پرش به محتوا

معماری اسلامی

افزودن پیوند
از ویکی شیعه
نقاشی میدان نقش جهان در شهر اصفهان، از یک معمار فرانسوی، در دهه ۱۸۰۰ میلادی.

معماری اسلامی را قالبی از ساخت‌وساز دانسته‌اند که از مفاهیم و جهان‌بینی اسلامی نشأت گرفته و در جهان اسلام رشد کرده است. پژوهشگران این معماری را پاسخی به نیازهای عبادی و معنوی مسلمانان می‌دانند که با حفظ حدود شرعی، از طریق عناصری مانند قوس، گنبد، مناره و محراب، هویتی شاخص پیدا کرده است. درباره خاستگاه معماری اسلامی دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد و برخی آن را متأثر از معماری ساسانی و بیزانسی و برخی دیگر برگرفته از الگوهای کعبه، مسجد و کاخ می‌دانند.

از دیدگاه محققان، معماری اسلامی هنری معنوی و توحیدی است که در کنار شکوه ظاهری، اصل خدامحوری و وحدت را در ساختار بنا منعکس می‌کند. این معماری بر تناسب، محاسبات مهندسی، ایوان‌ها، ستون‌های بلند و تزئینات چشم‌نواز استوار است و هم بناهای مذهبی مانند مسجد، مدرسه و خانقاه و هم بناهای غیرمذهبی مانند خانه، بازار، کاروانسرا و پل را دربر می‌گیرد. همچنین رنگ‌ها و تزئیناتی مانند فیروزه‌ای، سبز، آبی و لاجوردی در آن جنبه‌ای نمادین و قدسی داشته و تحول از گچ‌بری و آجرکاری به کاشی‌کاری، به‌ویژه در مساجد، از ویژگی‌های مهم این سنت معماری به شمار می‌آید.

معماران برجسته دوره اسلامی عبارتند از حسین لرزاده (حرم امام حسین(ع)، مسجد اعظم قم، آرامگاه فردوسی)، محمد شیرازی (صحن جدید حرم حضرت معصومه)، محمد ابراهیم خان معمارباشی (تکیه سید نصرالدین، میدان توپخانه)، ابراهیم بن استاد اسماعیل بنّای اصفهانی (مسجد جامع اصفهان)، بدرالدین تبریزی (قبه کبود، مقبره مولانا)، سعد بن محمد کدوک یزدی (گنبد مسجد جامع یزد) و تقی سلطان قمی (مدرسه فیضیه قم).

چیستی و اهمیت معماری اسلامی

از نظر تاریخ‌نگاران، معماری اسلامی نخستین هنری است که توانست خود را با مفاهیم اسلامی سازگار کرده و مورد استقبال مسلمانان قرار گیرد.[۱] درباره هویت آن نیز دیدگاه‌های مختلفی مطرح شده است؛ برخی آن را معماریِ شکل‌گرفته در جهان اسلام و برخی دیگر آن را سازه‌هایی با کارکرد مذهبی و رعایت حدود شرعی می‌دانند گروهی به جلوه‌های بصری مانند قوس، گنبد، مناره و محراب اشاره دارند و عده‌ای دیگر، معماری برخاسته از جهان‌بینی اسلامی را معماری اسلام می‌دانند.[۲]

محققان بر این باورند که معماری دوره اسلامی، با وجود شکوه ظاهری، کارکردی معنوی را دنبال می‌کند و بخش مهمی از تاریخ معماری جهان است.[۳] در مورد تأثیرپذیری معماری اسلامی از سایر معماری‌ها، دیدگاه‌ها متفاوت است؛ برخی معتقدند تقلید و اصول معماری بیگانه نقش کمرنگی در آن دارد؛[۴] در مقابل، برخی دیگر آن را برگرفته از نگاره‌های گیاهی و هندسی معماری ساسانی و بیزانسی می‌دانند که به دلیل حرمت مجسمه‌سازی در اسلام، ماهیت انتزاعی‌تری یافته است.[۵]

