مرجعیت زن
| بخشی از احکام عملی و فقهی |
|---|
 |
 | این مقاله یک نوشتار توصیفی درباره یک مفهوم فقهی است و نمیتواند معیاری برای اعمال دینی باشد. برای اعمال دینی به منابع دیگر مراجعه کنید. |
مرجعیت زن به معنای امکان تقلید از مجتهد زن در مسائل شرعی است. برخی فقیهان معتقدند شرط «مرد بودن» برای مرجعیت، از قرن دهم به بعد مشهور شده، هرچند فقهای قدیمتر آن را صریحاً ذکر نکرده بودند. در مقابل، گروهی از فقها این شرط را نپذیرفته یا در آن تردید کردهاند و حتی در میان اهلسنت نیز مرد بودن شرط عمومی برای فتوا دادن نیست.
موافقان مرجعیت زنان به آیاتی از قرآن، سنت نبوی، اطلاق ادله تقلید و سیره مسلمین استناد میکنند و معتقدند اهلیت فرد برای فهم دین مهم است، نه جنسیت او. همچنین، برخی بر این باورند که زنان در مسائل خاص زنان، شناخت بهتری دارند و حتی برخی از مراجع تقلید نیز این دیدگاه را پذیرفتهاند.
مخالفان مرجعیت زنان به آیاتی از قرآن مانند آیه قیمومیت مردان و برتری آنان و روایاتی مانند روایت ابیخدیجه درباره قضاوت استناد میکنند که به عقیده آنها، نشاندهنده عدم شایستگی زنان برای منصب مرجعیت است. همچنین، برخی معتقدند ادله جواز تقلید فقط شامل مردان میشود و دیدگاه کلی دین اسلام، نقش زن را در امور منزل و حفظ عفاف میداند که با ریاست بر مسلمین سازگار نیست. شهید ثانی اجماع را دلیلی بر شرط مرد بودن مرجع تقلید ذکر کرده است، اما برخی دیگر در وجود چنین اجماعی تردید کردهاند.
آیا شرط جنسیت در مرجعیت تقلید، مرد بودن است؟
مرجعیت زن به معنای امکان تقلید از یک مجتهد زن در احکام شرعی است.[۱] برخی معتقدند که فقیهان پیش از شهید ثانی، شرط «مرد بودن مرجع تقلید» را ذکر نکردهاند.[۲] بااینحال، شرط مرد بودن برای مرجعیت، نظر مشهور فقهای امامیه، به ویژه فقهای پس از سده دهم هجری، دانسته شده است.[۳]
درباره اینکه چرا فقیهان قدیمیتر، صریحاً نگفتند که مرجع تقلید باید مرد باشد، چند دلیل گفته شده است:
- بدیهی بودن شرط: این شرط برای آنها آنقدر واضح بوده که نیازی به ذکر صریح آن نمیدیدند، چون در آن زمان، قاضی هم باید حتماً مرد میبوده و این مسئله کاملاً جا افتاده بود.
