مقاله قابل قبول
عدم جامعیت

امام صادق علیه السلام

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
جعفر
بقیع10.jpg
نقش امام ششم شیعیان
نام جعفر
کنیه ابوعبدالله
زادروز ۱۷ ربیع‌الاول، ۸۳ق.
زادگاه مدینه
مدت امامت ۳۴ سال (۱۱۴ تا ۱۴۸ق)
شهادت ۲۵ شوال، ۱۴۸ق.
مدفن مدینه
محل زندگی مدینه
لقب(ها) صادق، صابر، طاهر، فاضل
پدر امام باقر(ع)
مادر ام فروة
همسر(ان) حمیده، فاطمه
فرزند(ان) اسماعیل، عبدالله، ام فروة، موسی(ع)، اسحاق، محمد، عباس، علی، اسماء و فاطمه
طول عمر ۶۵ سال

جعفر بن محمد معروف به امام جعفر صادق(ع) (۸۳-۱۴۸ق)، ششمین امام شیعیان امامی. پدر وی امام باقر(ع) و مادرش ام فروه است. امام صادق در دوران حکومت پنج خلیفه آخر اموی و دو خلیفه نخست عباسی می‌زیست.
او به جهت ضعف حکومت اموی، فعالیت علمی بیشتری نسبت به دیگر امامان شیعه داشته است. شمار شاگردان و راویان او را ۴۰۰۰ نفر دانسته‌اند. بیشتر روایات اهل بیت(ع)، از امام صادق است. از این رو مذهب شیعه امامی را مذهب جعفری نیز می‌خوانند. در سال ۱۳۷۸ قمری، شیخ محمود شلتوت رئیس دانشگاه الأزهر مصر، مذهب جعفری را به رسمیت شناخت.
امام صادق در میان علمای اهل سنت جایگاه بالایی دارد. برخی از آنها مانند ابوحنیفه و مالک بن انس از او روایت کرده‌اند. ابوحنیفه او را عالم‌ترین فرد در میان مسلمانان دانسته است. ابن ابی الحدید نوشته است از آنجا که علماء اهل سنت از جمله پیشوایان فقهی آنان چون ابوحنیفه، احمد بن حنبل و شافعی با واسطه یا بی‌واسطه شاگرد امام صادق بوده‌اند، فقه اهل سنت در فقه شیعه ریشه دارد. برطبق متون حدیثی شیعه، امام صادق(ع) با متکلمان مذاهب دیگر چون ابوحنیفه و برخی از منکران وجود خدا از جمله ابن ابی العوجا مناظراتی داشته است.
وی با وجود ضعف حکومت اموی و درخواست شیعیان، برضد حکومت قیام نکرد. او در خواست‌های ابومسلم خراسانی و ابوسلمه را برای برعهده‌گرفتن خلافت رد کرد. امام صادق در قبام عمویش زید نیز شرکت نکرد. وی همچنین شیعیان را از قیام پرهیز می‌داد. او به جهت فشارهای سیاسی حکومت‌های اموی و عباسی از روش تقیه استفاده می‌کرد و به یارانش نیز چنین توصیه می‌کرد.

از امام صادق(ع) نوشته‌هایی به جا مانده است. برخی از آنها چون تفسیر النعمانی رساله‌هایی است که از او در متون حدیثی شیعه ثبت شده است. برخی دیگر مانند «الجعفریات» کتاب‌هایی است که شاگردانش از جمع‌آوری سخنان او فراهم آورده‌اند.از هشتصد کتاب درباره امام صادق نام برده‌اند. کتاب‌های اخبار الصادق مع ابی حنیفه و اخبار الصادق مع المنصور از محمد بن وهبان دبیلی (قرن ۴) و اخبار جعفر بن محمد از عبدالعزیز یحیی جلودی (قرن ۴) قدیمی‌ترین کتابها درباره امام صادق است. برخی دیگر از کتاب‌ها درباره امام صادق عبارت است از: زندگانی امام صادق جعفر بن محمد(ع) نوشته سید جعفر شهیدی، الامام الصادق(ع) و المذاهب الاربعة نوشته اسد حیدر، پیشوای صادق از سیدعلی خامنه‌ای و موسوعة الإمام الصادق، تألیف باقر شریف قَرَشی.
امام صادق(ع) به علت احضار حکومت، به عراق سفر کرده و به کربلا، نجف و کوفه رفته است. وی قبر امام علی(ع) را که تا پیش از آن پنهان بود، به یارانش نشان داد. برخی از علماء شیعه معتقدند که امام صادق(ع) به دستور منصور دوانیقی و بر اثر مسمومیت شهید شده است. دیدگاه مشهور شیعه، در گذشت امام صادق را در ماه شوال می‌داند.

نام، نسب و القاب‌

جعفر بن محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابی‌طالب، ششمین امام مذهب شیعه امامی است. پدر او امام محمد باقر(ع) و مادرش فاطمه یا قریبه، مشهور به ام فروه[۱] دختر قاسم بن محمد بن ابی‌بکر بود.[۲] کنیه‌ مشهور امام صادق(ع)، ابوعبدالله (ناظر به دومین فرزندش عبدالله افطح) است. با کنیه‌های ابواسماعیل (ناظر به فرزند ارشدش، اسماعیل) و ابوموسی (ناظر به دیگر فرزندش امام موسی کاظم(ع)) نیز از او نام برده‌اند.[۳]

مشهورترین لقب امام صادق، «صادق» است.[۴] بر طبق روایتی، پیامبر اسلام(ص) این لقب را به او داده است تا از جعفر کذاب تمایز یابد.[۵] برخی بر این باورند که امام صادق(ع) به جهت پرهیز از شرکت در قیام‌های عصر خود، به‌ویژه قیام عبدالله بن حسن، صادق لقب گرفته است؛ چرا که در آن زمان به کسی که مردم را گرد خود جمع و به قیام برضد حکومت تحریک می‌کرد، کذّاب (دروغگو) می‌گفتند. در همان دوران ائمه این لقب برای امام صادق به کار می‌رفت.[۶] برخی از علماء اهل سنت چون مالک بن انس، احمد بن حنبل و جاحظ نیز این لقب را برای وی به کار برده‌اند.[۷]

