خانه‌نشینی زنان
خانه‌نشینی زنان به‌معنای عدم جواز خروج زن از خانه یا حبس زنان در خانه، از موضوعات مطرح درباره سبک زندگی زن در جامعه اسلامی است که بیشتر ذیل احکام مربوط به خانواده و همچنین در مباحث مربوط به تصدی مناصب ولایی و غیرولایی توسط زنان بررسی شده است.
درباره این مسئله دو دیدگاه اصلی میان فقها وجود دارد. دیدگاه نخست با استناد به آیه ۳۳ سوره احزاب و روایاتی با مضمون عورت دانستن زنان و لزوم پنهان نگه داشتن آنان، قائل به استحباب خانه‌نشینی زنان و در مواردی عدم جواز حضور اجتماعی آنان است، مگر در موارد ضرورت مانند یادگیری احکام شرعی، حج، درمان یا صله رحم. این برداشت به عدم جواز قضاوت زن، عدم جواز تقلید از زنان و منع تصدی مناصب سیاسی و اجتماعی توسط آنان نیز منجر شده است.
دیدگاه دوم با توجه به اقتضائات زمان و مکان و با استناد به آیات و روایات، قائل به عدم لزوم خانه‌نشینی مطلق زنان است. طرفداران این دیدگاه، ضمن نقد برداشت‌های فقهی و تفسیری گروه نخست، معتقدند که آیه ۳۳ سوره احزاب، دستور به رعایت وقار و متانت توسط زنان داده است نه حبس آنان در خانه. به باور آنان، لازم دانستن حبس زنان در خانه، افزون بر تعارض با دستور قرآنی معاشرت به معروف با زنان، باعث ایجاد عسر و حرج برای زنان و همچنین افزایش احتمال دین‌گریزی همراه خواهد شد.
چیستی و جایگاه
خانه‌نشینی زنان از موضوعات مطرح درباره سبک زندگی زن در جامعه است که دید‌گاه‌های متفاوتی درباره ماهیت، حکم و قلمرو آن ارائه شده است. گفته شده برخی از اندیشمندان اسلامی با استناد به شماری از آیات و روایات قائل به لزوم ماندن زن در خانه شده‌اند.[۱] عدم خروج یا جلوس (نشستن) زن در خانه،[۲] حبس زن در خانه و حرمت مواجهه با مردان نامحرم جز در موارد ضرورت، ازجمله عباراتی است که در کتاب‌های فقهی برای اشاره به این موضوع مورد استفاده قرار گرفته است.[۳] این الگو و سبک زندگی را به خانه‌نشینی یا عزلت‌گزینی زنان تعبیر کرده‌اند.[۴] اگرچه در مقابل این نظر، برخی مانند امام خمینی نیز قائل به لزوم ایفای نقش زنان در جامعه و حتی حضور حداکثری آنان در فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی هستند.[۵]
خانه‌نشینی زنان را اصطلاحی برگرفته از برخی آیات قرآن مانند آیه ۳۳ سوره احزاب و تعدادی از روایات[۶] دانسته‌اند.[۷] این مسئله در منابع اسلامی، بیشتر ذیل احکام مربوط به خانواده مانند مسئله خروج زن از خانه و لزوم اذن گرفتن زوجه از زوج، در ابواب فقهی مانند باب النکاح مورد بررسی فقها قرار گرفته است.[۸] همچنین در مسائل مربوط به حکومت اسلامی و جواز یا عدم جواز تصدی مناصب ولایی و غیرولایی توسط زنان، موضوع خانه‌نشینی آنان به بحث گذاشته شده است.[۹]
دیدگاه‌ها
درباره خانه‌نشینی زنان دو دیدگاه از سوی اندیشمندان و پژوهشگران اسلامی ارائه شده است.
