مشورت با زنان
مشورت با زنان در آموزه‌های قرآنی، روایات و سیره پیامبر(ص) به بهره‌گیری از دیدگاه زنان در تصمیم‌گیری‌ها تصریح شده است؛ با این‌حال، برخی روایات از مشورت با زنان و پذیرش نظر آنان نهی کرده و آن را مکروه دانسته‌اند. این روایات با طرح مسئله نقصان عقل زنان، زمینه برخی نگرش‌های تقابلی و تحقیرآمیز نسبت به حضور آنان در عرصه‌های اجتماعی و مدیریتی را فراهم کرده است. پژوهشگران شیعه و سنی، با تضعیف سند این روایات، آنها را مرسل دانسته‌اند. برخی نیز بر این باورند که حتی در صورت پذیرش، مفاد آنها ناظر به نقص ذاتی زنان نیست، بلکه به شرایطی مانند کمبود اطلاعات در برخی موضوعات مربوط است و با رفع این شرایط، نهی نیز موضوعیت نخواهد داشت.
جایگاه و اهمیت
اصل مشورت و بهره‌مندی از دیدگاه زنان در آیاتی همچون آیه ۳۸ سوره شوری و آیه ۲۳۳ سوره بقره مطرح شده است.[۱] نمونه‌ای از این امر، مشورت پیامبر(ص) با ام‌سلمه در صلح حدیبیه ذکر شده است.[۲] محققان بیان کرده‌اند که اصل مشورت با زنان در کتاب آسمانی تورات نیز مورد توجه قرار گرفته است.[۳]
در مقابل، در برخی منابع حدیثی روایاتی در نهی از مشورت با زنان و یا مشورت زنان و سپس مخالفت با نظراتشان نقل شده[۴] و گاه این نهی به نقصان عقل آنان نسبت داده شده است.[۵] این روایات در منابع حدیثی ذیل عناوینی مانند «ترک طاعت زنان»[۶] و «نهی از مشورت با زنان»[۷] باب‌بندی شده‌اند و شماری از فقها با استناد به آنها، مشورت با زنان را مکروه دانسته‌اند.[۸] از این روایات برای اثبات ممنوعیت شرعی حضور زنان در برخی عرصه‌های مدیریتی و اجتماعی استفاده شده است؛[۹] همچنین این روایات را از عوامل شکل‌گیری نگرش‌های تقابلی و تحقیرآمیز نسبت به زنان در روابط خانوادگی دانسته‌اند.[۱۰] این روایات از سوی فقها و پژوهشگران حدیث بررسی و نقد شده‌اند.[۱۱]
نهی از مشورت با زنان
در منابع حدیثی شیعه و اهل‌سنت، روایاتی در نهی از مشورت با زنان نقل شده است که در برخی از آنها ضعف زنان[۱۲] و در برخی دیگر ناپایداری رأی زنان را[۱۳] علت این نهی دانسته است. برخی فقها با استناد به این روایات، مشورت با زنان را مکروه دانسته[۱۴] و غلبه عواطف و احساسات بر تعقل و تدبر در زنان را در توجیه آن علل ذکر کرده‌اند.[۱۵] بر این اساس، در صورتی که زن از ویژگی‌هایی مانند عقلانیت، دینداری، آگاهی از مصالح و مفاسد، تجربه و دوراندیشی برخوردار باشد، مشورت با او جایز بوده و کراهت آن برطرف می‌شود.[۱۶]
مهدی مهریزی نویسنده کتاب حقوق زن در اسلام، با بررسی سندی روایات این باب، همه آنها را از نظر سندی ضعیف دانسته و مرفوع یا مرسل بودن برخی روایات و ضعف یا ناشناخته بودن وضعیت برخی راویان را از عوامل ضعف حدیث برشمرده است.[۱۷] به باور او، حتی در صورت پذیرش این روایات، مفاد آنها ناظر به نکوهش زنان یا نقص در هویت انسانی آنان نیست، بلکه به شرایط عارضی و بیرونی، مانند کمبود اطلاعات در برخی زمینه‌ها، مربوط می‌شود؛ بنابراین، با برطرف شدن این کاستی‌ها، موضوع نهی نیز منتفی خواهد بود.[۱۸]
