مقاله متوسط
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
نارسا

وهابیت

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
وهابیت
شناسنامه
نام معمول وهابیت
نوع فرقه فرقه‌های اهل سنت
تأسیس ۱۱۶۰ه‍.ق، عربستان
مؤسس محمد بن عبدالوهاب


وهابیت، فرقه‌ای از اهل سنت که در عربستان در اواخر سده دوازدهم و اوائل قرن سیزدهم قمری، در منطقه نجد توسط محمد بن عبدالوهاب تأسیس شد. پیروان این فرقه را وهابی می‌گویند. وهابیان در فروع دین، تابع احمد بن حنبل‌‌ هستند و بیشتر آنان در شبه جزیره عربستان سکونت دارند. پیشوایان فکری این فرقه، ابن‎تیمیه، ابن قیم و محمد بن عبدالوهاب هستند.

وهابیان در مواجهه با قرآن و روایات، به ظاهرِ آیات و اخبار عمل می‌کنند و معتقد به تأویل نیستند. آنان به استناد ظاهر برخی از احادیث و آیات، خداوند را دارای اعضا و جوارح می‌دانند و به نوعی به تشبیه و تجسیم معتقدند.

بنابر آموزه‌های وهابی، زیارت قبور و ساخت بنا و مقبره و گنبد بر قبور، حتی قبور پیامبر اکرم(ص) و ائمه معصومین، حرام و توسل و تبرک به قبور ایشان و آثار بر جای مانده از ایشان، بدعت و مستلزم شرک است. وهابیان پس از تسلط بر عربستان، به تخریب آثار بر جای مانده از صدر اسلام و بیشتر مکان‌های محترم و مقدس مسلمانان از جمله تخریب بقیع پرداختند.

محمد بن سعود رئیس یکی از قبایل نجد که بر درعیه حاکم بود، پس از پذیرش آیین محمد بن عبدالوهاب و پیمان بستن با او در سال ۱۱۵۷ق، به جنگ با مردم نجد و تصرف نواحی اطراف آن و گسترش این آیین در جزیرة العرب پرداخت. پس از فتح ریاض، این شهر پایتخت حکومت پادشاهی آل سعود قرار گرفت. این مذهب اکنون در عربستان سعودی مذهب رسمی است و فتاوای علمای آن مذهب از طرف دولت اجرا می‌شود.

بنیان‌گذار

مؤسس این فرقه، محمّد بن عبدالوهّاب (درگذشت ۱۲۰۶ق) است.

مذهب فقهی

وهّابیان در فقه، پیرو مذهب حنبلی هستند و در عقاید و برخی فروع به روش ابن تیمیه، خود را «سَلَفِیه» می‌خوانند و مدّعی‌اند که بر سیره سَلَف صالح (اصحاب پیامبر (ص) رفتار می‌کنند. وهّابیان به ظاهر قرآن و روایات تمسّک دارند و هر آنچه را در کتاب و سنّت نیابند، بدعت می‌شمارند و از این رو، تنها خود را موحّد دانسته، دیگر مسلمانان را در عبادت، مشرک و اهل بدعت می‌انگارند.[۱]

تاریخچه

دیدگاه‎ها و عقاید وهابیت بر نظریه‌های احمد بن عبدالحلیم بن تیمیه (مشهور به اِبن تِیمیّه) و مبانی سلفی او مبتنی است. او که در قرن ۸ هجری می‌زیست و حنبلی مذهب بود، عقاید و آرایی ارائه کرد که پیش از آن در هیچ یک از مذاهب اسلامی وجود نداشت.[۲] فقهای بزرگ اهل سنت آن زمان اقوال وی را مردود و محکوم دانستند و بسیاری از علمای دینی در بلاد اسلامی با او مخالفت کردند. برخی او را کافر دانسته و برخی دیگر خواستار حبس او شدند.[۳]