لزوم خانه‌نشینی زنان
به گفته برخی از پژوهشگران، دیدگاه مشهور میان اندیشمندان اسلامی با استناد به تعدادی از آیات و روایات، فضیلت‌انگاری خانه‌نشینی زنان و در مواردی عدم جواز حضور اجتماعی آنان است.[۱۰] مهمترین آیه مورد استناد این اندیشمندان، آیه ۳۳ سوره احزاب است.[۱۱] طبق این آیه، خطاب به همسران پیامبر(ص)، از آنان خواسته شده است که در خانه‌های خود بمانند و مانند دوران جاهلیت با خودآرایی میان مردم کوچه و بازار ظاهر نشوند.[۱۲] برخی از مفسران و اندیشمندان اسلامی با اعتقاد به عدم اختصاص این آیه به همسران پیامبر(ص)، آن را تکلیف همه زنان مسلمان می‌دانند[۱۳] و معتقدند زنان به جز ضرورت نباید از خانه‌های خود خارج شوند.[۱۴]
این گروه همچنین با استناد به روایات متعددی با مضمون عورت دانستن زنان،[۱۵] لزوم حبس زن در خانه[۱۶] و لزوم پوشیده و پنهان نگه داشتن زن،[۱۷] به استحباب حبس زن در خانه باور دارند، مگر در مواردی که ضرورتی مانند یاد گرفتن احکام شرعی، انجام برخی واجبات مانند حج، درمان بیماری و یا صله رحم وجود داشته باشد.[۱۸] البته به نظر فقهایی مانند علامه مجلسی اگر ترس از ایجاد فتنه و فساد بر اثر حضور زن در بیرون خانه وجود داشته باشد، واجب است که زن را در خانه حبس کرد.[۱۹]
این برداشت از آیات و روایات و به دنبال آن، حکم به لزوم خانه‌نشینی زنان، باعث شده است که برخی از فقها به عدم جواز قضاوت زن،[۲۰] عدم جواز تقلید از زنان،[۲۱] و همچنین منع تصدی مناصب سیاسی و اجتماعی به دلیل اختلاط با نامحرم و نیاز به حضور گسترده در عرصه‌های اجتماعی رأی بدهند.[۲۲]
عدم لزوم خانه‌نشینی و لزوم رعایت وقار و متانت
در مقابلِ کسانی که قائل به لزوم خانه‌نشینی زنان شده‌اند، از برداشت متفاوتی نام برده شده که با توجه به اقتضائات زمان و مکان و همچنین با استناد به تعدادی از آیات و روایات به عدم لزوم خانه‌نشینی مطلق زنان باور دارد.[۲۳] مرتضی مطهری از متفکران شیعه، این نظریه را مطابق سیره پیامبر(ص) و اهل‌بیت(ع) ندانسته‌اند زیرا تاریخ اسلام گواه است که پیامبر(ص)، زنان خود را به سفر می‌برد و آنان را از بیرون رفتن خانه نهی نمی‌کرد.[۲۴]
این گروه، برداشت‌های فقهی و تفسیری قائلین به لزوم خانه‌نشینی را نقد کرده‌اند؛ ازجمله مفسران شیعی مانند شیخ طبرسی، سید محمدحسین فضل‌الله، سید محمدتقی مدرسی و قرطبی از مفسران اهل سنت درباره آیه ۳۳ سوره احزاب معتقدند که مقصود از این آیه، حبس زنان در خانه نیست، بلکه دستور به خانه‌نشینی در آیه در برابر خودنمایی مرسوم در دوره جاهلی بوده است و از زنان پیامبر(ع) می‌خواهد هنگام خروج از خانه با رعایت وقار و متانت، شئون جایگاه همسری پیامبر حفظ کنند و مانند برخی دیگر از زنان با سبک‌بازی از خانه خارج نشوند.[۲۵] برخی از مفسران مانند محمد صادقی تهرانی نیز حکم آیه بر خانه‌نشینی را از احکام ارشادی دانسته است که صرفا جنبه حمایت از حریم عفت زنان را داشته است.[۲۶]
درباره روایات مورد استناد فقهای قائل به لزوم خانه‌نشینی زنان نیز گفته شده که این روایات افزون بر مشکلات سندی، با برخی از دستورات قرآنی ازجمله معاشرت به معروف با زنان در آیه ۱۹ سوره نساء در تعارض است.[۲۷] فقها همچنین معتقدند که از این ادله و روایات خانه‌نشینی مطلق استنباط نمی‌شود، بلکه فقط مواردی را شامل می‌شود که یا با وظایف همسری زن و حقوق شوهر در تضاد باشد[۲۸] و یا اینکه خروج از خانه باعث ایجاد فساد و فتنه‌انگیزی شود.[۲۹]
همچنین گفته شده نظریه لزوم خانه‌نشینی زنان با توجه به اقتضائات زمان و مکان باعث ایجاد عسر و حرج برای زنان خواهد شد و بسیاری از قابلیت‌های علمی و عملی آنان را تضییع می‌کند و به استضعاف فکری آنان منجر می‌شود، و در نهایت احتمال دین‌گریزی را نیز در میان زنان افزایش خواهد داد.[۳۰]
منابع
- ↑ هدایت‌نیا، «تأملی بر نظریه خانه‌نشینی زن در فقه اسلامی»، ص۸-۹.
- ↑ تبریزی، صراط النجاة فی اجوبة الاستفتائات، ۱۴۳۳ق، ج۶، ص۲۷۹.
- ↑ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۲۰ق، ج۵، ص۴۸۳.
