کتیب معجزات (کتاب)
 | |
| اطلاعات کتاب | |
|---|---|
| نویسنده | حیرتی تونی |
| تاریخ نگارش | قرن دهم هجری قمری |
| موضوع | مناقب اهلبیت(ع) |
| زبان | فارسی |
| به تصحیح | یوسف بیگباباپور |
| اطلاعات نشر | |
| ناشر | کتابخانه موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی |
| محل نشر | تهران |
کُتَیب معجزات یا شاهنامه حِیرَتی منظومهای حماسی-دینی در قالب مثنوی و بر وزن «خسرو و شیرین» نظامی گنجوی است[۱] که به روایت جنگهای پیامبر(ص)، فضایل امام علی(ع) و شرح زندگی امامان شیعه میپردازد.[۲] کتیب معجزات، در قرن دهم قمری توسط حیرتی تونی (۹۳۰ـ۹۶۱ق) شاعر و مناقبگوی عصر صفوی[۳] سروده شده است و از منظر ادبی، اثری مهم و حماسهای کمیاب در ادبیات شیعی دوره صفویه محسوب میشود.[۴] این اثر حجیم بالغ بر بیست هزار بیت دارد که در سال ۹۵۳ق به شاه طهماسب اول تقدیم شده است.[۵]
شاهنامه حیرتی دربردارنده آیات قرآن، احادیث نبوی، قصص پیامبران و نکتههای اخلاقی است.[۶] متن کتیب معجزات با مناجات و ستایش پیامبر(ص) و امام زمان(عج) و مدح شاه طهماسب شروع میشود. این کتاب چهلوچهار فصل را دربرمیگیرد. از جمله این فصلها عبارتند از: علامات و نشانههای پیامبر، ازدواج پیامبر با حضرت خدیجه، معجزات پیامبر(ص)، غزوه احد، غزوه خندق، غزوه خیبر، غدیر خم، ذکر نص پیامبر(ص) درباره امامت امام علی(ع)، ولادت امام علی(ع)، معجزات امام علی(ع)، قضاوتهای امام علی(ع)، فدک، چند فصل دربارهٔ ولادت امامان، ولادت امام مهدی(عج)، معجزات و فضایل امام زمان(عج)، علائم ظهور.[۷]
حیرتی تونی با تمایلات تند شیعی شناخته میشود که با لحنی ضد اهلسنت شاهنامه خود را به نظم درآورده است.[۸] حیرتی افزونبر جهتگیری در بیان داستانها در بخشهای مختلف شاهنامه از پیشوایان اهلسنت و خلفای دوم و سوم با لعن یاد کرده و به دشمنان شیعه ناسزا میگوید.[۹] وجود اشعار غُلوآمیز،[۱۰] نقل روایتهای بیاعتبار و همچنین لحن تند و تعصبآمیز کتاب و خشم و نفرت بیش از حد حیرتی نسبت به اهلسنت را سبب کاستهشدن از اعتبار این کتاب دانستهاند.[۱۱]
به گفته پژوهشگران ادبی، این منظومه بهدلیل بازتاب احساسات مذهبی و گفتمان رایج در دوره صفویه، برای شناخت بیشتر مذهب و ادبیات این دوران بسیار سودمند است.[۱۲] یوسف بیگباباپور، مصحح این اثر، آن را از مثنویهای مهم دینی این دوره دانسته است.[۱۳] حیرتی اثر خود را در رقابت با شاهنامه فردوسی سروده و مدعی برتری آن است،[۱۴] اگرچه برخی معتقدند این ادعا با توجه به سطح ادبی متوسط[۱۵] و زبان عامیانه شعر او، چندان قابل قبول نیست.[۱۶]
الهی از دل من بند بردار
مرا در بندِ چون و چند مگذار
الهی ساز آسان مشکلم را
نما راهی بملک جان دلم را[۱۷]
پانویس
- ↑ مجاهدی، سیری در قلمرو شعر نبوی، ۱۳۸۷ش، ص۱۱۰۱؛ شریفی، فرهنگ ادبیات فارسی، ۱۳۸۷ش، ص۱۱۵۵.
