الخلاف فی الاحکام (کتاب)

مقاله قابل قبول
پیوند کم
کپی‌کاری از منابع خوب
شناسه ناقص
نارسا
عدم جامعیت
از ویکی شیعه
الخلاف
کتاب الخلاف.jpg
اطلاعات کتاب
نویسنده شیخ طوسی (متوفای ۴۶۰ ق)
موضوع فقه
سبک مقارن
زبان عربی
مجموعه ۶ جلد
اطلاعات نشر
ناشر جامعه مدرسین

الخِلافُ فی الأحکام مشهور به الخلاف یا کتاب الخلاف کتابی فقهی، نوشته شیخ طوسی (متوفای ۴۶۰ ق). این کتاب از معروف‌ترین کتاب‌های فقهی نزد شیعه است که به مسائل اختلافی و فقه مقارن می‌پردازد. شیخ طوسی در این کتاب، آرای فقهی مذاهب مختلف اسلامی را طرح و سپس با استدلال، به نقد آرای مخالف و بیان نظر مشهور امامیه کرده است.

نام و زمان تالیف

برای این کتاب عناوین مختلفی نظیر «الخلاف فی الأحکام»، «مسائل الخلاف»، «مسائل الخلاف مع الکل» را ذکر کرده‌اند.[۱]
از تاریخ دقیق تألیف الخلاف اطلاع دقیقی در تراجم موجود نیست. مؤلف در مقدمه آن آورده که خلاف پس از دو کتاب تهذیب و استبصار (پس از سال ۴۱۵ق) نگارش شده است.[۲]همچنین با توجه به مقدمۀ کتاب المبسوط، خلاف پیش از آن و پس از «النهایة (کتاب)|النهایة» و «الجمل و العقود» نوشته شده است.

نویسنده و انگیزه نگارش

نوشتار اصلی: شیخ طوسی

محمد بن حسن بن علی بن حسن (۳۸۵-۴۶۰ق)، مشهور به شیخ طوسی، محدث و فقیه بود. او نویسنده دو کتاب دیگر فقهی تهذیب و استبصار است.[۳] طوسی در خطبه کتاب علت تدوین آن را درخواست دیگران گفته است. آنان از او خواسته بودند مباحث اختلافی بین مذاهب مختلف را بیان کند و همچنین دلائل امامیه را از منابع مشترک مانند سنت قطعی و اخبار پیامبر اکرم(ص) مطرح نماید.[۴]

محتوا و ساختار

مطالب در الخلاف به‌صورت "مسألة" و جواب آن با "دلیلنا" شروع شده است. آخرین چاپ الخلاف در ایران، دارای ۶ جلد است. محتوای این چاپ به شکل زیر است:

نسخه‌ها و چاپ نخستین

  1. نسخۀ قدیمی و کامل باقر قاضی طباطبایی در تبریز در دو مجلد.
  2. نسخه کتابخانه هادی کاشف الغطاء در نجف اشرف به خط شهریار بن الله‌داد فراهانی مربوط به سال ۱۰۸۲ ق.
  3. نسخه کتابخانه محمد سماوی نجفی.
  4. نسخه کتابخانه مشکور، جلد اوّل.
  5. نسخه کتابخانه تستریه، جلد دوم، از موقوفات شیخ مهدی قمشه‌ای.
  6. نسخه کتابخانه صدر، از اول کتاب طهارت تا آخر کتاب ایمان مربوط به سال ۶۶۸ق و از قدیمی‌ترین نُسخ آن.
  7. نسخه‌ای شامل بحث عدد تا حدود، کتابخانه آستان قدس رضوی به خط صدرالدین بن جمال‌الدین محمد که در سال ۱۰۶۷ق توسط ابن خاتون وقف شده است.[۶]
  8. دو نسخه خطی کتابخانه مدرسه فیضیه که یکی به خط عبد الرزاق بن ملامیر جیلانی که در سال ۱۰۵۶ق نوشته شده و دیگری به خط محمد رضوی.
  9. نسخه کتابخانه مجلس شورای اسلامی در تهران که نگارش آن در سال ۱۲۲۳ق به پایان رسیده است.
  10. نسخه کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی که تاریخ نگارش و نویسنده آن معلوم نیست امّا نگارش آن مربوط به قرن سیزدهم است.[۷]

نخستین چاپ الخلاف در ایران زیر نظر سید حسین طباطبایی بروجردی(۱۲۵۴ ـ ۱۳۴۰ش) سال ۱۳۷۰ق/۱۳۲۹ش انجام شد.

شرح، گزیده و ترجمه

  • «المؤتلف من المختلف بين أئمة السلف»، تأليف فضل بن حسن طبرسی(درگذشت:۵۴۸ق) كه در سال ۵۲۰ق تأليف آن را به پایان برد.[۸]
  • «منتخب الخلاف» يا «تلخيص الخلاف»، تأليف مفلح بن حسن صيمرانى بحرانى (زنده در ۸۸۷ق).[۹]
  • مسائل هامه من کتاب الخلاف، انتشارات دانشگاه تهران، به سفارش سازمان برنامه و بودجه، چاپ اول، ۱۳۴۴ش.[۱۰]

پانویس

  1. تهرانی، الذریعه، ج ۲، ص۳۴۶. ج ۷، ص۲۳۵. ابن شهرآشوب، معالم العلماء، ص۱۴۹.
  2. طوسی، الخلاف، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۵ و ۴۶.
  3. دوانی، سیری در زندگی شیخ طوسی، ۱۳۶۲ش، ص۱۵ تا ۲۰.
  4. طوسی، الخلاف، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۵.
  5. طوسی، الخلاف، ۱۴۰۷ق، فهرست کتاب
  6. تهرانی، الذریعه، ج۷، ص۲۳۵ و ۲۳۶.
  7. طوسی، الخلاف، ۱۴۰۷ق، ج ۱، ص۳۵.
  8. اقابزرگ تهرانی، الذريعة، ج۲۲، ص۴۰۰.
  9. آقابزرگ تهرانی، الذريعة، ج۲۳، ص۲۴۵.
  10. «مسائل هامه من کتاب الخلاف»، سایت گیسوم.

منابع

  • ابن شهر آشوب، محمدعلی، معالم العلماء، قم.
  • تهرانی، آقابزرگ، الذریعه الی تصانیف الشیعه، بیروت، دارالاضواء.
  • طوسی، محمد بن حسن، الخلاف فی الاحکام، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۰۷ق.
  • مرکز تحقیقات کامپیوتری نور، نرم‌افزار آثار شیخ طوسی.

پیوند به بیرون