زندگی‌نامه

مرقد امام صادق(ع) در قبرستان بقیع
  • تولد و وفات

امام صادق، در ۱۷ ربیع‌الاول سال ۸۳ق در مدینه به دنیا آمد و در سال ۱۴۸ق در ۶۵ سالگی همان‌جا درگذشت.[۸] برخی ولادتش را در سال ۸۰ق نوشته‌اند.[۹] همچنین ابن قتیبة الدینوری وفاتش را در سال ۱۴۶ق ثبت کرده است[۱۰] که برخی آن را خطای در ضبط دانسته‌اند.[۱۱] درخصوص روز و ماه وفات امام صادق اختلاف نظر وجود دارد. دیدگاه مشهور علماء متقدم شیعه این است که وی در ماه شوال درگذشته است؛ اما در منابع متقدم روز وفات نیامده است. بااین‌همه منابع متأخر ۲۵ شوال را روز وفات دانسته‌اند.[۱۲] در مقابل دیدگاه مشهور، در بحار الانوار به نقل از کتاب مصباح کفعمی آمده است که امام صادق در ۱۵ رجب وفات کرده است، اما محققانِ کتاب این مطلب را در آن نیافته‌اند.[۱۳]

  • همسران و فرزندان

حمیده و فاطمه همسران مشهور امام صادق‌اند.[۱۴] شیخ مفید برای وی ۱۰ فرزند را نام برده است: اسماعیل، عبدالله افطح و ام فروة از فاطمه، و کاظم، اسحاق و محمد از حمیده بودند. دیگر فرزندان وی هم عبارت‌اند از عباس، علی، اسماء و فاطمه.[۱۵]

فعالیت علمی

در دوران امامت امام صادق(ع)، به علت ضعف حکومت اموی، فرصتی برای بیان عقاید به وجود آمد و بحث‌های علمی فراوانی در موضوعات مختلف درگرفت.[۱۶] این آزادی علمی و دینی که برای کمتر امامی از ائمه دوازده‌گانه وجود داشت، سبب می‌شد تا شاگردان امام آزادانه در مباحث علمی شرکت کنند.[۱۷] ابان بن تغلب گزارش کرده است که مردم در مسجد از او سؤالات فقهی‌شان را می‌پرسیده‌اند.[۱۸] امام صادق با استفاده از این فرصت، روایات فراوانی در زمینه‌های گوناگونِ فقه، کلام و... بیان کرد.[۱۹] به گفته ابن حَجَر هیتمی، مردم از او دانش‌های فراوان نقل می‌کردند و آوازه او به همه جا رسیده بود.[۲۰] ابو بحر جاحظ هم نوشته است دانش و فقه او دنیا را پر کرده بود.[۲۱] حسن بن علی وشاء گفته است که نهصد نفر را در مسجد کوفه دیده است که از امام صادق حدیث نقل کرده‌اند.[۲۲]

مذهب جعفری

نوشتار اصلی: مذهب جعفری

در میان امامان شیعه، چه در اصول دین و چه در فروع دین، بیشترین روایت از امام صادق(ع) نقل شده است.[۲۳] وی همچنین بیشترین شمار راویان را داشته‌ است. اربلی شمار روایت‌کنندگان از او را ۴۰۰۰ تن دانسته است.[۲۴] ابان بن تغلب گفته است: «شیعیان کسانی‌اند که چون مردم در سخن رسول خدا(ص) اختلاف کنند، سخن علی(ع) را می‌گیرند و آنگاه که در سخن علی اختلاف ورزند، سخن جعفر بن محمد(ع) را می‌گیرند.»[۲۵] به جهت نقل بیشترین روایات فقهی و کلامی از امام صادق، مذهب شیعه امامی را مذهب جعفری نیز می‌خوانند.[۲۶]

در سال ۱۳۷۸ قمری، شیخ محمود شلتوت رئیس دانشگاه الأزهر مصر، در پاسخ به استفتایی، مذهب جعفری را به رسمیت شناخت و عمل به آن را به لحاظ شرعی جایز شمرد.[۲۷][۲۸]

مناظرات و گفتگوهای علمی

متون حدیثی شیعه، مناظرات و گفتگوهایی را میان امام صادق(ع) و متکلمان مذاهب دیگر و نیز برخی از منکران وجود خدا گزارش کرده‌اند.[۲۹] در برخی از مناظرات هم شاگردان امام صادق در حضور وی در زمینه‌ای که تخصص داشته‌اند، با دیگران مناظره کرده‌اند. در این جلسات امام صادق بر مناظره نظارت کرده و گاه خود نیز وارد بحث شده است.[۳۰] برای مثال در گفتگو با عالمی اهل شام که خود درخواست مناظره با شاگردان امام صادق را داشت، امام از هشام بن سالم خواست تا در زمینه کلام با او گفتگو کند.[۳۱] همچنین از فردی که قصد مناظره با او را داشت، خواست تا در هر زمینه‌ای که می‌خواهد، ابتدا با شاگردانش گفتگو کند و در صورت غلبه بر آنها با او مناظره کند. آن فرد در زمینه قرآن با حُمران بن اَعیَن، در زمینه علوم عربی با اَبان بن تَغلِب، در فقه با زُراره و در کلام با مؤمن الطّاق و هِشام بن سالم مناظره کرد و مغلوب شد.[۳۲]

احمد بن علی طبرسی در کتاب الاحتجاج مجموعه‌ای از مناظرات امام صادق را گرد آورده است که برخی از‌ آنها عبارت است از:

  • مناظره با یکی از منکران خدا درباره وجود خدا[۳۳]
  • مناظره با ابوشاکر دَیصانی، درباره وجود خدا[۳۴]
  • مناظره با ابن ابی العوجاء درباره وجود خدا[۳۵]
  • مناظره با ابن ابی العوجاء درباره حدوث عالَم[۳۶]
  • مناظره‌ای طولانی با یکی از منکران وجود خدا درباره مسائل مختلف دینی[۳۷]
  • مناظره با ابوحنیفه درباره شیوه استنباط احکام فقهی، به‌ویژه قیاس[۳۸]
  • مناظره با رؤسای معتزله درباره شیوه انتخاب حاکم و برخی احکام فقهی[۳۹]