- ↑ صفا، «حماسههای تاریخی و دینی در عهد صفوی»، ص۱۴.
- ↑ شریفی، فرهنگ ادبیات فارسی، ۱۳۸۷ش، ص۵۵۴.
- ↑ دهقان، «معرفی و بازشناسی نسخههای خطی و سبک شاهنامه حیرتی تونی با نام کتیب معجزات»، ص۳۸.
- ↑ صفا، حماسهسرایی در ایران، ۱۳۳۳ش، ص۳۸۳.
- ↑ یاحقی، «حیرتی تونی، شاعر اهلبیت»، ص۱۱۴.
- ↑ دهقان، «معرفی و بازشناسی نسخههای خطی و سبک شاهنامه حیرتی تونی با نام کتیب معجزات»، ص۳۳ و ۳۴.
- ↑ شریفی، فرهنگ ادبیات فارسی، ۱۳۸۷ش، ص۱۱۵۵؛ یاحقی، «حیرتی تونی، شاعر اهلبیت»، ص۱۱۳.
- ↑ دهقان، «معرفی و بازشناسی نسخههای خطی و سبک شاهنامه حیرتی تونی با نام کتیب معجزات»، ص۴۱ و ۴۵.
- ↑ جعفریان، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ج۱، ص۶۶.
- ↑ یاحقی، «حیرتی تونی، شاعر اهلبیت»، ص۱۱۳ و ص۱۱۴.
- ↑ دهقان، «معرفی و بازشناسی نسخههای خطی و سبک شاهنامه حیرتی تونی با نام کتیب معجزات»، ص۲۷.
- ↑ «حق مفصلترین مثنوی شیعی ادا نشد/ بیتوجهی به کتیب معجزات»، خبرگزاری مهر.
- ↑ دهقان، «معرفی و بازشناسی نسخههای خطی و سبک شاهنامه حیرتی تونی با نام کتیب معجزات»، ص۳۸.
- ↑ دهقان، «معرفی و بازشناسی نسخههای خطی و سبک شاهنامه حیرتی تونی با نام کتیب معجزات»، ص۴۲.
- ↑ دهقان، «معرفی و بازشناسی نسخههای خطی و سبک شاهنامه حیرتی تونی با نام کتیب معجزات»، ص۳۹ و ۵۰.
- ↑ صفا، «حماسههای تاریخی و دینی در عهد صفوی»، ص۱۴.
منابع
- «حق مفصلترین مثنوی شیعی ادا نشد/ بیتوجهی به کتیب معجزات»، خبرگزاری مهر، بازدید: ۳ آذر ۱۴۰۳ش.
- جعفریان، رسول، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، ۱۳۷۹ش.
- دهقان، علی، «معرفی و بازشناسی نسخههای خطی و سبک شاهنامه حیرتی تونی با نام کتیب معجزات»، پژوهشنامه نسخهشناسی متون نظم و نثر فارسی، شماره ۴، تابستان ۱۳۹۶ش.
- شریفی، محمد، فرهنگ ادبیات فارسی، تهران، نشر نو، ۱۳۸۷ش.
- صفا، ذبیحالله، «حماسههای تاریخی و دینی در عهد صفوی»، ایراننامه، شماره ۱، پاییز ۱۳۶۱ش.
- صفا، ذبیحالله، حماسهسرایی در ایران، تهران، امیرکبیر، ۱۳۳۳ش.
- مجاهدی، محمدعلی، سیری در قلمرو شعر نبوی، قم، مجمع جهانی اهلبیت(ع)، ۱۳۸۷ش.
- یاحقی، محمدجعفر، «حیرتی تونی، شاعر اهلبیت»، مشکوة، شماره ۲۱، زمستان ۱۳۶۷ش.