- عدم وجود بخش جداگانه: در کتابهای فقهی قدیمی، بخشی جداگانه به نام «اجتهاد و تقلید» وجود نداشته که بخواهند تمام شرایط مرجع تقلید را در آنجا لیست کنند.[۴]
بعد از این دوران، سید محمدکاظم طباطبایی در کتاب «عروة الوثقی» صریحاً شرط مرد بودن را ذکر کرد[۵] و همین باعث شد فقهای بعدی هم این شرط را در مراجع تقلید بیان کنند.[۶]
در مقابل، برخی از فقیهان نظیر سید محمد طباطبایی مجاهد،[۷] علی کاشفالغطاء،[۸] صاحب جواهر،[۹] محمدحسین غروی اصفهانی،[۱۰] سید محسن حکیم،[۱۱] سید علی حسینی شبّر،[۱۲] محمدعلی اراکی،[۱۳][یادداشت ۱] سید رضا صدر،[۱۴] مرتضی اردکانی[۱۵] و سید تقی طباطبایی قمی[۱۶] شرط مرد بودن در فتوا دادن را قبول نکرده یا در آن تردید کردهاند. همچنین گفته شده مشهور فقهای اهلسنت فتوا دادن را مشروط به مرد بودن نمیدانند.[۱۷]
دلایل موافقان مرجعیت زنان
برخی از فقیهان شیعه همچون محمد صادقی تهرانی،[۱۸] یوسف صانعی،[۱۹] و محمدابراهیم جناتی[۲۰] به امکان مرجعیت زن فتوا دادهاند. موافقان مشروعیت تقلید از زنان برای اثبات مدعای خود به دلایلی تمسک کردهاند که عبارتند از:
- آیات قرآن: آیاتی مانند آیه سوال و کتمان ملاک در فهم حقایق دینی را اهلیت فرد میدانند، نه جنسیت او.[۲۱]
- سنت نبوی(ص) و ائمه(ع): در سنت پیامبر(ص) و امامان(ع)، ارجاع به هر فردی که اهلیت پاسخگویی به معارف دینی را داشته، صورت گرفته و جنسیت مطرح نبوده است. نمونه آن ارجاع به حمیده همسر امام صادق(ع)[۲۲] و روایتی از امام صادق(ع) که در مورد امکان نیابت زن در حج فرمودند که چه بسا زنی فقیهتر از مرد باشد.[۲۳] به عقیده محمدابراهیم جناتی این روایت نشان میدهد که نمیتوان زنان را در استنباط دینی پایینتر دانست.[۲۴]
- اطلاق ادله تقلید: گفته شده ادله حجیت تقلید اختصاصی به مردان ندارند[۲۵] و بنای عقلا نیز در رجوع به متخصص، براساس اعلمیت و تجربه است و تفاوتی بین زن و مرد قائل نیستند؛ حتی در صورت برتری زن، رجوع به او اولویت دارد.[۲۶] برای نمونه در روایت امام حسن عسکری(ع) که ویژگیهایی برای کسی که از او تقلید میشود، بیان شده،[یادداشت ۲] اشارهای به مرد بودن نشده است.[۲۷]
- سیره مسلمین: در طول تاریخ اسلام، همواره زنان فقیهی وجود داشتهاند که جایگاه فقهی آنها در میان مردم تفاوتی با مردان نداشته است.[۲۸] همچنین، رجوع به زنان برای فهم مسائل دینی در میان مسلمانان رایج بوده و هیچ نهیای از سوی پیامبر(ص) و امامان(ع) در این زمینه نقل نشده است.[۲۹]
آیتالله خامنهای در دیدار با اقشار مختلف بانوان:
امروز خوشبختانه زنهایی که مجتهدند، به اجتهاد فقهی رسیدند کم نیستند. بنده حتی معتقدم، در بسیاری از مسائل زنانه که موضوعش زنان هستند و مردها درست موضوع را تشخیص نمیدهند، خانمها باید از مجتهد زن تقلید کنند.[۳۰]
- فهم بهتر موضوعات خاص زنان توسط زنان: گفته شده است که بهدلیل پیچیدگی مسائل اختصاصی زنان، فقیه زن با شناخت بهتری میتواند فتوا دهد و اشکالات مربوط به شرط مرد بودن در این موارد وارد نیست.[۳۱] عبدالله جوادی آملی نیز به جواز تقلید زنان از زن مجتهد اعلم فتوا داده است.[۳۲] سید علی خامنهای در دیدار با بانوان در تاریخ ۲۷ آذر ۱۴۰۳ش، مسئله تقلید زنان از مجتهد زن در مسائل زنانه را مطرح کرد.[۳۳] پس از این سخنان، اظهارنظرهایی از جانب اساتید حوزوی در این رابطه شکل گرفت.[۳۴] جامعة الزهرا نیز طی اطلاعیهای اعلام کرد که، اسامی زنان مجتهد را اعلام خواهد کرد.[۳۵]