سیره سیاسی

حیات امام صادق، با خلافت ده خلیفه آخر بنی امیه از جمله عمر بن عبدالعزیز و هشام بن عبدالملک و دو خلیفه نخست عباسی، سفاح و منصور دوانیقی هم‌زمان بود.[۴۰] او در سفر امام باقر به شام که به درخواست هشام بن عبد الملک صورت گرفت، همراه پدر بود.[۴۱] در امامت امام صادق، پنج خلیفه آخر اموی یعنی از هشام بن عبدالملک به بعد و سفاح و منصور خلفاء عباسی حکومت کردند.[۴۲] در این دوران حکومت بنی‌امیه ضعیف و سرانجام سرنگون شد و پس از آن بنی‌عباس روی کار آمدند. ضعف و عدم نظارت حکومت‌ها فرصت مناسبی برای امام صادق جهت انجام فعالیت‌های علمی فراهم کرد.[۴۳] البته این آزادی تنها در دهه سوم قرن دوم هجری، وجود داشت و پیش از آن در زمان بنی امیه و پس از آن به جهت قیام نفس زکیه و برادرش ابراهیم فشارهای سیاسی فراوانی بر ضد امام صادق و شیعیانش وجود داشت.[۴۴]

امامت امام صادق (ع) ۱۱۴-۱۴۸ق
سفاح عباسی ۱۳۲-۱۳۶ق
مروان بن محمد ۱۲۷-۱۳۲ق
حاکمان زمان امامت امام صادق (ع)

دوری از قیام مسلحانه

به‌رغم آنکه امامت امام صادق(ع) با ضعف و فروپاشی امویان همراه بود، وی از درگیری‌های نظامی و سیاسی دوری جست و حتی دعوت به خلافت را نپذیرفت. شهرستانی گزارش کرده است که ابومسلم خراسانی پس از مرگ ابراهیم امام، در نامه‌ای امام صادق را شایسته‌ترین فرد برای خلافت خواند و از او دعوت کرد تا خلافت را بپذیرد؛ اما امام صادق در پاسخ نوشت: «نه تو از یاران منی و نه زمانه، زمانه من است».[۴۵] او در پاسخ به دعوت ابوسلمه برای خلافت نیز نامه او را سوزاند. [۴۶] وی همچنین در قیام‌هایی که بر ضد حکومت روی داد، از جمله قیام عمویش زید بن علی، شرکت نکرد.[۴۷] بر طبق حدیثی، امام صادق نبود یاران راستین را علت خودداری از قیام شمرده است.[۴۸]

  • اختلاف با عبدالله بن حسن مثنی

در سال‌های پایانی حکومت بنی‌امیه، گروهی از بنی‌هاشم از جمله عبدالله بن حسن مثنی و پسرانش و سفاح و منصور در ابواء جمع شدند تا برای قیام برضد حکومت، با یکی از خودشان بیعت کنند. در این جلسه عبدالله پسرش محمد را مهدی معرفی کرد و از حاضران خواست با او بیعت کنند.
امام صادق وقتی از این داستان مطلع شد، گفت که پسر تو مهدی نیست و اکنون نیز هنگام ظهور مهدی نیست. عبدالله از سخنان وی خشمگین شد و او را به حسادت متهم کرد. امام صادق(ع) قسم خورد که از روی حسادت سخن نمی‌گوید و و پیش‌بینی کرد که پسران او کشته می‌شوند و خلافت به سفاح و منصور می‌رسد.[۴۹] رسول جعفریان ریشه اختلاف میان فرزندان امام حسن(ع) و فرزندان امام حسین(ع) را همین داستان دانسته است.[۵۰]

رابطه با حاکمان

با وجود دوری امام صادق از قیام مسلحانه برضد حکومت‌ها، وی روابط حسنه‌ای با حاکمان زمان خود نداشته است. زمانی که همراه پدرش امام محمد باقر(ع) به حج رفته بود، در مراسم حج، اهل بیت را برگزیدگان خدا معرفی و به دشمنی خلیفه هشام بن عبدالملک با اهل بیت اشاره کرد.[۵۱] وی در پاسخ به منصور دوانیقی که از او خواست مانند دیگر مردم نزد او برود، نوشت: ما چیزی نداریم که به جهت آن از تو بترسیم و تو چیزی از امور اخروی نداری که ما به جهت آن به تو امیدوار باشیم و نه تو در نعمتی هستی که ما آن را به تو تبریک گوییم و نه می‌پنداری که در مصیبتی هستی که آن را به تو تسلیت گوییم. پس ما را با تو چکار؟![۵۲]

آتش زدن خانه امام صادق(ع)

بنابر روایتی از کتاب کافی، هنگامی که [[حسن بن زید]] والی مکه و مدینه بود، به دستور منصور عباسی، خانه امام صادق(ع) را آتش زد. طبق این روایت در این آتش‌سوزی در و دهلیز خانه امام(ع) در آتش سوخت و امام(ع) در حالی که از میان آتش عبور می‌کرد، از خانه خارج شد و گفت:

من فرزند اَعراق الثَّرَی (لقب حضرت اسماعیل) هستم. من فرزند ابراهیم خلیل الله هستم.[۵۳]

البته طبری نوشته است که منصور در سال ۱۵۰ق یعنی دو سال پس از وفات امام صادق(ع)، حسن بن زید را حکمران مدینه کرده است.[۵۴]

به‌کارگیری شیوه تقیه

به‌جز دهه سومِ قرن دوم هجری که با فروپاشی خلافت بنی‌امیه هم‌ز‌مان بود، خلفای اموی و عباسی همواره فعالیت‌های امام صادق و یارانش را زیر نظر داشتند. فشارهای سیاسی در اواخر زندگی امام صادق بیش از پیش شد.[۵۵] طبق برخی روایات جاسوسان منصور دوانیقی کسانی را که با شیعیان امام صادق درارتباط بودند، گردن می‌زدند. از این رو امام صادق و یارانش از روش تقیه استفاده می‌کردند.[۵۶]

