱۴۰۵ق، ص۵۵؛ جمعی از پژوهشگران، موسوعة الفقه الإسلامی طبقا لمذهب أهل البیت(ع)، ۱۴۲۳ق، ج۱۱، ص۳۱۰.

[19] ابن‌ادریس حلّی، السرائر، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۱۶۵؛ علامه حلی، قواعد الاحکام، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۲۳۳.

[20] شهید اول، الدروس الشرعیة، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۱۱۶؛ شهید اول، اللمعة الدمشقیة، ۱۴۱۰ق، ص۳۰.

[21] امام رضا(ع)، الفقه المنسوب للإمام الرضا(ع)، ۱۴۰۶ق، ص۱۵۳؛ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۴۶۲، حدیث ۱؛ مجلسی اول، روضة المتقین، ۱۴۰۶ق، ج۲، ص۷۷۷.

[22] علامهٔ حلی، تذکرة الفقهاء، ۱۴۱۴ق، ج۴، ص۲۱۵؛ نراقی، مستند الشیعة، ۱۴۱۵ق، ج۶، ص۳۶۵؛ بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۸۸، ص۳۳۵.

[23] برای نمونه رجوع کنید به علامه حلّی، مختلف الشیعة، ۱۴۱۳ق، ج۴، ص۲۶۸؛ نراقی، مستند الشیعة، ۱۴۱۵ق، ج۱۲، ص۲۹۲؛ نجفی، جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۱۹ ص۱۱۲؛ خویی، مناسک الحج، ۱۴۱۱ق، ص۲۲۷.

[24] ابن‌براج طرابلسی، المهذب، ۱۴۰۶ق، ج۲، ص۳۰۶؛ سلاّر دیلمی، المراسم، ۱۴۰۴ق، ص۱۶۳؛ شیخ مفید، المقنعة، ۱۴۱۳ق، ص۵۴۰؛ نجفی، جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۳۴، ص۶۰.

[25] برای نمونه رجوع کنید به محقق حلّی، شرائع الإسلام، ۱۴۰۸ق، ج۴، ص۶۵؛ علامه حلّی، تحریر الأحکام، ۱۴۲۰ق، ج۵، ص۱۲۱؛ شهید ثانی، مسالک الافهام، ۱۴۱۳ق، ج۱۳، ص۳۶۷؛ نجفی، جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۴۰، ص۷۴.

[26] فیض کاشانی، الوافی، ۱۴۰۶ق، ج۲۲، ص۷۲۷، حدیث ۲۹؛ مجلسی، ملاذ الأخیار، ۱۴۰۶ق، ج۱۲، ص۳۵۲، حدیث ۱۸؛ شیخ حرّ عاملی، وسائل الشیعة، ۱۴۰۹ق، ج۲۰، ص۱۳۷، حدیث ۲۵۲۳۸.

[27] علامه حلی، قواعد الاحکام، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۶؛ فاضل هندی، کشف اللثام، ۱۴۱۶ق، ج۷، ص۲۰؛ نجفی، جواهرالکلام، ۱۴۰۴ق، ج۲۹، ص۵۹؛ خویی، موسوعة الإمام الخوئی، ۱۴۱۸ق، ج۱۲، ص۳۵.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

[۲۲]

[۲۳]

[۲۴]

[۲۵]

[۲۶]

[۲۷]