مهم‌ترین ویژگی معماری اسلامی از دیدگاه پژوهشگران، در کارکرد سازه‌ای آن نمود پیدا می‌کند، چرا که تناسبی منحصر به فرد میان اصل عبادت و فضای مناسب برای آن ایجاد کرده است.[۶]

مبانی نظری معماری اسلامی

برخی پژوهشگران هنر اسلامی معتقدند که اصل «خدامحوری» در تمام اجزای بناهای اسلامی تجلی یافته و یادآور شعار «لا اله الا الله» است. در این دیدگاه، بنا دارای مرکزیت واحدی است و فضای درونی و بیرونی، به ویژه با استفاده از آیات قرآنی، انسان را به سمت این نقطه واحد هدایت می‌کند.[۷] معماران مسلمان، بناها را به گونه‌ای طراحی می‌کردند که تمامی اجزای آن، مظهری از مظاهر خداوند بوده و ترجمانی از آیه ۱۱۵ سوره بقره باشند.[۸]

توس بورکهارت، پژوهشگر هنر اسلامی، بیان می‌کند که نور واحدی که از «توحید» سرچشمه می‌گیرد، وحدت‌بخش معماری اسلامی است و بناهایی مانند مسجد قرطبه، مدرسه بزرگ سمرقند، آرامگاه عارفی در مغرب یا بنایی در ترکمنستان را به هم پیوند می‌دهد.[۹] همچنین، برخی محققان «عدالت‌محوری» را مهم‌ترین اصل در آثار هنری اسلامی می‌دانند[۱۰] و برخی دیگر با رویکردی عرفانی، اصل «سیر از کثرت به وحدت» را نماد توحید در معماری اسلامی معرفی کرده‌اند.[۱۱]

خاستگاه و محوریت معماری اسلامی

محققان بر این باورند که پیش از اسلام، سنت معماری عربی وجود نداشته است.[۱۲] اما پس از ظهور اسلام، مکاتب معماری مهمی مانند مکاتب سوریه و مصر، مغرب، ایران، عثمانی و هند شکل گرفتند که هر کدام ویژگی‌های خاص خود را در دوره‌های مختلف تاریخی داشته‌اند.[۱۳] ویژگی‌های ظاهری و فنی معماری اسلامی شامل مواردی نظیر طراحی دقیق، محاسبات مهندسی، پوشش‌های مناسب، ایوان‌ها و ستون‌های رفیع و تزئینات چشم‌نواز است.[۱۴] پژوهشگران این آثار را به دو دسته مذهبی مانند مساجد، مدارس و خانقاه‌ها[۱۵] و غیرمذهبی مانند خانه‌ها، بازارها، کاروانسراها و پل‌ها تقسیم‌بندی کرده‌اند.[۱۶]

درباره خاستگاه این سبک، برخی مستشرقان «کعبه»[۱۷] و برخی دیگر «مسجد و کاخ» را مبدأ اصلی الگوهای معماری می‌دانند.[۱۸] سید حسین نصر، فیلسوف و هنرپژوه شیعه، با تأکید بر قدسی بودن، مسجد را محور اصلی و الهام‌بخش سایر بناها می‌داند تا یاد خدا در امور روزمره جاری شود؛[۱۹] در مقابل، برخی پژوهشگران این نگاه را ناشی از نادیده گرفتن جنبه‌های کارکردی سایر بناها می‌دانند.[۲۰]

رنگ و کاشی‌کاری در معماری اسلامی

پژوهشگران معتقدند رنگ‌های به‌کاررفته در معماری اسلامی (فیروزه‌ای، سبز، آبی، زرد، لاجوردی، سفید و سیاه) تصادفی نبوده و ریشه در رنگ‌های ذکر شده در قرآن[۲۱] دارند. این رنگ‌ها، به‌ویژه در مساجد، جایگاهی فراتر از زیبایی صرف داشته و به عالم مثال اشاره دارند.[۲۲] مسجد نصیرالملک شیراز نمونه‌ای شاخص از کاربرد رنگ در این سبک معماری است.[۲۳]