امام صادق به سفیان ثوری که به دیدار او آمده بود، گفت: تو مردی هستی که حکومت در پی تو است. من هم مردی هستم که از سوی حکومت تحت نظرم. بهتر است از اینجا بروی».[۵۷] در حدیث دیگری امام صادق از ابان بن تغلب خواسته است که در پاسخ به پرسش‌های فقه مردم، برای آنکه مشکلی پیش نیاید، دیدگاه‌های علماء اهل سنت را برایشان نقل کند.[۵۸] همچنین روایاتی از امام صادق نقل شده است که بر تقیه تأکید می‌کنند. در برخی از آنها تقیه در جایگاهی برابر با نماز قرار گرفته است.[۵۹]

برخورد امام صادق با غُلّات

نوشتار اصلی: غلات

در زمان امام باقر(ع) و امام صادق(ع) فعالیت غُلات، فزونی یافت.[۶۰] آنها مقامی الوهیتی برای ائمه قائل بودند یا آنها را پیامبر می‌دانستند. امام صادق(ع) اندیشه غُلُوّ را به‌شدت رد کرد، مردم را از همنشینی با غالیان پرهیز داد[۶۱] و آنان را فاسق و کافر و مشرک دانست.[۶۲]
در حدیثی از وی در خصوص غالیان این‌چنین به شیعیان توصیه شده است: «با آنها همنشینی نکنید، غذا نخورید، نیاشامید و مصافحه نکنید.» [۶۳] امام صادق درخصوص جوانان به شیعیان چنین هشدار داد: «مراقب باشید غلات جوانانتان را فاسد نکنند. آنها بدترین دشمنان خدا هستند؛ خدا را کوچک می‌کنند و برای بندگان خدا ربوبیت قائل می‌شوند.»[۶۴]

سفر به عراق

مقام امام صادق در مسجد سهله

امام صادق(ع) در زمان حکومت سفاح و نیز حکومت منصور دوانیقی به علت احضار حکومت، سفرهایی را به عراق داشته است.او در این سفرها به کربلا، نجف و کوفه هم رفته است.[۶۵] محراب امام صادق(ع) در مسجد کوفه که در بخش شرقی مسجد، نزدیک قبر مسلم بن عقیل قرار دارد و محراب او در مسجد سهله از جمله یادگارهای وی در عراق است.[۶۶] امام صادق قبر امام حسین(ع) در کربلا را زیارت کرده است.[۶۷] در ساحل رود حسینیه در کربلا، بنایی است که محرابی منسوب به امام صادق در آن قرار دارد.[۶۸]

  • نشان‌دادن قبر حضرت علی(ع)

در روایات گزارش‌هایی از زیارت‌های امام صادق از قبر امام علی(ع) بیان شده است.[۶۹] او قبر امام علی(ع) را که تا پیش از آن پنهان بود، به یارانش نشان داد. به گفته کلینی، وی روزی یزید بن عمرو بن طلحه را به مکانی میان حیره و نجف برد و قبر حضرت علی(ع) را به او نشان داد.[۷۰] شیخ طوسی نیز گفته است: امام صادق نزد قبر امام علی آمد، نماز خواند و به یونس بن ظَبیان گفت: این مزار امیر المؤمنین است.[۷۱]

شاگردان و راویان

شیخ طوسی در رجال خود از حدود ۳۲۰۰ تن به عنوان راویان امام صادق(ع) نام می‌برد.[۷۲] شیخ مفید در کتاب الارشاد این عدد را به چهار هزار نفر می‌رساند.[۷۳] گفته‌اند ابن عقده کتابی درخصوص راویان امام صادق داشته است که در آن نام ۴۰۰۰ راوی آمده است.[۷۴]
بیشتر نویسندگان اصول اربعمائه (اصول چهارصدگانه شیعه)، شاگردان امام صادق بوده‌اند. در مقایسه با دیگر ائمه، وی بیشترین شاگرد را از میان اصحاب اجماع داشته است که مورداعتمادترین روایان ائمه هستند.[۷۵] برخی از مشهورترین شاگردان امام صادق عبارتند از:

  1. زُرارَة بن اَعین
  2. بُرَید بن معاویه
  3. جَمیل بن دَرّاج
  4. عبدالله بن مُسکان
  5. عبدالله بن بُکَیر
  6. حَمّاد بن عثمان
  7. حماد بن عیسی
  8. اَبان بن عثمان
  9. عبدالله بن سنان
  10. ابو بصیر
  11. هشام بن سالم
  12. هشام بن حکم

برخی از شاگردان امام صادق حوزه کلام تخصص داشتند؛ از جمله مؤمن طاق، حمران بن اعین، قیس ماصر و هشام بن حکم.[۷۶]

اهل سنت

برخی از علمای اهل سنت که شاگرد امام صادق بوده‌‌اند یا از او روایت کرده‌اند، عبارتند از:

احادیث مشهور

برخی از احادیث مشهور امام صادق عبارت است از:

  • حدیث توحید مُفَضَّل: توحید مُفَضَّل حدیثی طولانی است که امام صادق آن را در چهار جلسه به مُفَضَّل بن عمر املا کرده است.[۷۸] در این حدیث از مسائلی چون آفرینش جهان، خلقت انسان، شگفتی‌های جهان حیوانات، شگفتی‌های آسمان و زمین، حقیقت مرگ و فلسفه خلقت انسان سخن به میان آمده است.[۷۹]
  • حدیث عِنوان بصری: در حدیث عِنوان بَصری، امام صادق پس از تعریف عبودیت، دستورالعمل‌هایی را در زمینه‌های ریاضت نفس، بردباری و علم به شخصی به نام عِنوان بصری گفته است.[۸۰]

