الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة (کتاب)

مقاله نامزد خوبیدگی
شناسه ارزیابی نشده
از ویکی شیعه
شرح اللمعة الدمشقیة
الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه.jpg
اطلاعات کتاب
نویسنده شهید ثانی (درگذشته ۹۶۵ق)
موضوع فقه شیعه
سبک فقه تفریعی و فتوایی
زبان عربی
قطع رحلی و وزیری
اطلاعات نشر
ناشر جامعة‌ النجف الدیینة ، مجمع الفکر الاسلامی و ...
تاریخ نشر متعدد منتشر شده است.

الرَّوضَةُ البَهیَةُ فی شرح اللُّمعَةِ الدِّمِشقیَة معروف به شرح لمعه کتابی فقهی، جامع و غیراستدلالی نوشته شهید ثانی (درگذشته۹۶۵ق) است. این کتاب مشهور‌ترین شرح‌ بر کتاب اللمعة الدمشقیة تألیف شهید اول است. شرح لمعه از زمان نگارش تا کنون مورد توجه فقیهان شیعه بوده و بیش از یکصد شرح و حاشیه‌‌ بر آن نگاشته‌اند. چنان‌که در بسیاری از حوزه‌های علمیه برای نخستین مرحله از آموزش دانش فقه به عنوان متن درسی تدریس می‌شود. این کتاب بارها به صورت سنگی و حروفی در کشورهای مختلف منتشر شده است و از آن‌جا که مورد مراجعه بسیاری از دانش‌پژوهان است، چندین ترجمه و شرح فارسی نیز بر آن نوشته شده است. مدیریت حوزه‌ علمیه قم آن را به صورت تلخیص شده نیز منتشر کرده است. شرح لمعه تحت تأثیر جامع المقاصد محقق کَرَکی و مسالک الافهام کتاب دیگر شهید ثانی است.

ویژگی‌ها و جایگاه الروضة البهیة

معرفی اجمالی

کتاب الرَّوضَةُ البَهیَةُ فی شرح اللُّمعَةِ الدِّمِشقیَة نوشته شهید ثانی که به شرح لمعه معروف است، یکی از معروف‌ترین آثار فقهی شیعه[۱] و یکی چندین شرح متعددی است که بر کتاب لمعه نوشته شده است. از آنجا که این کتاب دربردارنده همه ابواب فقهی است، [۲] مورد توجه فقیهان بسیاری قرار گرفته است. به گزارش کتاب موسوعة‌ الشهید الثانی آقابزرگ تهرانی در جلدهای ششم و چهاردهم الذریعه حدود یکصد شرح و حاشیه بر شرح لمعه را فهرست کرده است.[۳] مهم‌ترین آنها شرح آقا جمال الدین خوانساری، سلطان العلماء و صاحب مدارک است.

به گفته برخی محققان نویسنده کتاب الروضة البهیة تحت تأثیر کتاب جامع المقاصد نوشته محقق کرکی بوده است. و برای فهم کتاب می‌توان به جامع المقاصد و نیز مسالک الأفهام مراجعه کرد.[۴]

یک کتاب مرجع و درسی

ویژگی‌های شرح لمعه یعنی جامع بودن، فراوانی فروعات فقهی و نیز توجه اجمالی به دلایل استنباط احکام [۵] باعث شده است که این کتاب مورد توجه فقیهان پس از شهید ثانی قرار گرفته است.[۶] و شرح‌ها و حاشیه‌های متعددی بر آن نوشته‌اند[۷]هم‌چنین این کتاب به عنوان متن درسی در بسیاری از حوزه‌های علمیه شیعه تثبیت شده است.[۸] شرح لمعه نخستین کتاب فقهی است که طلاب علوم دینی آن را فرا می‌گیرند. در نظام آموزشی حوزه‌های علمیه ایران این کتاب از سال چهارم تا ششم طلبگی تدریس می‌شود.[۹] این کتاب استدلالی نیست و در بسیاری از موارد دلایل حکم را ذکر نمی‌کند هر چند در توضیح برخی مسائل اشاره‌ای گذرا به دلیل حکم کرده است.[۱۰]

نویسنده

نویسنده الروضة البهیة، زین‌الدین بن علی بن احمد عامِلی، معروف به شهید ثانی از فقیهان قرن دهم و درگذشته ۹۶۵ق است.[۱۱] او نویسنده آثار مشهوری هم‌چون مسالک الأفهام، مُنیَةُ المُرید، و مُسَکِّنُ الفُؤاد است. [۱۲]به نوشته سید محسن امین، زین‌الدین عاملی به دستور رستم پاشا، وزیر وقت حکومت عثمانی به جرم ترویج تشیع به شهادت رسید.[۱۳]