با این مخالفت‌ها، عقاید ابن تیمیه تا قرن ۱۲ هجری رونق نیافت. در این قرن بود که محمّد بن عبدالوهّاب نجدی به احیای نظریه‌های او پرداخت. او که در آغاز هواخواهی نیافت، به سال ۱۱۶۰ به شهر دِرعیه از شهرهای مشهور نجد رفت.[۴] امیر آن دیار، محمّد بن مسعود بود و عقاید عبدالوهّاب را برای تقویت حکومت خویش مناسب دید. محمّد بن مسعود با محمّد بن عبدالوهّاب قرار گذاشت تا نیروی حکومتی خویش را برای تبلیغ و ترویج مذهب او به کار اندازد؛ به شرط آن که محمّد بن عبدالوهّاب نیز از گذر جایگاه دینی خویش، حکومت را تأیید و تقویت کند. از آن پس، این دو تن به شهرهای بسیاری لشکر کشیدند و هر کس را با عقاید خویش ناسازگار یافتند، کافر خوانده و کشتند.

بدین سان، روز به روز قدرت آل سعود رو به فزونی گذاشت و در سایه آن، آیین وهّابی نیز گسترش یافت. چون امپراتوری عثمانی به دست کشورهای استعمارگر تجزیه شد، عربستان به آل سعود واگذار گشت؛ زیرا آنان بسیار قدرت یافته بودند و باورهایشان با اهداف استعمارگران ناسازگار نبود.[۵] از آن زمان وهّابیت مذهب رسمی کشور عربستان است و وهّابیان می‌کوشند تا مذهب خویش را در دیگر کشورهای اسلامی ترویج دهند.

عقاید

← عمده‌ترین عقائد: ویژگی بنیادی مذهب وهّابی، بر نفی عقاید و اعمال دیگر مسلمانان استوار است. آنان برخی اعتقادات و اعمال مسلمانان را با توحید عبادی ناسازگار می‌پندارند.[۶] بر اساس مطالبی که در کتاب‌های پیشوایان فکری این فرقه به دست می‌آید، تنها کسی را می‌توان مسلمان و موحد خواند که کارهای زیر را ترک کند:

  • توسل به هیچ یک از انبیاء و اولیای خداوند نجوید و مثلا نگوید: «یا الله اتوسل الیک بنبیک محمد نبی الرحمه»
  • به قصد زیارت، به قبر پیامبر(ص) نزدیک نشود و در آن جا دعا نخواند، دست به قبور آنان نکشد و در کنار قبر آنان نماز نخواند.
  • بر روی قبر پیامبر(ص)، مسجد و بنای دیگری نسازد.
  • برای هیچ مرده‌ای، حتی اگر از انبیاء باشد، نذر نکند.
  • سوگند به پیامبر و هیچ انسان دیگری نخورد؛ یعنی نگوید به پیامبر قسم می‌خورم.
  • هیچ مرده‌ای را نباید مورد خطاب قرار دهد، حتی اگر آن شخص، پیامبر باشد.
  • نباید پیامبر را با لفظ سیدنا و الفاظی مثل یا محمد، سیدنا محمد خطاب کند.
  • نباید خدا را به حق هیچ انسانی مورد خطاب قرار دهد؛ یعنی نباید بگوید خدایا به حق محمد فلان خواسته مرا اجابت کن.
  • پناه بردن و استغاثه و کمک خواستن از غیر خداوند، شرک است.
  • فال خوب و بد نزدند؛ مثلا نگوید: اگر ان شاء الله خدا چنین بخواهد و یا خدای نکرده اگر چنین شود.
  • زیارت قبور، ساخت گنبد و بنای بر روی قبور، تزیین قبور و شمع گذاردن بر روی آن، شرک است.
  • طلب شفاعت از هیچ انسانی نکند، حتی اگر پیامبر(ص) باشد؛ چرا که اگرچه آنان از سوی خداوند دارای چنین مقامی می‌باشند، اما دیگران حق ندارند چنین چیزی را درخواست کنند و گرنه با بت پرستان هیچ تفاوتی ندارند.[۷]

