گرانفروشی
گرانْفروشی به عرضه کالا یا خدمات با قیمتی بیش از نرخهای تعیینشده[۱] یا دریافت بهایی فراتر از حد متعارف و منصفانه[۲] گفته میشود. همچنین هر اقدامی که موجب افزایش غیرمتعارف هزینه پرداختی خریدار شود، از مصادیق گرانفروشی به شمار میرود.[۳]
در فقه اسلامی، گرانفروشی ذیل بحث غبن و حق فسخ معامله بر اثر آن بررسی میشود.[۴] بر این اساس، اگر فروشنده کالایی را به بهایی بیش از ارزش واقعی آن بفروشد و خریدار از قیمت واقعی آگاه نباشد، غبن تحقق یافته و خریدار حق فسخ معامله را دارد.[۵]
در منابع روایی، گرانفروشی نکوهش شده است. از پیامبر اکرم(ص) نقل شده است که ایجاد گرانی در بازار مسلمانان موجب استحقاق عذاب الهی میشود.[۶] همچنین در برخی روایات، ارزانی نشانه رضایت الهی و گرانی نشانه غضب خداوند معرفی شده است.[۷] در روایتی از امام صادق(ع) نیز کسب سودهای غیرمتعارف، ناپسند دانسته شده است.[۸]
فقها درباره حکم فقهی گرانفروشی دیدگاههای متفاوتی دارند. برخی با استناد به روایاتی، بهویژه روایت «غَبْنُ المُسْتَرْسِلِ سُحْتٌ؛ پولی که از راه فریب دادن فرد اعتمادکننده به دست آید، حرام است»،[۹] گرانفروشی را حرام دانستهاند.[۱۰] به گفته فیض کاشانی، مسترسل کسی است که در تعیین قیمت به فروشنده اعتماد میکند؛[۱۱] ازاینرو فریب چنین شخصی از مصادیق غبن است[۱۲] و معامله مبتنی بر آن حرام و باطل خواهد بود.[۱۳] در مقابل، گروهی از فقها، اصل معامله را صحیح دانسته و برای فرد مغبون حق فسخ قائل شدهاند.[۱۴] امام خمینی[۱۵] و سید علی خامنهای[۱۶] گرانفروشی را در صورت اجحاف به مشتری یا مخالفت با مقررات حکومت اسلامی جایز ندانستهاند. سید علی سیستانی آن را در صورتی که برخلاف عرف و مقررات نباشد، از نظر فقهی جایز، اما از نظر اخلاقی ناپسند دانسته است.[۱۷] ناصر مکارم شیرازی نیز میزان سود را تابع رضایت طرفین میداند، مگر در مواردی که قیمت کالا یا خدمات از سوی مراجع قانونی تعیین شده باشد.[۱۸] صافی گلپایگانی نیز اصل معامله را مبتنی بر رضایت طرفین دانسته، اما در صورت تحقق غبن، برای خریدار حق فسخ قائل است.[۱۹]
در علم کلام، مسئله گرانی و ارزانی ذیل بحث اِسعار (قیمتگذاری) از این جهت بررسی شده است که منشأ آن خداوند است یا انسان.[۲۰] اشاعره با استناد به مخلوق بودن افعال بندگان، گرانی و ارزانی را به خداوند نسبت دادهاند؛[۲۱] اما متکلمان شیعه معتقدند اگر گرانی ناشی از رفتار انسانها باشد، به خود آنان مستند است.[۲۲]
گرانفروشی از عوامل مؤثر بر دشواری معیشت اقشار ضعیف جامعه دانسته شده است.[۲۳] سید علی خامنهای دومین رهبر جمهوری اسلامی ایران، آن را رفتاری ظالمانه توصیف کرده و مبارزه با آن را مقابله با ظلم دانسته است.[۲۴] در نظام جمهوری اسلامی ایران، گرانفروشی در قانون تعزیرات حکومتی (مصوب ۱۳۶۷ش)[۲۵] و قانون نظام صنفی (مصوب ۱۳۹۲ش) تعریف و جرمانگاری شده و برای آن مجازاتهایی مقرر شده است.[۲۶]
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ قانون تعزیرات حکومتی، مصوب ۱۳۶۷ش، ماده ۲.
- ↑ حقیقی، «در ورای گرانفروشی و احتکار»، ص۲۵.
- ↑ قانون تعزیرات حکومتی، مصوب ۱۳۶۷ش، ماده ۲.
- ↑ حلی، تبصرة المتعلمین، ۱۳۶۸ش، ص۱۲۳؛ خمینی، تحریر الوسیله، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۵۲۲.
- ↑ شیخ انصاری، کتاب المکاسب، ۱۴۱۵ق، ج۵، ص۱۵۷.
- ↑ نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ۱۴۱۱ق، ج۲، ص۱۵.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۳۸۷ش، ج۵، ص۱۶۲.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۳۰ق، ج۱۰، ص۴۸-۵۰.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۳۰ق، ج۱۰، ص۲۴.
- ↑ فیض کاشانی، الوافی، ۱۴۰۶ق، ج۱۷، ص۴۵۶.