دیدگاه اهل سنت درباره امام صادق

امام صادق نزد بزرگان اهل سنت جایگاه بالایی داشته است. ابوحنیفه از پیشوایان اهل سنت، امام صادق را فقیه‌ترین و داناترین فرد در میان مسلمانان دانسته است.[۸۳] شیخ صدوق از مالک بن انس نقل کرده است که وی مدتی در نزد امام صادق می‌رفته و از او حدیث می‌شنیده است.[۸۴] مالک بن انس در کتاب مُوَطَّأ از امام صادق حدیث نقل کرده است.[۸۵]

ابن حجر هیتمی نوشته است عالمان بزرگ اهل سنت، چون یحیی بن سعید، ابن جریح، مالک، سفیان بن عیینه، سفیان ثوری، ابوحنیفه، شعبة بن الحجاج و ایوب سختیانی از او روایت کرده‌اند.[۸۶] به گفته ابن ابی الحدید علماء اهل سنت از جمله پیشوایان فقهی آنان چون ابوحنیفه، احمد بن حنبل و شافعی با واسطه یا بی‌واسطه شاگرد امام صادق بوده‌اند و از این رو فقه اهل سنت در فقه شیعه ریشه دارد.[۸۷] با این همه، در فقه اهل سنت، با وجود توجه فراوان به فقیهان معاصر امام صادق چون اوزاعی و سفیان ثوری، به دیدگاه‌های او توجه نشده است.[۸۸] برخی از علماء شیعه چون سید مرتضی بدین جهت به علماء اهل سنت انتقاد کرده‌اند.[۸۹]

درگذشت

بسیاری از منابع شیعه و سنی از شهادت امام صادق سخن نگفته‌اند.[۹۰] برخی از علماء شیعه همچون شیخ مفید درگذشت او را به مرگ طبیعی دانسته‌اند. برخی نیز با تکیه بر حدیثی که می‌گوید امامان با قتل از دنیا می‌روند، گفته‌اند امام صادق شهید شده است.[۹۱] ابن بابویه قمی تصریح کرده است که امام صادق(ع) به دستور منصور دوانیقی و بر اثر مسمومیت از دنیا رفته است.[۹۲]

تعطیلی رسمی سالروز شهادت امام صادق در ایران

در ایران سالروز شهادت امام صادق تعطیل رسمی است. این کار با درخواست آیت الله کاشانی و دستور دکتر مصدق انجام شده است.[۹۳]

تألیفات امام صادق

در برخی از کتاب‌های حدیثی شیعه رساله‌ها یا نامه‌های بلندی از امام صادق(ع) گزارش شده است. در صحت بعضی از آنها تردید هست، اما بعضی دیگر در کتبی چون کافی آمده و از اعتبار بالایی برخوردارند. برخی از این رساله‌ها عبارت‌اند از:

  • رساله امام صادق به اصحاب. این رساله شامل توصیه‌هایی به شیعیان در زمینه‌های مختلف است و در کتاب کافی آمده است.
  • رساله شرایع الدین به روایت اعمش. این رساله درباره اصول و فروع دین سخن می گوید. آن را ابن بابویه نقل کرده است.
  • قطعه‌ای از یک نامه در زمینه تفسیر،
  • قطعه‌ای از یک نامه به اهل قیاس در نقد آنان،
  • الرسالة الأهوازیه. این نامه برای نجاشی والی اهواز نوشته شده است. متن آن در کتاب کشف الریبه نوشته شهید ثانی آمده است.
  • توحید المُفَضَّل یا کتاب فکِّر. این رساله حاصل سخنان امام صادق درباره خداشناسی برای مُفَضَّل بن عمر است و به جهت تکرار عبارت «فَکِّر یا مُفَضَّل» (فکر کن ای مفضل) در آن، در گذشته به «کتاب فَکِّر» شهرت داشت.
  • رساله اَهلیلَجه. در این رساله امام صادق با پزشک هندی درباره اثبات وجود خدا گفتگو کرده است. نجاشی از این کتاب با نام بِدءُالخَلق و الحَثُّ عَلَی الاِعتبار نام برده است.
  • متن مشهور به تفسیر امام صادق،
  • تفسیر النعمانی.[۹۴]

کتاب‌هایی نیز وجود دارد که شاگردان امام صادق(ع) از سخنان او تألیف کرده‌اند. برخی از آنها که به چاپ رسیده‌اند، عبارت‌اند از:

  • «الجعفریات» یا «الاَشعَثیات» نوشته محمد بن محمد بن اشعث،
  • نثر الدُرَر. متن این کتاب را ابن شُعبه حَرّانی در تحف العقول آورده است.
  • الحِکَم الجعفریه،
  • مجموعه‌ای از کلمات قصار به روایت سلمان بن ایوب که متن آن در کتاب فرائِدُ السَمَطَین جوینی آمده است.[۹۵]

کتاب‌شناسی

کتاب‌های فراوانی درباره امام صادق(ع)، نگارش یافته است. کتاب کتاب‌شناسی امام جعفر صادق، حدود هشتصد عنوان کتاب چاپی را نام برده است. کتاب‌های اخبار الصادق مع ابی حنیفه و اخبار الصادق مع المنصور از محمد بن وهبان دبیلی (قرن ۴) و اخبار جعفر بن محمد از عبدالعزیز یحیی جلودی (قرن ۴) قدیمی‌ترین کتابها در این زمینه است.[۹۶] برخی از کتاب‌ها و مقالات درباره امام صادق عبارت است از:

  • الامام الصادق(ع) و المذاهب الاربعة، نوشته اسد حیدر. این کتاب با عنوان امام صادق و مذاهب چهارگانه، به زبان فارسی ترجمه شده است؛[۹۷]
  • کتابنامه امام صادق از رضا استادی
  • الإمام الصادق، نوشته محمدحسین مظفر. این کتاب را سیدابراهیم سیدعلوی با عنوان صفحاتی از زندگانی امام جعفر صادق، به زبان فارسی برگردانده است.[۹۸]
  • الإمام جعفر الصادق، تألیف عبدالحلیم الجُندی
  • زندگانی امام صادق جعفر بن محمد(ع)، نوشته سید جعفر شهیدی
  • پرتوی از زندگانی امام صادق، نوشته نورالله علی‌دوست خراسانی
  • پیشوای صادق، از سیدعلی خامنه‌ای
  • موسوعة الإمام الصادق، تألیف باقر شریف قَرَشی
  • موسوعة الامام جعفر الصادق نوشته سیدمحمدکاظم قزوینی تاکنون ۱۵ جلد این کتاب چاپ شده است. این مجموعه قرار است ۶۰ جلد آن باشد.[۹۹]
  • موسوعة الإمام جعفر الصادق، نوشته هِشام آل قُطَیط
  • مغز متفکر جهان شیعه، نوشته ذبیح الله منصوری. نویسنده نگارش کتاب را به مرکز مطالعات اسلامی استراسبورگ نسبت داده و خود را مترجم آن معرفی کرده است؛ اما برخی این سخن را نادرست دانسته و گفته‌اند چنین کتابی وجود خارجی ندارد.[۱۰۰]