پژوهشگران بر این باورند که پیش از اسلام، گچ‌بری غالب هنر تزئینی بناها بود، اما پس از ظهور اسلام، به‌ویژه در دوران سلجوقیان، آجرکاری و بعدها در دوران مغول و تیموریان، کاشی‌کاری نیز به آن افزوده شد.[۲۴] پژوهشگران معتقدند که کاشی‌کاری به‌ویژه در مساجد ارزشمندترین نمود قدسیت در هنر معماری اسلامی بوده که به‌صورت سمبُلیک، ناظر به عالم مثال است.[۲۵]

مساجد، مدارس علمیه و آرامگاه‌ها: نمودهای اصلی معماری اسلامی

به گفته پژوهشگران، مساجد، اصلی‌ترین نمود معماری اسلامی،[۲۶] در سراسر جهان با پذیرش ویژگی‌های بومی،[۲۷] به سه سبکِ سقف صاف، گنبددار چهار ایوانی، و چند گنبد تقسیم شده‌اند؛[۲۸] مسجد جامع فهرج در یزد[۲۹] و مسجد صخره از نمونه‌های برجسته آن هستند.[۳۰]

رابرت هیلن‌برند (Robert Hillenbrand) استاد گروه هنر اسلامی در دانشگاه ادینبورگ اسکاتلند، بر این باور است که آرامگاه‌ها، دومین بنای عمومی مهم در معماری اسلامی پس از مساجد، ریشه در فرهنگ جامعه داشته است[۳۱] به اعتقاد برخی، آرامگاه پیامبر(ص)، ائمه(ع) و امامزادگان (مشاهد مشرفه) از برجسته‌ترین نمونه‌ها هستند[۳۲] که هنر سازندگان آن‌ها را ناشی از خلوص نیت و ارادت به معصومان(ع) می‌دانند.[۳۳]

به گفته مورخان، مساجد در صدر اسلام مرکز آموزش علوم دینی بودند، اما بعدها فضاهای آموزشی جداگانه (مدارس) پدید آمدند که اولین نمونه ثبت‌شده آن در نیشابور (اواخر سده سوم قمری) است.[۳۴] معماری مدارس علمیه، نماد پیوند علم و دین،[۳۵] با در نظر گرفتن نیازهای طلاب و گره زدن شئون مادی و معنوی، جلوه‌گر هنر اسلامی است؛[۳۶] مدرسه فیضیه قم نمونه‌ای گویا از معماری اسلامی در ساخت مدارس دانسته شده است.[۳۷]

معماری و شهرسازی اسلامی در دنیای مدرن

به بیان برخی از محققان، پاسخگویی نیازهای پیچیده انسان مدرن (نظیر مدنیت، توسعه پایدار، عدالت اجتماعی و…) از یکسو و لزوم انتقال نمادهای فرهنگی، سیاسی و اجتماعی در یک تمدن، از سوی دیگر، رجوع به منابع اصیل معماری اسلامی را در طراحی الگوهای توسعه شهری مدرن، ضرورت بخشیده است.[۳۸] در این راستا، آثاری چون تئاتر شهر (اثر سردار افخمی)، موزه هنرهای معاصر (اثر کامران دیبا) و برج آزادی (اثر حسین امانت) نمونه‌های تلفیقی از معماری اسلامی و ایرانی هستند.[۳۹]

برخی، بنای مسجد نور در دبی (اثر شرکت معماری NUDES) و مسجد آیکونیک( Iconic در بندر کراکر دبی )اثر شرکت (LYX arkitekter) را نیز این دست به‌شمار می‌آورند.[۴۰] به گفته سازندگان مسجد آیکونیک، این مسجد دارای هشت درب است تا درب‌های هشتگانه بهشت و نیز هشت فرشته حامل عرش الهی را تداعی کند.[۴۱]

نمای درونی از مسجد نصیرالملک واقع در ایران، استان فارس، شهر شیراز
گنبدهای مرکزی مسجد اَیا صوفیه، استانبول، ترکیه.