تاریخ نگارش

زین‌الدین عاملی که قصد نگاشتن شرحی بر کتاب لمعه داشت نخست حاشیه‌ای بسیار مختصر بر لمعه نگاشت که هیچ استدلالی در آن نبود. و پس از آن الروضة البهیة را شروع کرد. [۱۴]

کتاب حدود هشت سال پیش از شهادت نگاشته شده است.[۱۵] به نقل از نسخه‌ای به خط مؤلف، آغاز نگارش آن در اوائل ربیع الاول ۹۵۶ق است. مؤلف در پایان جلد اول، تاریخ نگارش را ۶ جمادی‌الثانی ۹۵۶ق نوشته است[۱۶] و پایان جلد دوم شنبه ۲۱ جمادی‌الاول ۹۵۷ق در حدود ۱۵ ماه است.[۱۷] جلد اول را در سه ماه و جلد دوم را در یک سال نوشته است.[۱۸]

پس از نگارش شرح لمعه، برخی شاگردان وی آن را نزد وی فراگرفته‌اند. او در پایان یکی از نسخه‌های کتاب به قرائت ابن صائغ نزد او تصریح می‌کند.[۱۹] در نسخه‌ای دیگر به کتابت سید محمد بن احمد حسینی حلی، شهید ثانی قرائت کتاب نزد او را به تاریخ جمادی الثانی ۹۵۸ق امضا می‌کند.[۲۰]

پیکربندی کتاب

ساختار الروضة البهیة مطابق ساختاری است که محقق حلی برای علم فقه پیشنهاد کرده است.[۲۱] و دارای ۵۲ فصل است. نویسنده هر فصل را کتاب نامیده است و هر یک را به یکی از ابواب فقه اختصاص داده است. در نسخه‌های چاپ سنگی و نیز در چاپ‌های رحلی که دو جلدی است، جلد اول از کتاب الطهارة تا کتاب العطیه و جلد دوم از کتاب الإجاره تا کتاب الدیات است.

حاشیه‌نویسی‌ها، شرح‌ها و تعلیقات

در مقدمه کتاب موسوعة الشهید الثانی ۱۰۵ عنوان کتاب که به صورت شرح، حاشیه یا تعلیقه بر الروضة البهیة نوشته شده‌اند گردآوری شده است. [۲۳] که بخش زیادی از آن‌ها از الذریعه نقل شده است[۲۴]

حاشیه‌های سلطان العلماء، آقا جمال خوانساری، و صاحب المدارک جزو معروف‌ترین حاشیه‌های الروضة البهیة به شمار می‌روند.[۲۵]

کتاب‌های الجواهر الفخریة نوشته وجدانی فخر (درگذشته ۱۳۷۵ش)، الزبدة الفقهیة نوشته محمدحسن تَرحینی نیز از شرح‌های عربی مفصل و متأخر بر الروضة هستند. شرح فارسی با عنوان المباحث الفقهیة نوشته ذهنی تهرانی (درگذشته ۱۳۸۱ش) و نیز شرح ۴۵ جلدی النَّضید نوشته حسن قاروبی را می‌توان مفصل‌ترین و مشهورترین شرح‌های فارسی بر الروضة دانست. النجعة فی شرح اللمعة نوشته محمدتقی شوشتری (درگذشته ۱۳۷۴ش) نیز شرحی انتقادی است که برای نقد آراء شهیدین می‌توان به آن مراجعه کرد. [۲۶]

چاپ و نشر

کتاب الروضة البهیة در ایران، لبنان، مصر و عراق بارها به صورت سنگی یا حروفی چاپ و منتشر شده است.[۲۷] بهترین چاپ سنگی آن چاپ خوانساری دانسته شده است.[۲۸] و معروف‌ترین چاپ آن چاپ جامعة النجف الدینیة با تحقیق و حاشیه‌های سید محمد کلانتر است که اولین بار در سال ۱۳۸۶ق و در ۱۰ جلد منتشر شد.[۲۹] مجمع الفکر الاسلامی در قم نیز شرح لمعه را در چهار جلد در سال ۱۴۲۴ق منتشر کرده است.[۳۰]

تلخیص الروضة البهیة

مرکز تدوین و نشر متون درسی حوزه علمیه قم برای تحصیل طلاب حوزه علمیه در سال‌های چهارم تا ششم کتاب الروضة البهیة را خلاصه کرده است.[۳۱] در این خلاصه بخش‌هایی از کتاب که پیچیده و فراتر از فهم فقه‌آموزان مبتدی است،[۳۲] مطالبی که ساده و بی‌نیاز از تدریس است، [۳۳] مطالبی که محل ابتلا نیست،[۳۴] و مطالبی که نیازمند توجیهاتی غیر فقهی است[۳۵] به پاورقی منتقل شده‌اند. و بنا به گفته تخلیص‌کنندگان هیچ مطلبی از شرح لمعه حذف نشده است.[۳۶]