پانویس

  1. شهیدی، زندگانی امام صادق جعفر بن محمد(ع)، ۱۳۸۴ش، ص۵.
  2. مفید، الارشاد، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۱۸۰.
  3. پاکتچی، «جعفر صادق(ع)، امام»، ص۱۸۱.
  4. پاکتچی، «جعفر صادق(ع)، امام»، ص۱۸۱.
  5. صدوق، کمال الدین، ۱۳۵۹ش، ص۳۱۹؛ «القاب الرسول و عترته»، ص۶۰، ۶۱.
  6. نک پاکتچی، «جعفر صادق(ع)، امام»، ص۱۸۱.
  7. پاکتچی، «جعفر صادق(ع)، امام»، ص۱۸۱.
  8. مفید، الارشاد، ۱۳۷۲ش، ج۲، ص۱۸۰.
  9. نک اربلی، کشف الغمة، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۶۹۱.
  10. نک ابن قتیبة الدینوری، المعارف، ۱۹۹۲م، ص۲۱۵.
  11. نک پاکتچی، «جعفر صادق(ع)، امام»، ص۱۸۷.
  12. نک پاکتچی، «جعفر صادق(ع)، امام»، ص۱۸۷.
  13. مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۷، ص۲.
  14. مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۰۹.
  15. نک مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۰۹.
  16. شهیدی، زندگانی امام صادق، ۱۳۸۴ش، ص۴۷-۶۰.
  17. جعفریان، حیات فکری-سیاسی امامان شیعه، ۱۳۹۳ش، ص۴۳۵، ۴۳۶.
  18. جعفریان، حیات فکری-سیاسی امامان شیعه، ۱۳۹۳ش، ص۴۳۶.
  19. شهیدی، زندگانی امام صادق، ۱۳۸۴ش، ص۶۱.
  20. نک ابن حجر هیتمی، الصواعق المحرقه، چاپ قاهره، ۱۴۲۹ق/۲۰۰۸م، ص۵۵۱.
  21. رسائل الجاحظ، ص۱۰۶.
  22. نجاشی، رجال نجاشی، ۱۴۱۶ق، ص۳۹.
  23. پاکتچی، «جعفر صادق(ع)، امام»، ص۲۰۵.
  24. نک اربلی، کشف الغمة، ۱۳۷۹ش، ج۲، ص۷۰۱.
  25. نجاشی، رجال نجاشی، ۱۴۱۶ق، ص۱۲.
  26. شهیدی، زندگانی امام صادق، ۱۳۸۴ش، ص۶۱.
  27. «شیخ محمود شلتوت»، سایت مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی.
  28. «فتوای تاریخی شیخ شلتوت مفتی اعظم عالم تسنن و رئیس دانشگاه الازهر مصر»، درس‌هایی از مکتب اسلام، ش۳، ۱۳۳۸.
  29. برای نمونه از جمله نک کلینی، اصول کافی، ج۱، ۱۴۰۷ق، ص ۷۹، ۸۰، ۱۷۱-۱۷۳؛‌ شیخ مفید، اختصاص، ۱۴۱۳ق، ص۱۸۹، ۱۹۰.
  30. نک کلینی، اصول کافی، ج۱، ۱۴۰۷ق، ص۱۷۱-۱۷۳.
  31. نک کلینی، اصول کافی، ج۱، ۱۴۰۷ق، ص۱۷۱-۱۷۳.
  32. کشی، رجال کشی، ۱۴۰۹ق، ص۲۷۵-۲۷۷.
  33. طبرسی، احتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۳۳۱-۳۳۳.
  34. طبرسی، احتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۳۳۳.
  35. طبرسی، احتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۳۳۵، ۳۳۶.
  36. طبرسی، احتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۳۳۶.
  37. طبرسی، احتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۳۳۶، ۳۵۲.
  38. طبرسی، احتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۳۶۰-۳۶۲
  39. طبرسی، احتجاج، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۳۶۲-۳۶۴.
  40. شهیدی، زندگانی امام صادق، ۱۳۷۸ش، ص۴.
  41. شهیدی، زندگانی امام صادق، ۱۳۷۸ش، ص۶.
  42. شهیدی، زندگانی امام صادق، ۱۳۷۸ش، ص۴.
  43. شهیدی، زندگانی امام صادق، ۱۳۷۸ش، ص۴۷.
  44. جعفریان، حیات فکری‌سیاسی امامان شیعه، ۱۳۹۳ش، ص۴۳۵.
  45. شهرستانی، الملل والنحل، ۱۴۱۵ق، ج۱، ص۱۷۹.
  46. مسعودی، مروج الذهب، ۱۴۰۹ق، ج۳، ص۲۵۴.
  47. پاکتچی، «امام جعفر صادق»، ص۱۸۳، ۱۸۴.
  48. ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب، ۱۳۷۹ش، ج‏۴، ص۲۳۷.
  49. ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ۱۹۸۷م/۱۴۰۸ق، ص۱۸۵، ۱۸۶.
  50. جعفریان، حیات فکری‌سیاسی امامان شیعه، ۱۳۹۳ش، ص۳۷۱.
  51. مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۶، ص۳۰۶.
  52. مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۷، ص۱۸۴.
  53. کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۱، ص۴۷۲.
  54. طبری، تاریخ طبری، روائح التراث العربی، ج۸، ص۳۲.
  55. جعفریان، حیات فکری‌سیاسی امامان شیعه، ۱۳۹۳ش، ص۴۳۵.
  56. جعفریان، حیات فکری‌سیاسی امامان شیعه، ۱۳۹۳ش، ص۴۳۵.
  57. ابن شهر آشوب، مناقب آل ابی طالب، ۱۳۷۹ق، ج۴، ص۲۴۸.
  58. رجال کشی، ص۳۳۰.
  59. فتال نیشابوری، روضةالواعظین، ۱۳۷۵ش، ج۲، ص۲۹۳.
  60. جعفریان، حیات فکری-سیاسی امامان شیعه، ۱۳۹۳ش، ص۴۰۷.
  61. جعفریان، حیات فکری-سیاسی امامان شیعه، ۱۳۹۳ش، ص۴۰۷، ۴۰۸.
  62. کشی، رجال کشی، ۱۴۰۹ق، ص۳۰۰.
  63. کشی، رجال کشی، ۱۴۰۹ق، ص۲۹۷.
  64. شیخ طوسی، امالی، ۱۴۱۴، ص۶۵۰.
  65. مظفر، الامام الصادق، مؤسسة النشر الاسلامی، ج۱، ص۱۲۶و۱۳۰.
  66. مظفر، الامام الصادق، مؤسسة النشر الاسلامی، ج۱، ص۱۲۹.
  67. مظفر، الامام الصادق، مؤسسة النشر الاسلامی، ج۱، ص۱۳۰.
  68. مظفر، الامام الصادق، مؤسسة النشر الاسلامی، ج۱، ص۱۳۰.
  69. برای نمونه نک شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۳۵و۳۶.
  70. نک کلینی، کافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۵۷۱.
  71. نک شیخ طوسی، تهذیب الاحکام، ۱۴۰۷ق، ج۶، ص۳۵.
  72. طوسی، اختیار معرفة الرجال، موسسة آل البیت، ج۲، ص۴۱۹-۶۷۹
  73. نک مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۲۵۴.
  74. محدث قمی، الکنی و الالقاب، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۳۵۸.
  75. پاکتچی، «جعفر صادق، امام»، ص۱۸۷.
  76. پاکتچی، «جعفر صادق(ع)، امام»، ص۱۹۹.
  77. حسینی، «بزرگان اهل سنّت در جمع شاگردان حضرت صادق(ع)»، ص۱۴.
  78. نک مفضل بن عمر، توحید مفضل، ترجمه میرزایی، ۱۳۷۳ش.
  79. نک مفضل بن عمر، توحید مفضل، ترجمه میرزایی، ۱۳۷۳ش.
  80. نک مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۱، ص۲۲۴-۲۲۶.
  81. نک کلینی، کافی، ج۱، ص۶۷.
  82. برای نمونه نک امام خمینی، الحکومة الاسلامیه، ۱۴۲۹ق/۲۰۰۸م، ص۱۱۵-۱۲۱؛ مصباح یزدی، نگاهی گذرا به نظریه ولایت فقیه، ۱۳۹۱، ص۱۰۰.
  83. ذهبی، تذکرة الحفاظ، ۱۴۱۹ق، ج۱، ص۱۲۶.
  84. صدوق، خصال، ص۱۶۸؛ صدوق، امالی، ص۱۶۹؛ علل الشرایع ص۲۳۴.
  85. نک مالک بن أنس، موطأ، ۱۴۲۵ق، ص۱۰.
  86. ابن حجر الهیتمی، الصواعق المحرقة، ۱۴۱۷ق، ج۲، ص۵۸۶.
  87. ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ۱۳۸۵ق، ج۱، ص۱۸.
  88. پاکتچی، «جعفر صادق(ع)، امام»، ص۲۰۶.
  89. پاکتچی، «جعفر صادق(ع)، امام»، ص۲۰۶.
  90. پاکتچی، «جعفر صادق(ع)، امام»، ص۱۸۷.
  91. پاکتچی، «جعفر صادق(ع)، امام»، ص۱۸۷.
  92. ابن بابویه، الاعتقادات، ۱۴۱۴ق، ص۹۸.
  93. رازی، تاریخ فرهنگ معاصر، ش۶.
  94. کتابچی، «جعفر صادق، امام»، ص۲۱۸، ۲۱۹.
  95. کتابچی، «جعفر صادق، امام»، ص۲۱۸، ۲۱۹.
  96. کتابچی، «جعفر صادق، امام»، ص۲۱۹.
  97. نک حیدر، اسد، امام صادق و مذاهب اهل سنت، ترجمه محمدحسین سرانجام و دیگران، قم، انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب قم، ۱۳۹۰ش.
  98. نک مظفر، صفحاتی از زندگانی امام جعفر صادق، ترجمه سیدعلوی، ۱۳۷۲ش.
  99. «گزارشی از موسوعه الامام الصادق علیه السلام»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۳۹۶.
  100. نک معمای همایش اسلام‌شناسی استراسبورگ، مهدی شاکری و بابک فرمایه، سایت امام موسی صدر نیوز.