دلایل مخالفان مرجعیت زنان
مخالفان مشروعیت تقلید از زنان برای اثبات مدعای خود به دلایل زیر تمسک کردهاند:
- آیات: برخی از فقها با استناد به آیاتی از قرآن کریم، معتقدند که زنان شایستگی منصب مرجعیت تقلید را ندارند. این آیات شامل آیه ۳۴ سوره نساء (درباره قیمومیت مردان بر زنان)،[۳۶] آیه ۲۲۸ سوره بقره (بیانگر برتری مردان)،[۳۷] آیه ۳۳ سوره احزاب (دستور به ماندن در خانه و عدم تبرج)[۳۸] و آیه ۱۸ سوره زخرف (نشاندهنده ضعف زنان در استدلال)[۳۹] هستند. محمد سند بحرانی، از فقیهان شیعه، این آیات را به شش دسته تقسیم کرده و نتیجه میگیرد که تفاوتهای خلقت زنان با مردان، آنها را برای چنین جایگاهی مناسب نمیسازد.[۴۰] با این وجود، او تأکید میکند که این تفاوتها به معنای نقص یا حقارت زنان نیست و از نظر قرآن، زن و مرد در رسیدن به کمال انسانی برابر هستند.[۴۱]
- روایات: از جمله روایات مورد استناد مخالفان مرجعیت زن، مشهوره ابیخدیجه[۴۲] است که در آن، امام صادق(ع) در ارجاع برای قضاوت، تعبیر «رجل» (مرد) به کار برده است.[۴۳] همچنین در روایتی راوی از استنباط همسرش با قول زراره و محمد بن مسلم سخن میگوید که امام صادق(ع) اظهار نظر کردن زنان در این مسائل را نفی میکند.[۴۴] گفته شده این روایت به صراحت تقلید از زنان را نادرست میداند.[۴۵] روایاتِ بیانگر ضعف رأی و قوه استدلال زنان، روایاتِ نهی از مشورت با زنان و روایاتی که لزوم دوری زنان از اختلاط با مردان را تاکید میکنند، از دیگر احادیثیاند که برای مناسب نبودن زنان برای جایگاه مرجعیت مورد استناد قرار گرفتهاند.[۴۶]
- ادلّه جواز تقلید فقط شامل مردان است: برخی معتقدند هرچند دلایل شرعیِ تقلید کلی هستند، اما قرائن نشان میدهد این دلایل عملاً فقط مردان را شامل میشوند؛[۴۷] و با اطمینان میتوان گفت روایات، حجیت تقلید از مردان را ثابت میکنند و نمیشود از آنها جواز تقلید از زنان را فهمید.[۴۸]
- رویکرد و نظر کلی دین: سید ابوالقاسم خویی با نقد روایاتی که تقلید را تنها مختص مردان میدانند، معتقد است با بررسی کلی دلایل معتبر شرعی، میتوان رویکرد و نظر کلی دین) را در مسئله مرجعیت زن استنباط کرد. دیدگاه او این است که دین اسلام، نقش اصلی زن را در امور منزل و دوری از اجتماع و حفظ پوشش و عفاف میداند. بنابراین، تصدی منصب مرجعیت که نیازمند ارتباط گسترده با مردم و ریاست بر مسلمین است، با این رویکرد کلی دین سازگار نیست و شارع به آن رضایت ندارد.[۴۹] در نقد این دلیل گفته شده مرجعیت مستلزم امامت، اختلاط با نامحرم و خروج زنان از پوشش و عفاف نیست.[۵۰]
- اجماع: شهید ثانی، اجماع را بهعنوان یکی از دلایل این شرط ذکر کرده است.[۵۱] به عقیده سیفی مازندرانی[۵۲] و محمدی قائنی[۵۳] نمیتوان این مسئله را اجماعی دانست؛ بهدلیل این که در این مسئله فقهای متقدم تصریح نکردهاند و در کلمات بقیه نیز اختلاف وجود دارد.