- ↑ هدایت‌نیا، الگوی سوم (الگوی رفتاری زن در خانواده و جامعه)، ۱۳۹۵ش، ص۵۵.
- ↑ خمینی (امام)، صحیفه امام، ۱۳۸۶ش، ج۱۸، ص۴۰۳.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۳۳۷؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، ۱۴۰۹ق، ج۲۰، ص۶۷؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۳، ص۹۲.
- ↑ هدایت‌نیا، «تأملی بر نظریه خانه‌نشینی زن در فقه اسلامی»، ص۱۰-۱۱.
- ↑ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۲۰ق، ج۵، ص۴۸۳؛ تبریزی، صراط النجاة فی اجوبة الاستفتائات، ۱۴۳۳ق، ج۶، ص۲۷۴-۲۸۱.
- ↑ منتظری، دراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الاسلامیة، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۳۵۲.
- ↑ یعقوبی گلوردی و همکاران، «واکاوی دیدگاه فقهی استحباب منع خروج زن از منزل توسط شوهر»، ص۱۶.
- ↑ هدایت‌نیا، «تأملی بر نظریه خانه‌نشینی زن در فقه اسلامی»، ص۱۰.
- ↑ طباطبایی المیزان، ۱۳۹۳ق، ج۱۶، ص۳۰۹؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۷، ص۲۹۰؛ رضایی اصفهانی، تفسیر قرآن مهر، ۱۳۸۷ش، ج۱۶، ص۳۴۸.
- ↑ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۷، ص۲۹۰؛ مغنیه، الکاشف، ۱۴۲۴ق، ج۶، ص۲۱۶؛ قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ۱۳۶۴ش، ج۱۴، ص۱۷۹.
- ↑ سبزواری نجفی، الجدید فی تفسیر القرآن، ۱۴۰۶ق، ج۵، ص۴۳۵؛ زهیلی، الفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج، ۱۴۱۶ق، ج۲۲، ص۱۰.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۵۳۵.
- ↑ کوفی، الجعفریات، مکتبة نینوی الحدیثة، ص۹۴.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۳۳۷.
- ↑ طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۲۰ق، ج۵، ص۴۸۳؛ تبریزی، صراط النجاة فی اجوبة الاستفتائات، ۱۴۳۳ق، ج۶، ص۲۷۹.
- ↑ مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳، ج۲۰، ص۳۷۴.
- ↑ موسوی گلپایگانی، کتاب القضاء، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۴۷؛ هاشمی شاهرودی، شرط جنسیت در منصب‌های ولایی و غیرولایی، ۱۴۰۰ش، ص۱۰۲.
- ↑ سند، سند العروة الوثقى، كتاب الإجتهاد و التقليد، ۱۳۹۴ش، ج۲، ص۶۶-۶۷.
- ↑ آقا ضیاء عراقی، شرح تبصرة المتعلمین، ۱۳۶۱ق، ص۳۱۰؛ مجموعه نویسندگان، زن و انتخابات، ۱۳۳۹ش، ص۷۵-۷۸؛ نریمانی زمانی، کاوشی نو در مسئله حضور اجتماعی زنان، ۱۳۹۴ش، ص۱۲۳-۱۲۷.
- ↑ هدایت‌نیا، «تأملی بر نظریه خانه‌نشینی زن در فقه اسلامی»، ص۱۲-۱۴.
- ↑ مطهری، مجموعه آثار شهید مطهری، ۱۳۷۴ش، ج۱۹، ص۴۹۸.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۰۸ق، ج۸، ص۵۵۸؛ فضل‌الله، من وحی القرآن، ۱۴۳۹ق، ج۱۵، ص۱۶۶-۱۶۷؛ مدرسی، من هدی القرآن، ۱۴۱۹ق، ج۱۰، ص۳۲۲؛ قرطبی، الجامع لاحکام القرآن، ۱۳۶۴ش، ج۱۴، ص۱۷۸-۱۷۹.
- ↑ صادقی تهران، الفرقان، ۱۴۰۶ق، ج۲۲، ص۱۰۹.
- ↑ یعقوبی گلوردی و همکاران، «واکاوی دیدگاه فقهی استحباب منع خروج زن از منزل توسط شوهر»، ص۲۳-۲۴.
- ↑ فاضل لنکرانی، تفصیل الشریعة (کتاب النکاح)، ۱۴۲۱ق، ص۴۸۳؛ خویی، موسوعة الامام الخویی، ۱۴۱۸ق، ج۲۰، ص۱۰۱.
- ↑ هدایت‌نیا، «تأملی بر نظریه خانه‌نشینی زن در فقه اسلامی»، ص۲۰.