معماران دوره اسلامی

در دوره اسلامی، معماران بسیاری ظهور کرده‌اند که از جمله می‌توان به این موارد اشاره کرد:[۴۲]

نام سده اثر شاخص
سعید بن جعفر البنّا ششم برج فیروزآباد فارس
بدرالدین تبریزی هفتم قبه کبود و مقبره جلال‌الدین رومی در قونیه
زین‌العابدین معمار هفتم مسجد جامع ارومیه
سعد بن محمد کدوک البنّای یزدی هشتم گنبد مسجد جامع یزد
تقی سلطان قمی دهم مدرسه فیضیه قم
ابراهیم بن استاد اسماعیل بنّای اصفهانی یازدهم مسجد جامع اصفهان
سلطان حسین بنا قمی یازدهم آستانه حرم کاظمین در عراق
سلطان محمد یزدی یازدهم حمام و کاروانسرای گنجعلی‌خان در کرمان
علی‌اکبر مهندس یازدهم مسجد جامع اصفهان
حاجی ابوالحسن نوایی سیزدهم تالار آینه در کاخ گلستان تهران
عبدالله‌خان معمار سیزدهم عمارت چشمه در کاخ گلستان تهران
محمد ابراهیم خان معمارباشی سیزدهم تکیه سید نصرالدین در تهران و میدان توپخانه
علی محمد صانعی معمارباشی چهاردهم دودکش هفده متری ضرابخانه و کاخ جعفر قلیخان اسعد
محمد شیرازی چهاردهم آستانه حرم حضرت معصومه(س) (صحن جدید)
کوروش فرزامی چهاردهم سردر دانشگاه تهران
حسین لُرزاده چهاردهم معماری و تعمیر حرم امام حسین(ع)، مسجد اعظم قم و آرامگاه فردوسی.
مسجد آیکونیک، در دبی، پایتخت امارات متحده عربی

