گنبد سلطانیه

گنبد سلطانیه

اطلاعات اوليه
بنيانگذار	اولجایتو معروف به سلطان محمد خدابنده
تأسیس	قرن هشتم هجری
کاربری	مسجد و مقبره
مکان	سلطانیه (از توابع زنجان)
معماری
معمار	سید علی شاه زیر نظر رشیدالدین فضل‌الله همدانی و به‌دستور سلطان محمد خدابنده
بازسازی	۱۳۴۸ش تا ۱۳۵۷ش

گنْبد سُلْطانِیّه آرامگاه اولجایتو پادشاه شیعه ایلخانیان (۶۸۰-۷۱۶ق)، در منطقه سلطانیه، یکی از توابع زنجان قرار دارد. برخی پژوهش‌ها این بنا را نخستین اثر هنری شیعه در ایران می‌دانند. این گنبد، ساخته‌شده در سال‌های ۷۰۳ تا ۷۱۳ق، مطابق با معماری ایرانی اسلامی، بزرگ‌ترین گنبد ایران و سومین گنبد بزرگ آجری جهان محسوب می‌شود. گفته شده بخشی از آن به‌عنوان مسجد مورد استفاده بوده که از بین رفته و تنها قسمت‌هایی از آن ازجمله محراب، باقی مانده است.

اولجایتو، معروف به سلطان محمد خدابنده، نخستین پادشاهی بود که به‌طور گسترده به نشر مذهب تشیع در ایران پرداخت. او این بنا را برای انتقال پیکرهای امام علی(ع) و امام حسین(ع) به سلطانیه ساخت تا به پایتخت حکومت خود رونق تجاری و مذهبی ببخشد؛ اما با مخالفت علما، به‌ویژه علامه حلی، مواجه شد. ازاین‌رو دستور داد مقدار زیادی خاک کربلا و نجف به این مکان منتقل شود. اولجایتو، سه سال پس از اتمام ساخت این بنا، در این محل به خاک سپرده شد.

جایگاه و اهمیت

مقالهٔ اصلی: اولجایتو

گنبد سلطانیه محل دفن اولجایتو معروف به سلطان محمد خدابنده (۶۸۰-۷۱۶ق)، هشتمین پادشاه از پادشاهان سلسله ایلخانان ایران است. اولجایتو نخستین کسی بود که در دوران حکومتش به صورت گسترده به نشر مذهب شیعه در ایران پرداخت و به نام امامان شیعه سکه زد و خطبه خواند.

براساس برخی پژوهش‌ها، گنبد سلطانیه احتمالاً نخستین اثر هنری شیعه در ایران است. این بنا در فاصله سال‌های ۷۰۳ تا ۷۱۳ق ساخته شد و آن را نمادی از تأثیر تمدن اسلامی بر فرهنگ مغولان دانسته‌اند که یکی از برجسته‌ترین آثار معماری جهان را پدید آورد.

گنبد سلطانیه از مهم‌ترین آثار معماری ایرانی ـ اسلامی است. این بنا پس از کلیسای سانتاماریا دِلْفیوره فِلورانْس (در ایتالیا) و مسجد اَیاصوفِیّه (در ترکیه)، سومین گنبد مرتفع جهان و بزرگ‌ترین گنبد آجری جهان به‌شمار می‌رود. همچنین در سال ۲۰۰۵م به‌عنوان هفتمین اثر ایرانی در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.

بنابر گزارش مخلصی، نویسنده جغرافیای تاریخی سلطانیه، جهانگردانی که از این بنا دیدن کرده‌اند، آن را مسجدی بزرگ، باشکوه و زیبا توصیف کرده‌اند. همچنین گزارش شده است که اولجایتو افزون‌بر آرامگاه خود، مسجد، دارالضیافه و دارالشفا نیز احداث کرد. برخی نیز وجود محراب در بخش جنوبی بنا را نشانه آن دانسته‌اند که بخشی از مجموعه در گذشته به‌عنوان مسجد مورد استفاده بوده است.