پانویس
- ↑ جناتی، ادوار فقه و كيفيت بيان آن، ۱۳۷۴ش، ص۳۶۸-۳۶۹.
- ↑ علائی رحمانی، «اجتهاد و مرجعیت زنان از منظر دین»، ص۸۹؛ ایزدیفرد و کاویار، «واکاوی ادله ناظر بر مرجعیت زنان در فقه امامیه»، ص۲۱۸؛ نگاه کنید به سیفی مازندرانی، الإجتهاد و التقلید، ۱۴۳۵ق، ص۱۱۱-۱۱۲.
- ↑ قائنی، «تقلید از مجتهد زن (۱)»، ص۳۷.
- ↑ سیفی مازندرانی، الإجتهاد و التقلید (دلیل تحریر الوسیلة للإمام الخمینی)، ۱۴۳۵ق، ص۱۱۲-۱۱۳.
- ↑ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۹.
- ↑ علائی رحمانی، «اجتهاد و مرجعیت زنان از منظر دین»، ص۸۹.
- ↑ طباطبایی مجاهد، مفاتیح الأصول، ۱۲۹۶ق، ص۶۱۲-۶۱۳.
- ↑ کاشف الغطاء، النور الساطع فی الفقه النافع، ۱۳۸۱ق، ج۲، ص۲۰۵.
- ↑ صاحب جواهر، جواهر الکلام، دار إحیاء التراث العربی، ج۴۰، ص۲۲.
- ↑ غروی اصفهانی، بحوث فی علم الاصول، ۱۴۱۶ق. ج۳، ص۶۸.
- ↑ حکیم، مستمسک العروة الوثقی حکیم، ۱۳۷۴ش، ج۱، ص۴۳.
- ↑ حسینی شبر، العمل الأبقی فی شرح العروة الوثقی، ۱۳۸۳ق، ج۱، ص۲۶.
- ↑ اراکی، کتاب البیع، ۱۴۱۵ق، ج۲، ص۴۸۵.
- ↑ صدر، الاجتهاد والتقلید، ۱۴۲۰ق، ص۱۰۶-۱۰۷.
- ↑ اردکانی، رسالة فی الاجتهاد و التقلید، ۱۳۷۰ش، ص۷۴-۷۵.
- ↑ طباطبایی قمی، مبانی منهاج الصالحین، ۱۴۲۶ق. ج۱، ص۳۰.
- ↑ قائنی، «تقلید از مجتهد زن (۱)»، ص۳۷.
- ↑ صادقی تهرانی، رساله توضیح المسائل نوین، ۱۳۸۴ش، ص۲۶.
- ↑ صانعی، مجمع المسائل، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۲۰.
- ↑ جناتی، رساله توضیح المسائل، ۱۳۸۲ش، ص۶۲؛ جناتی، ادوار فقه، ۱۳۷۴ش، ص۳۷۱.
- ↑ جناتی، ادوار فقه، ۱۳۷۴ش، ص۳۶۸.
- ↑ جناتی، ادوار فقه، ۱۳۷۴ش، ص۳۶۹.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۳۰۶.
- ↑ جناتی، ادوار فقه، ۱۳۷۴ش، ص۳۶۹.
- ↑ جناتی، ادوار فقه، ۱۳۷۴ش، ص۳۷۰.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار استاد شهید مطهری (زن و مسائل قضایی و سیاسی)، ۱۳۸۴ش، ج۲۹، ص۴۲۲.
- ↑ جناتی، ادوار فقه، ۱۳۷۴ش، ص۳۶۹.
- ↑ جناتی، ادوار فقه، ۱۳۷۴ش، ص۳۶۸.
- ↑ جناتی، ادوار فقه، ۱۳۷۴ش، ص۳۷۰.