مهریزی برای تأیید این دیدگاه، به روایاتی استناد کرده است که زنان برخوردار از تجربه و کمال عقل از این نهی استثنا شده‌اند؛ از جمله: «إِلَّا مَنْ جَرَّبْتَ بِكَمَالِ عَقْلٍ».[۱۹] افزون بر این، در منابع حدیثی و تاریخی، موارد متعددی از توصیه به مشورت با زنان نیز گزارش شده است.[۲۰]
مشورت با زنان و مخالفت با نظر مشورتی آنها
در برخی منابع حدیثی شیعه[۲۱] و اهل‌سنت[۲۲] به مشورت با زنان و سپس مخالفت با نظر آنان توصیه شده و مخالفت با نظر زنان را موجب برکت دانسته است. پژوهشگران شیعه و سنی این احادیثی را که در مناسبت‌‌های متعددی بدان استناد شده مرسله دانسته‌اند و انتساب آن را به پیامبر(ص) نپذیرفته‌اند.[۲۳] همچنین سیوطی از علمای اهل‌سنت (درگذشت: ۹۱۱ق) پس از بی‌اعتبار دانستن حدیث «شاوِرُوهُنَّ وَخَالِفُوهُنَّ» و نبود سند معتبر برای آن، این دسته از روایات را با روایات «طَاعَةُ النِّسَاءِ نَدَامَةٌ» مرتبط دانسته و معتقد است نکوهش در آنها متوجه اطاعت از نظر زنان است، نه اصل مشورت با آنان.[۲۴]
به گفته پژوهشگران علوم حدیث، همچنین گزارش مشورت پیامبر(ص) با همسرانش پیش از جنگ و عمل نکردن به نظر آنان[۲۵] مرسل بوده و چنین گزارشی در منابع سیره و غزوات پیامبر(ص) یافت نشده است.[۲۶]
پژوهشگران معاصر نقدهای محتوایی بر روایات «مشورت با زنان و مخالفت با آنان» وارد کرده‌اند؛ از جمله اینکه، خطاپذیری در مشورت، به زنان اختصاص ندارد و مشورت مردان نیز ممکن است به نتیجه نادرست بینجامد؛ همچنین، این پرسش را مطرح شده که در صورت لزوم مخالفت، چرا از ابتدا به مشورت نکردن توصیه نشده است.[۲۷]
پانویس
- ↑ عامری و عبادی، «واکاوی مسئله مشورت با زنان از منظر قرآن و عهدین»، ص۸۲ و ۸۳.
- ↑ ابن‌اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۳۸۵ق، ج۲، ص۲۰۵.
- ↑ عامری و عبادی، «واکاوی مسئله مشورت با زنان از منظر قرآن و عهدین»، ص۸۷.
- ↑ شیخ حر عاملی، وسایل الشیعه، ۱۴۱۲ق، ج۸، ص۴۲۹؛ ج۱۴، ص۱۳۰.
- ↑ مهریزی، شخصیت و حقوق زن در اسلام، ۱۳۸۶ش، ص۱۰۸.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۵۱۶.
- ↑ شیخ حر عاملی، وسایل الشیعه، ۱۴۱۲ق، ج۸، ص۴۲۹؛ ج۱۴، ص۱۳۰.
- ↑ شیخ حر عاملی، وسایل الشیعه، ۱۴۱۲ق، ج۱۴، ص۱۳۰؛ جمعی از محققان، موسوعة الفقه الإسلامي طبقا لمذهب أهل البیت علیهم السلام، ۱۴۲۳ق، ج۱۱، ص۳۴۵.
- ↑ بستانی، «بررسی احادیث مربوط به نهی مشاوره با زنان»، ص۱۸۱.
- ↑ بستانی، «بررسی احادیث مربوط به نهی مشاوره با زنان»، ص۱۸۱.
- ↑ جمعی از محققان، موسوعة الفقه الإسلامي طبقا لمذهب أهل البیت علیهم السلام، ۱۴۲۳ق، ج۱۱، ص۳۴۶؛ بستانی، «بررسی احادیث مربوط به نهی مشاوره با زنان»، ص۱۸۵ و ۱۸۷.
- ↑ کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۵۱۷.
- ↑ نهج البلاغه، تصحیح صبحی صالح، نامه ۳۱، ص۴۰۵.
- ↑ جمعی از محققان، موسوعة الفقه الإسلامي طبقا لمذهب أهل البیت علیهم السلام، ۱۴۲۳ق، ج۱۱، ص۳۴۶. وسایل شیعه
- ↑ جمعی از محققان، موسوعة الفقه الإسلامي طبقا لمذهب أهل البیت علیهم السلام، ۱۴۲۳ق، ج۱۱، ص۳۴۶.