انگیزه ساخت بنا

بنابر گزارش مخلصی، نویسنده کتاب جغرافیای تاریخی سلطانیه، سلطان محمد خدابنده هنوز یکی از مذاهب اسلامی را انتخاب نکرده بود که دستور ساخت آرامگاه خود را صادر کرد. اما پس از قبول مذهب تشیع قصد داشت پیکر امام علی(ع) و امام حسین(ع) را به گنبد سلطانیه انتقال دهد تا بر رونق تجاری و اهمیت مذهبی پایتخت جدید التأسیس خود (سلطانیه) بیفزاید؛ وقتی با مخالفت علما به‌ویژه علامه حلی مواجه شد، دستور داد تربت فراوانی از خاک کربلا و نجف به سلطانیه آورده شود و محل تربت‌خانه که قرار بود محل دفن ائمه(ع) و خودش باشد را با آن تربت زینت داد. این مکان بنابر وصیت سلطان محمد به‌عنوان آرامگاه خودِ سلطان مورد استفاده قرار گرفت و سلطان سه سال بعد از اتمام ساخت این بنا، در سرداب آنجا مدفون گشت.

ویژگی‌های ساختمان

نمای داخلی گنبد سلطانیه

ساخت گنبد سلطانیه را با نظارت رشیدالدین فضل‌الله همدانی (وزیر غازان‌خان و سلطان محمد) و معماری فردی به نام سید علی شاه در مدت ده سال دانسته‌اند. این بنا با معماری هشت‌ضلعی، شامل هشت ایوان و مناره است که برخی آن را الهام‌گرفته از هشت درب بهشت یا اَبوابُ البِرّ (در‌ب‌های نیکی) می‌دانند. گفته شده مناره‌های هشت‌گانه، برای خنثی‌کردن نیروی رانشی گنبد و نیروی رانشی زمین‌لرزه ساخته شده بود و هشت نفر باهم بر بالای این مناره‌ها اذان می‌گفتند تا صدایشان به کل شهر برسد. ارتفاع گنبد حدود ۴۸.۵ تا ۵۲ متر و قطر دهانه آن ۲۵.۵ تا ۲۶ متر ذکر شده است.

آثار اسلامی در نمای داخلی گنبد سلطانیه

گنبد سلطانیه شامل سه بخش اصلی است: گنبدخانه، تربت‌خانه و سردابه؛ تربت‌خانه با کتیبه‌هایی از آیات قرآنی (سوره ملک) به خط کوفی و ثُلث تزیین شده و محرابی با مُقرْنَس‌کاری دارد. وجه تسمیه تربت‌خانه آن است که آیات قرآن در قسمت محراب با استفاده از تربت امام حسین(ع) نوشته شده است. در این بخش، سنگ مرمری از دوره صفویه وجود دارد که دورتادور آن صلوات کبیره و در وسط آن آیة الکرسی حکاکی شده است. از دیگر ویژگی‌های این بنا می‌توان به گنبد دوپوسته (اولین‌بار در تاریخ معماری جهان‌ و تقلید کلیسای سانتاماریا از این سازه ۱۰۰ سال بعد) و وجود پنجره‌هایی با کاربردهای نجومی و ساعت آفتابی اشاره کرد.

آخرین بازسازی جدی این بنا (تا سال ۱۴۰۰ش) بین سال‌های ۱۳۴۸ش تا ۱۳۵۷ش انجام شده است.

نمادهای شیعی

تزئین قسمت داخلی گنبد سلطانیه با نقش نام امام علی(ع)

گفته شده در ابتدا به دستور پادشاه قسمت داخلی گنبد سلطانیه به‌‌گونه‌ای تزئین شد که شعائر مذهب شیعه در جای‌جای آن مورد استفاده قرار بگیرد، به‌عنوان مثال: کتیبه «علی ولی الله» بر روی گنبد قرار گرفت و در قسمت زیرین گنبد، با خطوط کوفی کلمات الله، محمد و علی نقش بست و در بدنۀ مناره‌ها با ترکیبی از آجر و کاشی با تکنیک معقلی، نام الله و محمد و علی نوشته شد.

تزئینات داخلی بنا بعدها با گچ پوشانده و با نقوش هندسی و گل‌وبوته تزیین شد. درباره علت این اقدام دیدگاه‌های مختلفی مطرح شده است؛ برخی آن را ناشی از بازگشت سلطان محمد خدابنده از مذهب تشیع و دستور وی برای پوشاندن تزئینات مذهبی، از جمله نام امام علی(ع)، دانسته‌اند. به روایتی دیگر، تزئینات بنا در دو مرحله اجرا شده است؛ مرحله نخست در دوره ایلخانی با نقش‌مایه‌های مذهبی و مرحله دوم در دوره صفویه با گچ‌پوشانی و اجرای نقوش جدید. برخی نیز علت این اقدام را نامشخص دانسته‌اند.