- ↑ خامنهای، «دیدار اقشار مختلف بانوان با رهبر انقلاب»، ۱۴۰۳/۹/۲۷، پایگاه دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.
- ↑ ساسانی و میراحمدی، «تحلیل و ارزیابی ادلۀ فقهای امامیه پیرامون مرجعت زنان با تأکید بر دیدگاههای مقام معظم رهبری»، ص۱۱۲-۱۱۴.
- ↑ جوای آملی، توضیح المسائل، ۱۳۹۶ش، ص۲۸.
- ↑ خامنهای، «دیدار اقشار مختلف بانوان با رهبر انقلاب»، ۱۴۰۳/۹/۲۷، پایگاه دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید به: غروی، «تقلید از مجتهدان زن در مسائل بانوان و حفظ کرامت انسانی زنان در جامعه»، خبرگزاری ایکنا؛ هاشمی، «تقلید زنان از مجتهد زن؛ فرصتی که انقلاب اسلامی ایجاد کرد»، خبرگزاری حوزه؛ غرویان، «زنان هم می توانند مرجع تقلید شوند»، وبسایت روزنامه ایران.
- ↑ «جامعه الزهرا(س) اسامی بانوان مجتهده را اعلام میکند»، خبرگزاری ایکنا.
- ↑ ایزدیفرد و کاویار، «واکاوی ادله ناظر بر مرجعیت زنان در فقه امامیه»، ص۲۱۲.
- ↑ ایزدیفرد و کاویار، «واکاوی ادله ناظر بر مرجعیت زنان در فقه امامیه»، ص۲۱۳.
- ↑ ایزدیفرد و کاویار، «واکاوی ادله ناظر بر مرجعیت زنان در فقه امامیه»، ص۲۱۴.
- ↑ سیفی مازندرانی، الإجتهاد و التقلید (دلیل تحریر الوسیلة للإمام الخمینی)، ۱۴۳۵ق، ص۱۱۹.
- ↑ سند بحرانی، سند العروة الوثقی (الاجتهاد و التقلید)، ۱۳۹۴ش، ج۲، ص۱۰۱-۱۰۴.
- ↑ سند بحرانی، سند العروة الوثقی (الاجتهاد و التقلید)، ۱۳۹۴ش، ج۲، ص۱۰۲.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۷، ص۴۱۲؛ شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ۱۴۰۵ق، ج۳، ص۲؛ شیخ طوسی، تهذیب الأحکام ۱۳۶۵ش، ج۱۶، ص۳۰۳.
- ↑ سیفی مازندرانی، الإجتهاد و التقلید (دلیل تحریر الوسیلة للإمام الخمینی)، ۱۴۳۵ق، ص۱۱۹.
- ↑ کشّی، رجال، ۱۴۰۹ق، ص۱۶۸-۱۶۹.
- ↑ سیفی مازندرانی، الإجتهاد و التقلید (دلیل تحریر الوسیلة للإمام الخمینی)، ۱۴۳۵ق، ص۱۱۹.
- ↑ سند بحرانی، سند العروة الوثقی (الاجتهاد و التقلید)، ۱۳۹۴ش، ج۲، ص۱۰۴-۱۹۸ː؛ سیفی مازندرانی، الإجتهاد و التقلید (دلیل تحریر الوسیلة للإمام الخمینی)، ۱۴۳۵ق، ص۱۱۷-۱۲۰.
- ↑ بروجردی، رسالة فی الاجتهاد و التقلید، مطبعه الخراسان، ص۲۱.
- ↑ سیفی مازندرانی، الإجتهاد و التقلید (دلیل تحریر الوسیلة للإمام الخمینی)، ۱۴۳۵ق، ص۱۱۴-۱۱۷؛ قائنی، «تقلید از مجتهد زن(۲)»، ص۴۱-۵۳.
- ↑ خویی، التنقیح فی شرح العروة الوثقی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۲۲۴-۲۲۶.