منابع

  • «القاب الرسول و عترته»، ضمن المجموعة النفيسة، قم، ۱۴۰۶ق.
  • ابن ابی الحدید، عبدالحمید بن هبة الله، شرح نهج البلاغة، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، ۱۳۸۵ق.
  • ابن حجر الهیتمی، احمد بن محمد، الصواعق المحرقة علی اهل الرفض و الضلال و الزندقة، محقق عبدالرحمن بن عبدالله الترکی، بیروت، موسسة الرسالة، ۱۴۱۷ق.
  • ابن شهر آشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی طالب، قم، علامه، چاپ اول، ۱۳۷۹ش.
  • ابن قتیبة الدینوری، عبدالله بن مسلم، المعارف، محقق ثروت عکاشة، قاهره، الهیئة المصریة العامة للکتاب، الطبعة الثانیة،‌ ۱۹۹۲م.
  • اربلى‏، علی بن عیسی، كشف الغمة في معرفة الأئمة، قم، الشریف الرضی، ۱۳۷۹ش.
  • ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، شرح و تحقیق احمد صقر، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۹۸۷م/۱۴۰۸ق.
  • پاکتچی، احمد، «جعفر صادق(ع)، امام»، تهران، مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸۹ش.
  • جعفریان، رسول، حیات فکری‌سیاسی امامان شیعه، تهران، علم، چاپ سوم، ۱۳۹۳ش.
  • حیدر، اسد، امام صادق و مذاهب اهل سنت، ترجمه محمدحسین سرانجام و دیگران، قم، انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب قم، ۱۳۹۰ش.
  • ذهبی، محمد بن احمد، تذکرة الحفاظ، بیروت، دارالکتب العلمیة، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
  • شهیدی، سیدجعفر، زندگانی امام صادق جعفر بن محمد(ع)، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۴ش.
  • شهرستانی، محمد بن عبدالکریم، الملل و النحل، تحقیق امیر علی مهنا و علی حسن فاعور، بیروت، دارالمعرفه، ۱۴۱۵ق.
  • «شیخ محمود شلتوت»، سایت مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی.
  • صدوق، محمد بن علی، الامالی، قم، موسسة البعثة، ۱۴۱۷ق.
  • صدوق، محمد بن على بن بابويه، ‏الخصال، تحقیق و تصحیح ‏ على‌اكبر غفارى، قم، جامعه مدرسين‏، چاپ اول، ۱۳۶۲ش.
  • صدوق، محمد بن على بن بابويه‏، علل الشرائع، قم، كتاب‌فروشى داورى، ‏چاپ اول، ۱۳۸۵ش.
  • صدوق، محمد بن علی، عیون اخبار الرضا(ع)، محقق مهدی لاجوردی زاده، تهران، انتشارات جهان، بی تا.
  • صدوق، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمه، تحقیق علی اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۵۹ش.
  • طبرسى، احمد بن على‏، الإحتجاج على أهل اللجاج، تحقیق و تصحیح محمدباقر خرسان، مشهد، نشر مرتضى، چاپ اول‏، ۱۴۰۳ق.
  • طبرسی، فضل بن الحسن، اعلام الوری باعلام الهدی، تحقیق موسسة آل البیت لاحیاء التراث، قم، موسسة آل البیت لاحیاء التراث، ۱۴۱۷ق.
  • طبری، محمد بن جریر طبری، تاریخ الطبری، تاریخ الامم و الملوک، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، روائح التراث العربی، بی‌تا.
  • طوسی، محمد بن الحسن، الأمالی، تحقیق مؤسسه بعثت، قم، دار الثقافة، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
  • طوسى، محمد بن الحسن، تهذيب الأحكام، تحقیق و تصحیح حسن الموسوى خرسان، ‏تهران، دار الكتب الإسلاميه‏، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
  • فتال نيشابورى، محمد بن احمد، روضة الواعظين و بصيرة المتعظين، قم، انتشارات رضى، چاپ اول، ۱۳۷۵ش‏.
  • قمی، شیخ عباس، الکنی و الالقاب، طهران، مکتبه الصدر، چاپ پنجم، ۱۴۰۹ق.
  • كشى، محمد بن عمر، اختیار معرفة الرجال، تحقیق و تصحیح شیخ طوسی و حسن مصطفوی، مشهد، مؤسسه نشر دانشگاه مشهد، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
  • کلینی، محمد بن ‌یعقوب، الکافی، تحقیق علی‌اکبر غفارى و محمد آخوندى، تهران، دار الكتب الإسلامية، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق‏.
  • «گزارشی از موسوعه الامام الصادق علیه السلام»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۸ شهریور ۱۳۹۶.
  • مالک بن أنس، موطأ الامام مالک، تحقیق محمد مصطفی اعظمی، ابوظبی، موسسة زاید بن سلطان آل نهیان، ۱۴۲۵ق.
  • معمای همایش اسلام‌شناسی استراسبورگ، مهدی شاکری و بابک فرمایه، سایت امام موسی صدر نیوز.
  • مظفر، محمدحسین، الامام الصادق، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، بی‌تا.
  • مظفر، محمدحسین، صفحاتی از زندگانی امام جعفر صادق، ترجمه سیدابراهیم سیدعلوی، قم، رسالت، چاپ دوم، ۱۳۷۲ش.
  • مفضل بن عمر، توحید مفضل؛ شگفتی‌های آفرینش از زبان امام صادق(ع)، ترجمه نجفعلی میرزایی، قم، هجرت، چاپ هجدهم، ۱۳۷۳ش.
  • مفيد، محمد بن محمد، الإختصاص، تحقیق علی‌اکبر‏ غفارى و محمود محرمى زرندى، قم، الموتمر العالمى لالفية الشيخ المفيد، چاپ اول، ۱۴۱۳ق.
  • مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، قم، المؤتمر العالمی لألفیة الشیخ المفید، ۱۳۷۲ش.
  • مجلسى، محمدباقر بن محمدتقى، ‏بحار الأنوار، بیروت‏، دار إحیاء التراث العربی‏، ۱۴۰۳ق.
  • مصباح یزدی، محمدتقی، نگاهی گذرا به نظریه ولایت فقیه، قم، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چاپ بیست و ششم، ۱۳۹۱ش.
  • مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، قم، دار الهجره، الطبعه الثانیه، ۱۴۱۵ق.
  • موسوی خمینی، سیدروح الله، الحکومة الاسلامیه، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ نهم، ۱۴۲۹ق/۲۰۰۸م.
  • نجاشی، احمد بن علی، رجال النجاشی، قم، جماعة المدرسین، ۱۴۱۶ق.

پیوند به بیرون

پیشین:
امام محمد باقر
امام ششم شیعیان دوازده امامی
۱۱۴-۱۴۸ هجری قمری
پسین:
امام موسی کاظم