- ↑ فیض کاشانی، الوافی، ۱۴۰۶ق، ج۱۷، ص۴۵۶.
- ↑ فیض کاشانی، الوافی، ۱۴۰۶ق، ج۱۷، ص۴۵۶.
- ↑ فیض کاشانی، الوافی، ۱۴۰۶ق، ج۱۷، ص۴۵۶.
- ↑ فیض کاشانی، الوافی، ۱۴۰۶ق، ج۱۷، ص۴۵۷.
- ↑ خمینی، استفتائات، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۶۲؛ امام خمینی، صحیفه نور، ۱۳۷۸ش، ج۶، ص۵۱۰.
- ↑ «استفتائات جدید»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر مقام معظم رهبری.
- ↑ «آیا گرانفروشی حرام است؟»، سایت هدانا.
- ↑ «معامله سلف»، پایگاه اطلاعرسانی آیتالله مکارم شیرازی.
- ↑ «فتوای آیتالله صافی گلپایگانی درباره فروش اجناس به قیمت روز و گرانتر از قیمت اولیه»، سایت شیعهنیوز.
- ↑ حلی، کشف المراد، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۳۴۲.
- ↑ تفتازانی، شرح المقاصد، ۱۴۰۹ق، ج۴، ص۳۲۰.
- ↑ حلی، کشف المراد، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۳۴۲.
- ↑ «ریشه گرانفروشی کجاست؟/ تاملی بر یکی از جدیترین چالشهای اقتصادی»، سایت باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ «پیام به رئیس جمهور در خصوص مبارزه با گرانفروشی»، سایت پایگاه اطلاعرسانی آیتالله خامنهای.
- ↑ قانون تعزیرات حکومتی، مصوب ۱۳۶۷ش، ماده۲.
- ↑ قانون نظام صنفی کشور، مصوب ۱۳۹۲ش، ماده۵۷.
منابع
- «استفتائات جدید»، سایت پایگاه اطلاعرسانی دفتر مقام معظم رهبری، تاریخ درج مطلب: ۸ مهر ۱۳۹۷ش، تاریخ بازدید: ۱۶ آبان ۱۳۹۹ش.
- انصاری، شیخ مرتضی، کتاب المکاسب، قم، مجمع الفکر الاسلامی، ۱۴۱۵ق.
- ایجی، سید میر شریف، شرح المواقف، قم، الشریف الرضی، چاپ اول، ۱۳۲۵ق.
- «آیا گرانفروشی حرام است؟»، سایت هدانا، تاریخ درج مطلب: ۱۹ فروردین ۱۳۹۶ش، تاریخ بازدید: ۱۶ آبان ۱۳۹۹ش.
- «معامله سلف»، پایگاه اطلاع رسانی آیت الله مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: ۱۶ آبان ۱۳۹۹ش.
- «پیام به رئیس جمهور در خصوص مبارزه با گرانفروشی»، سایت khamenei.ir، تاریخ درج مطلب: ۱۵ مهر ۱۳۷۳ش، تاریخ بازدید: ۱۶ آبان ۱۳۹۹ش.
- تفتازانی، سعد الدین، شرح المقاصد، قم، الشریف الرضی، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
- حقیقی، مجید، «در ورای گرانفروشی و احتکار»، مجله گزارش، شماره ۴۷، دیماه ۱۳۷۳ش.
- حلی، حسن بن یوسف، تبصره المتعلمین، تهران، انتشارات فقیه، چاپ اول، ۱۳۶۸ش.
- حلی، حسن بن یوسف، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم، مؤسسه النشر الاسلامی، ۱۴۱۳ق.
- خمینی، سید روحالله، تحریر الوسیله، نجف،دار الکتب العلمیه، ۱۳۹۰ق.
- خمینی، سید روح الله، استفتائات، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ اول، ۱۳۷۲ش.
- خمینی، سید روح الله، صحیفه نور، قم، مؤسسه نظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۸ش.
- «ریشه گرانفروشی کجاست؟/ تاملی بر یکی از جدیترین چالشهای اقتصادی»، سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۷ مهر ۱۳۹۶ش، تاریخ بازدید: ۲۶ آبان ۱۳۹۹ش.
- «فتوای آیت الله صافی گلپایگانی درباره فروش اجناس به قیمت روز و گرانتر از قیمت اولیه»، سایت شیعه نیوز، تاریخ درج مطلب: ۷ شهریور ۱۳۹۲ش، تاریخ بازدید: ۱۶ آبان ۱۳۹۹ش.
- فیض کاشانی، الوافی، اصفهان، کتابخانه امام أمیرالمؤمنین علی (علیهالسلام)، ۱۴۰۶ق.
- قانون تعزیرات حکومتی، مصوب ۱۳۶۷ش، ماده ۲.
- قانون نظام صنفی کشور، مصوب ۱۳۹۲ش، ماده۵۷.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، قم، انتشاراتدار الحدیث، ۱۴۳۰ق.
- نیشابوری، ابو عبدالله الحاکم، المستدرک علی الصحیحین، بیروت، دار الکتب العلمیه، چاپ اول، ۱۴۱۱ق.