- ↑ طباطبایی قمی، مبانی منهاج الصالحین، ۱۴۲۶ق. ج۱، ص۳۰.
- ↑ شهید ثانی، الروضة البهیه فی شرح لمعة الدمشقیة، ۱۴۱۰ق، ج۳، ص۶۲.
- ↑ سیفی مازندرانی، الإجتهاد و التقلید (دلیل تحریر الوسیلة للإمام الخمینی)، ۱۴۳۵ق، ص۱۱۲.
- ↑ قائنی، «تقلید از مجتهد زن (۱)»، ص۳۹.
یادداشت
- ↑ وی با این که در کتاب البیع بر این باور است که دلیلی برای این شرط وجود ندارد، در رساله عملیهاش مرد بودن را از شرایط مرجع تقلید میداند. (اراکی، توضیح المسائل، ۱۳۷۱ش، ص۶.)
- ↑ «و اما من کان من الفقهاء صائنا لنفسه حافظا لدینه مخالفا علی هواه مطیعا لامر مولاه فللعوام ان یقلدوه» (هر کسی از فقها که مراقبِ نفس خود باشد، محافظ دینش باشد، با هوای نفسش مخالفت کند و از امر مولایش اطاعت کند، عوام شیعه باید از او تقلید کنند) (حرّ عاملی، وسائل الشیعه، مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، ج۲۷، ص۱۳۱.)
منابع
- اراکی، محمدعلی، توضیح المسائل، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۱ش.
- اراکی، محمدعلی، کتاب البیع، قم، اسماعیلیان، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
- اردکانی، مرتضی، رسالة فی الاجتهاد و التقلید، ایران، ناشر مرتضی اردکانی یزدی، چاپ اول، ۱۳۷۰ش.
- اکبرزاده، زهرا، مرجعیت زن در ترازوی نقد، فردیس، زهرا اکبرزاده، چاپ اول، ۱۳۹۵ش.
- ایزدیفرد، علیاکبر و حسین کاویار، «واکاوی ادله ناظر بر مرجعیت زنان در فقه امامیه»، فصلنامه راهبرد، دوره ۲۱، شماره ۴، پیاپی ۶۵، اسفند ۱۳۹۱ش.
- بروجردی، محمدرضا، رسالة فی الاجتهاد و التقلید، بیجا، مطبعة الخراسان، چاپ اول، بیتا.
- جناتی، محمدابراهیم، ادوار فقه، تهران، کیهان، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- جناتی، محمدابراهیم، رساله توضیح المسائل، قم، انصاریان، ۱۳۸۲ش.
- حرّعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، مؤسسة آل البیت علیهم السلام لإحیاء التراث، بیتا.
- حسینی شبر، سید علی، العمل الأبقی فی شرح العروة الوثقی، نجف، مطبعة النجف، چاپ اول، ۱۳۸۳ق.
- حکیم، محسن، مستمسک العروة الوثقی، قم، دار التفسیر، چاپ اول، ۱۳۷۴ش.
- خامنهای، سیدعلی، «دیدار اقشار مختلف بانوان با رهبر انقلاب»، پایگاه دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای، تاریخ درج ۲۷ آذر ۱۴۰۳ش، تاریخ بازدید ۲۷ آذر ۱۴۰۳ش.
- خوئی، سید ابوالقاسم، التنقیح فی شرح العروة الوثقی، قم، لطفی، ۱۴۰۷ق.
- ساسانی، فرشته و عبدالله میراحمدی، «تحلیل و ارزیابی ادلۀ فقهای امامیه پیرامون مرجعت زنان با تأکید بر دیدگاههای مقام معظم رهبری»، پژوهش نامه اسلامی زنان و خانواده، شماره۳۴، تابستان ۱۳۹۹ش.
- سجادی امین، مهدی، زنان، افتاء و مرجعیت، قم، دفتر مطالعات و تحقیقات زنان مرکز مدیریت حوزههای علمیه خواهران، ۱۳۹۸ش.