پانویس

  1. مختاری، مقدمه، صفحه بیست.
  2. عالم‌زاده نوری، راه و رسم طلبگی، ج۳، ۹۶.
  3. ناطقی، مقدمة التحقیق، ص۲۰
  4. مختاری، مقدمه، صفحه بیست و یک.
  5. سبحانی، موسوعة طبقات الفقهاء، القسم الثانی، ج۲، ص۳۶۱.
  6. ناطقی، مقدمة التحقیق، ص۱۶
  7. مختاری، الشهید الاول حیاته و آثاره، ص۳۷۴.
  8. ناطقی، مقدمة التحقیق، ص۱۶
  9. عالم‌زاده نوری، راه و رسم طلبگی، ج۳، ۹۶.
  10. عالم‌زاده نوری، راه و رسم طلبگی، ج۳، ۱۰۳.
  11. امین، اعیان الشیعه، ج۷، ص۱۴۳.
  12. امین، اعیان الشیعه، ج۷، ص۱۵۵.
  13. امین، اعیان الشیعه، ج۷، ص۱۵۷.
  14. ناطقی، مقدمة التحقیق، ص۱۶
  15. ناطقی، مقدمة التحقیق، ص۱۸
  16. شهید ثانی، الروضة البهیة، تصحیح کلانتر، ج۴، ص ۳۲۳
  17. شهید ثانی، الروضة البهیة، تصحیح کلانتر، ج۱۰، ص ۳۲۹
  18. تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، ج۶، ص۹۰؛ ج۱۱، ص۲۹؛ ج۱۴، ص۴۹؛ خوانساری، روضات الجنات، ج۳، ص ۳۷۷
  19. شهید ثانی، الروضة البهیة، نسخه شماره ۴۸۸۶ کتابخانهٔ مجلس شورای اسلامی، به کتابت سید علی بن صائغ، پایان ج ۱ به نقل از دانشنامه جهان اسلام، مدخل الروضة البهیة
  20. شهید ثانی، الروضة البهیة، نسخه شماره ۲۰۱۷۲ کتابخانهٔ ملی، به کتابت سید محمد بن احمد حسینی حلی، پایان ج ۱ به نقل از دانشنامه جهان اسلام، مدخل الروضة البهیة
  21. ناطقی، مقدمة التحقیق، ص۱۴
  22. مکی عاملی، شرح اللمعة، ۱۳۸۶ق، فهرست کتاب.
  23. ناطقی، مقدمة التحقیق، ص۳۳.
  24. ناطقی، مقدمة التحقیق، ص۲۰.
  25. تهرانی، الذریعه، ۱۴۰۳ق، مجلدات ۶، ۷، ۱۲ و ۱۳.
  26. مختاری، مقدمه، صفحه بیست و یک.
  27. ناطقی، مقدمة التحقیق، ص۳۳.
  28. ناطقی، مقدمة التحقیق، ص۳۴.
  29. ناطقی، مقدمة التحقیق، ص۳۴.
  30. ناطقی، مقدمة التحقیق، ص۳۴.
  31. مختاری، مقدمه، صفحه سی و یک.
  32. مختاری، مقدمه، صفحه سی و یک.
  33. مختاری، مقدمه، صفحه سی و دو.
  34. مختاری، مقدمه، صفحه سی و سه.
  35. مختاری، مقدمه، صفحه سی و سه.
  36. مختاری، مقدمه، صفحه سی و یک.

منابع

  • امین عاملی، سید محسن، اعیان الشیعة، بیروت، دارالتعارف، بی‌تا.
  • تهرانی، آقابزرگ، الذریعه الی تصانیف الشیعه، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۳ق.
  • سبحانی، جعفر، موسوعة طبقات الفقهاء، قم، مؤسسة الامام الصادق(ع)، ۱۴۲۰ق.
  • عالم‌زاده نوری، محمد، راه و رسم طلبگی، قم، ولاء منتظر، ۱۳۹۱ش.
  • مختاری، رضا، الشهید الاول حیاته و آثاره، در جلد المدخل از موسوعة الشهید الاول، قم، مرکز العلوم و الثقافة الإسلامیة، ۱۴۳۰ق.
  • مختاری، رضا، مقدمه، فقه ۴ درسنامه فقه برای طلاب پایه چهارم، قم، نشر دانش حوزه، ۱۳۹۷ش.
  • مکی عاملی، محمد بن جمال الدین، شرح اللمعة، نجف، منشورات جامعة النجف الدینیة، ۱۳۸۶ق.
  • ناطقی، علی‌اوسط، مقدمة التحقیق، موسوعة الشهید الثانی، ج ۶، قم، المرکز العالی للعلوم و الثقافة الإسلامیة، ۱۴۳۴ق.

پیوند به بیرون