- ↑ جمعی از محققان، موسوعة الفقه الإسلامي طبقا لمذهب أهل البیت علیهم السلام، ۱۴۲۳ق، ج۱۱، ص۳۴۶.
- ↑ مهریزی، شخصیت و حقوق زن در اسلام، ۱۳۸۶ش، ص۱۰۸ - ۱۱۳.
- ↑ مهریزی، شخصیت و حقوق زن در اسلام، ۱۳۸۶ش، ص۱۱۳.
- ↑ کراجکی، کنز الفوائد، ۱۴۱۰ق، ج۱، ص۳۷۶.
- ↑ متقی هندی، کنز العمال، ۱۴۰۱ق، ج۱۶، ص۳۱۳؛ محمدخلیل، المسند الجامع، ۱۴۱۳ق، ج۱۷، ص۲۱۶.
- ↑ ابن ابی جمهور، عوالی اللئالی، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۲۸۹؛ نزهة الابصار و محاسن الآثار، ۱۴۳۰ق، ص۳۳۳.
- ↑ سیوطی، الدرر المنتثرة فی الاحادیث المشتهرة، ریاض، ص۱۳۴؛ مبارکفوری، تحفة الاحوذی، ۱۴۱۰ق، ج۶، ص۴۴۹.
- ↑ بستانی، «بررسی احادیث مربوط به نهی مشاوره با زنان»، ص۱۸۲.
- ↑ سیوطی، الدرر المنتثرة فی الاحادیث المشتهرة، ریاض، ص۱۳۴.
- ↑ طبرسی، مکارم الاخلاق، ۱۳۷۰ش، ص۲۳۰.
- ↑ بستانی، «بررسی احادیث مربوط به نهی مشاوره با زنان»، ص۱۸۵ و ۱۸۷.
- ↑ بستانی، «بررسی احادیث مربوط به نهی مشاوره با زنان»، ص۱۸۵ - ۱۸۷.
منابع
- ابن ابی جمهور، محمد بن علی، عوالی اللئالی العزیزیة فی الاحادیث الدینیة، محقق: مجتبی عراقی، قم، دار سید الشهداء للنشر، ۱۴۰۵ق.
- ابن‌اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دار صادر، ۱۳۸۵ق.
- بستانی، قاسم، «بررسی احادیث مربوط به نهی مشاوره با زنان در متون حدیثی سنی و شیعه»، فصلنامه بانوان شیعه، سال ششم، شماره ۲۲، زمستان ۱۳۸۸ش.
- جمعی از محققان، موسوعه الفقه الإسلامي طبقاً لمذهب أهل‌البیت(ع)، قم، مؤسسه دایرةالمعارف فقه اسلامی بر مذهب أهل‌البیت(ع)، ۱۴۲۳ق.
- سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‌بکر، الدرر المنتثرة فی الاحادیث المشتهرة، تحقیق: محمد بن لطفی الصباغ، ریاض، عمادة شؤون المکتبات، بی‌تا.
- شریف الرضی، محمد بن حسین، نهج البلاغة (للصبحی صالح)، قم، نشر هجرت، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
- شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعة، تحقیق: عبدالرحیم ربانی شریف، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۱۲ق.
- طبرسی، حسن بن فضل، مکارم الاخلاق، قم، الشریف الرضی، ۱۳۷۰ش.
- طبری مامطیری، علی بن مهدی، نزهة الابصار و محاسن الآثار، محقق: محمدباقر محمودی، تهران، المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الاسلامیة، چاپ اول، ۱۴۳۰ق.
- عامری خیرآبادی، محسن و مهدی عبادی، «واکاوی مسئله مشورت با زنان از منظر قرآن و عهدین»، فصلنامه قرآن و علوم اجتماعی، سال دوم، شماره ۲، پیاپی ۶، تابستان ۱۴۰۱ش.
- کراجکی، کنز الفوائد، مصحح: عبدالله نعمة، قم، دار الذخائر، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تصحیح، علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
- مبارکفوری، محمد بن عبدالرحمن، تحفة الاحوذی، بیروت، دار الکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.
- متقی هندی، علی بن حسام‌الدین، کنز العمال، تحقیق بکری حیانی و صفوة السقا، بی‌نا، مؤسسة الرسالة، چاپ پنجم، ۱۴۰۱ق.
- محمدخلیل، محمود، المسند الجامع، بیروت، دار الجیل، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
- مهریزی، مهدی، شخصیت و حقوق زن در اسلام، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ دوم، ۱۳۸۶ش.