- سیفی مازندرانی، علیاکبر، الإجتهاد و التقلید (دلیل تحریر الوسیلة للإمام الخمینی)، قم، موسسة تنظیم و نشر آثار الإمام الخمینی(قدس سره)، چاپ اول، ۱۴۳۶ق.
- شهید ثانی، زین الدین بن علی، الروضة البهیه فی شرح لمعة الدمشقیة، قم، مکتبة الداوری، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، بهتحقیق حسن خرسان، بیروت، دارالأضواء، ۱۴۰۵ق.
- شیخ طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الأحکام، به تحقیق حسن خرسان و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۳۶۵ش.
- صاحب جواهر، محمدحسن بن باقر، جواهر الکلام (ط. القدیمة)، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ هفتم، بیتا.
- صادقی تهرانی، محمد، رساله توضیح المسائل نوین، تهران، امید فردا، ۱۳۸۴ش.
- صانعی، یوسف، مجمع المسائل، قم، میثم تمار، ۱۳۸۷ش.
- صدر، سید رضا، الاجتهاد والتقلید، قم، مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم، ۱۴۲۰ق.
- طباطبایی مجاهد، سید محمد، مفاتیح الأصول، قم، مؤسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث، چاپ اول، ۱۲۹۶ق.
- طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم، العروة الوثقی، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق.
- علائی رحمانی، فاطمه، «اجتهاد و مرجعیت زنان از منظر دین»، نشریه مطالعات اجتماعی - روان شناختی زنان (مطالعات زنان)، دوره۱، شماره۱، ۱۳۸۲ش.
- غروی، سید محمد، «تقلید از مجتهدان زن در مسائل بانوان و حفظ کرامت انسانی زنان در جامعه»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج ۴ دی ۱۴۰۳ش، تاریخ بازدید ۷ دی ۱۴۰۳ش.
- غرویان، محسن، «زنان هم می توانند مرجع تقلید شوند»، وبسایت روزنامه ایران، تاریخ درج ۲ دی ۱۴۰۳ش، تاریخ بازدید ۷ دی ۱۴۰۳ش.
- غروی اصفهانی، محمد حسین، بحوث فی علم الاصول، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۶ق.
- قائنی، «تقلید از مجتهد زن (۱)»، مجله فقه و اجتهاد، دوره ۳، شماره ۶ و ۷، مهر ۱۳۹۵ش.
- قائنی، محمد، «تقلید از مجتهد زن(۲)»، مجله فقه و اجتهاد، شماره ۸، پاییز و زمستان ۱۳۹۶ش.
- کاشف الغطاء، علی، النور الساطع فی الفقه النافع، نجف، مطبعة الآداب، چاپ اول، ۱۳۸۱ق.
- کشّی، محمد بن عمر، اختیار معرفه الرجال، مشهد، نشر دانشگاه مشهد، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح علیاکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دارالکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- اراکی، محمدعلی، توضیح المسائل، قم، چاپخانه دفتر تبلیغات إسلامی حوزه علمیه قم، ۱۳۷۱ش.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار استاد شهید مطهری (زن و مسائل قضایی و سیاسی)، تهران، صدرا، ۱۳۸۴ش.
- هاشمی، «تقلید زنان از مجتهد زن؛ فرصتی که انقلاب اسلامی ایجاد کرد»، خبرگزاری حوزه، تاریخ درج ۲ دی ۱۴۰۳ش، تاریخ بازدید ۷ دی ۱۴۰۳ش.
پیوند به بیرون
- مرجعیت زنان (بررسی جواز و عدم جواز مرجع تقلیدشدن زنان)، اثر علی شیرخانی.
- مرجعیت زنان در فتاوای عالمان دینی، اثر محمدحسن نجفی.
- فراگشتی در امکان «مرجعیت زنان» مقاله، اثر سید حجت طباطبائی.