- ↑ یعقوبی گلوردی و همکاران، «واکاوی دیدگاه فقهی استحباب منع خروج زن از منزل توسط شوهر»، ص۲۴؛ هدایت‌نیا، «تأملی بر نظریه خانه‌نشینی زن در فقه اسلامی»، ص۱۶-۱۹.
منابع
- آقا ضیاء عراقی، علی بن محمد، شرح تبصرة المتعلمین، قم، مطبعه مهر، ۱۳۶۱ق.
- تبریزی، میرزا جواد، صراط النجاة فی اجوبة الاستفتائات، قم، دار الصدیقة الشهیدة، ۱۴۳۳ق.
- حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، موسسه آل البیت لاحیاء التراث، ۱۴۰۹ق.
- خمینی (امام)، سید روح‌الله، صحیفه امام، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۶ش.
- خویی، سید ابوالقاسم، موسوعة الامام الخویی، قم، موسسة آثار الامام الخویی، ۱۴۱۸ق.
- رضایی اصفهانی، محمدعلی، تفسیر قرآن مهر، قم، پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن، ۱۳۸۷ش.
- زهیلی، وهبة بن مصطفی، التفسیر المنیر فی العقیدة و الشریعة و المنهج، بیروت و دمشق، دارالفکر المعاصر، ۱۴۱۶ق.
- سبزواری نجفی، محمد بن حبیب‌الله، الجدید فی تفسیر القرآن المجید، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات، ۱۴۰۶ق.
- سند، محمد، سند العروة الوثقى كتاب الإجتهاد و التقليد، تهران، دار الكوخ، ۱۳۹۴ش.
- صادقی تهرانی، محمد، الفرقان فی تفسیر القرآن، بیروت، نشر فرهنگ اسلامی، ۱۴۰۶ق.
- طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم، العروة الوثقی، قم، موسسه انتشارات اسلامی، ۱۴۲۰ق.
- طباطبایی، محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۳ق.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دارالمعرفه، ۱۴۰۸ق.
- فاضل لنکرانی، تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة (کتاب النکاح)، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، ۱۴۲۱ق.
- فضل‌الله، سید محمدحسین، من وحی القرآن، بیروت، دارالملاک، ۱۴۳۹ق.
- قرطبی، محمد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، تهران، نشر ناصر خسرو، ۱۳۶۴ش.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیة، ۱۴۰۷ق.
- کوفی، محمد بن محمد اشعث، الجعفریات- الاشعثیات، تهران، مکتبة نینوی الحدیثة، بی‌تا.
- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، موسسة الوفاء، ۱۴۰۳ق.
- مجموعه نویسندگان، زن و انتخابات، قم، ۱۳۳۹ش.
- مدرسی، سید محمدتقی، من هدی القرآن، تهران، نشر دار المحبی الحسین علیه السلام، ۱۴۱۹ق.
- مطهری، مرتضی، مجموعه آثار شهید مطهری، تهران، انتشارات صدرا، ۱۳۷۴ش.
- مغنیه، محمدجواد، الکاشف فی تفسیر القرآن، قم، دارالکتاب الاسلامی، ۱۴۲۴ق.
- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.
- منتظری، حسینعلی، الدراسات فی ولایة الفقیه و فقه الدولة الاسلامیة، قم، مرکز العالمی للدراسات الاسلامیة، ۱۴۰۹ق.
- موسوی گلپایگانی، سید محمدرضا، کتاب القضاء، قم، دار القرآن الکریم، ۱۴۱۳ق.
- نریمانی زمانی، سید مهدی، کاوشی نو در مسئله حضور اجتماعی زنان، مشهد، بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۹۴ش.
- هاشمی شاهرودی، حسین، شرط جنسیت در منصب‌های ولایی و غیرولایی، قم، مرکز فقهی ائمه اطهار، ۱۴۰۰ش.
- هدایت‌نیا، فرج‌الله، «تأملی بر نظریه خانه‌نشینی زن در فقه اسلامی»، فصلنامه مطالعات راهبردی زنان، شماره ۷۶، ۱۳۹۶ش.
- هدایت‌نیا، فرج‌الله، الگوی سوم: الگوی رفتاری زن در خانواده و جامعه، تهران، نشر لشکر فرشتگان (سازمان بسیج جامعه زنان)، ۱۳۹۵ش.
- یعقوبی گلوردی، راضیه و علیرضا عسگری و فرج‌الله هدایت‌نیا، «واکاوی دیدگاه فقهی استحباب منع خروج زن از منزل توسط شوهر»، فصلنامه مطالعات فقهی و فلسفی، شماره ۵۱، ۱۴۰۱ش.