نگارخانه

پانویس

  1. ↑ طالبیان، «نقش فرهنگ و تمدن اسلامی در معماری ایرانی»، ص۱
  2. ↑ نگاه کنید به حاجی قاسمی، «تأملی در مفهوم معماری اسلامی ایران و راه فهم آن»، ص۵۲.
  3. ↑ حاج سید جوادی، «تأملی در مفهوم قدر»، ص۸۸.
  4. ↑ قربانی، «ضرورت بررسی شاخص‌های معماری ایرانی اسلامی»، ص۱.
  5. ↑ نقره‌کار، مبانی نظری معماری، ۱۳۸۹ش، ص۴۰۰.
  6. ↑ نقره‌کار، مبانی نظری معماری، ۱۳۸۹ش، ص۴۰۴.
  7. ↑ سهیل عمر، هنر اسلامی، ۱۳۸۰ش، ص۸۴–۸۹.
  8. ↑ بمانیان، «بررسی نقش خدا محوری در معماری مسلمانان»، ص۴۳.
  9. ↑ بورکهارت «ارزش‌های جاودان در هنر اسلامی»، ص۲۰۷.
  10. ↑ نقره‌کار، مبانی نظری معماری، ۱۳۸۹ش، ص۴۱۴.
  11. ↑ نگاه کنید به نقره‌کار، مبانی نظری معماری، ۱۳۸۹ش، ص۴۱۵.
  12. ↑ هوگ، سبک‌شناسی هنر معماری، ۱۳۷۵ش، ص۲۳.
  13. ↑ نگاه کنید به هوگ، سبک‌شناسی هنر معماری، ۱۳۷۵ش، ص۲۰۵–۲۲۷.
  14. ↑ طالبیان، «نقش فرهنگ و تمدن اسلامی در معماری ایرانی»، ص۱
  15. ↑ نگاه کنید به مشتاق، هنر و معماری ایران در دوره باستان و دوره اسلامی، ۱۳۸۷ش، ص۱۸۶.
  16. ↑ نگاه کنید به مشتاق، هنر و معماری ایران در دوره باستان و دوره اسلامی، ۱۳۸۷ش، ص۱۸۶.
  17. ↑ نگاه کنید به نقره‌کار، مبانی نظری معماری، ۱۳۸۹ش، ص۴۰۰.
  18. ↑ هوگ، سبک‌شناسی هنر معماری، ۱۳۷۵ش، ص۲۰.
  19. ↑ نصر، «هنر دینی، هنر سنّتی، هنر مقدس»، ص۵۱.
  20. ↑ نگاه کنید به نقره‌کار، مبانی نظری معماری، ۱۳۸۹ش، ص۴۰۵.
  21. ↑ به عنوان نمونه نگاه کنید به: سوره بقره، آیه ۶۹؛ سوره طه، آیه ۱۰۲؛ سوره کهف، آیه ۳۱؛ سوره فاطر، آیه۲۷؛ سوره یس، آیه ۸۰؛ سوره آل عمران، آیه ۱۰۷–۱۰۶.
  22. ↑ عقیلی، «ارتباط و پیوستگی رنگ در قرآن و معماری مسجد در تمدن اسلامی«، ص۱۲۳.
  23. ↑ عوض‌نژاد، مطالعه و بررسی رنگ در معماری مسجد نصیرالملک شیراز، ص۲۳.
  24. ↑ نقره‌کار، مبانی نظری معماری، ۱۳۸۹ش، ص۴۰۱.
  25. ↑ جمالی، «بررسی تطبیقی تزئینات کاشی کاری در معماری مساجد«، ص۹۴.
  26. ↑ ر.ک هوگ، سبک‌شناسی هنر معماری، ۱۳۷۵ش، ص۲۰.
  27. ↑ پاپا، معماری اسلامی، ۱۳۷۸ش، ص۹.
  28. ↑ هوگ، سبک‌شناسی هنر معماری، ۱۳۷۵ش، ص۲۰۳.
  29. ↑ نقره‌کار، مبانی نظری معماری، ۱۳۸۹ش، ص۴۰۲.
  30. ↑ «کهن‌ترین شاهکار معماری اسلامی»، خبرگزاری فارس.
  31. ↑ هیلن براند، معماری اسلامی، ۱۳۹۱ش، ص۲۳.
  32. ↑ نگاه کنید به اورعی زارع، طرح‌های بازسازی و معماری حرم امام حسین(ع)؛ ۵ نکته در مورد معماری حرم حضرت معصومه(س)، سایت نیارش گستر؛ شاهکار هنر ایرانی در نجف اشرف، سایت خبری مهر.
  33. ↑ حرم رضوی؛ جلوه­ گاه هنر و معماری ایرانی اسلامی، سایت حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت.
  34. ↑ مشتاق، هنر و معماری ایران در دوران باستان و دوره اسلامی، ۱۳۸۷ش، ص۱۹۴.
  35. ↑ کاظمی، «بازشناسی پیوند مدرسه علمیه و مصلا در معماری مدرسه مصلای یزد «ص۸۹–۹۱.
  36. ↑ طراحی حوزه علمیه، سایت طرح معماری ایوان.
  37. ↑ نگاه کنید به مدرسی طباطبایی، «مدرسه آستانه مقدسه (فیضیه)»، ص۱۲۷-۱۲۸.
  38. ↑ قربانی، «ضرورت بررسی شاخص‌های معماری ایرانی اسلامی»، ص۱.
  39. ↑ مهدوی، معماری مدرن ایرانی، سایت ویرگول.
  40. ↑ پروژه مسجد آیکونیک، سایت خانه معماری
  41. ↑ پروژه مسجد آیکونیک، سایت خانه معماری
  42. ↑ معماران دوران اسلامی در ایران، سایت خبری ویستا.
  43. ↑ روزی برای سلطانیه، سایت ایسنا.
  44. ↑ کریمی، تاج محل.

منابع

برگرفته از «https://fa.wikishia.net/w/index.php?title=معماری_اسلامی&oldid=1495257»