← مبانی اعتقادی:اعتقادات وهابیت بر ترک کردن و ممنوعیت یک سری از کارها و اعمالی است که از صدر اسلام همواره مورد عمل و توجه مسلمانان بوده است. این اعمال ممنوعه عبارتند از:

  • زیارت قبور
  • بار بستن و سفر کردن برای زیارت قبر پیامبر گرامی(ص)
  • ساخت بنا بر قبور
  • ساخت مسجد بر قبور و نماز گزاردن در آن
  • توسل به انبیا، اولیا، صالحان و اشخاصی از این قبیل
  • نفع رسیدن به اموات با اعمال شایسته‌ای که از سوی افراد زنده صورت می‌گیرد، همچون نذر نمودن برای آنها
  • تبرک جستن به آنچه متعلق به انبیاء و صالحان است
  • جشن گرفتن برای میلاد پیامبر اکرم(ص)
  • گریه بر اموات
  • سوگند دادن خداوند به حق انبیاء
  • سوگند خوردن به غیر خداوند
  • نام گذاردن فرزندان به نام‌های مرکبی که در آن، کلمه عبد به غیر خداوند اضافه شده باشد؛ مانند عبدالحسین.[۸]

← خدای وهابیون:وهابیت که اساس اعتقاداتش، دفاع از توحید و خصوصا توحید عبادی معرفی شده است، خداوند را به صورت موجودی جسمانی معرفی می‌کند. برخی از مهمترین خصوصیات خدا از دیدگاه این افراد عبارت است از:

  • خداوند جسمانی است و منزه از امور جسمانی نیست.[۹]
  • خداوند هر شب از آسمان به زمین می‌آید.[۱۰]
  • خداوند دارای تمامی اعضای انسانی است، به غیر از ریش و عورت.[۱۱]
  • خداوند هروله[یادداشت ۱] می‌کند.[۱۲]

← باورهای مشترک: وهّابیان، باورهای ویژه دیگری نیز دارند؛ از جمله:

شخصیت‌های برجسته

ابن تیمیه

نوشتار اصلی: ابن تیمیه

ابو العباس احمد بن عبد الحلیم حرّانی از علمای حنبلی قرن هفتم و هشتم هجری بود. از آن جا که عقایدش مخالف افکار علمای معاصرش بود، تکفیر شده و به زندان افتاد. به واسطه حمله مغولان، از شام به قاهره گریخت. به سال ۷۱۲ق به دمشق برگشت و در ۷۲۸ در قلعه دمشق درگذشت.

ابن تیمیه با این که خود و پدرش از علمای حنبلی به شمار می‌رفتند، مقید به تبعیت از مذهب فقهی احمد بن حنبل نبود و در مسائل کلامی با تأکید زیاد بر مسئله توحید، نظریات خلاف شهرت و اجماع زیادی دارد.

ابن قیم

شمس الدین ابو عبد اللّه محمد معروف به ابن قیم جوزی (۶۹۱-۷۵۱ ه‍.ق) شاگرد ابن تیمیه بود و مانند استاد خود از آراء و افکار مذکور دفاع می‌کرد و به اتهام بدعتگذاری در دین اسلام به زندان افتاد.

محمد بن عبدالوهاب

نوشتار اصلی: محمد بن عبدالوهاب

او در شهر عینیه از شهرهای منطقه نجد به‌دنیا آمد و فقه حنبلی را نزد پدر خود آموخت. به دنبال اظهار نظرهای جنجالی و افراطی خویش در مسئله توحید و خصوصا مخالفت‌هایش با توسل، تبرک و زیارت قبور، از عینیه رانده و در ۱۱۰۶ به درعیه راهی شد. محمد بن سعود، امیر این منطقه که نظرات او را به مصلحت مقام خود دانست، به وی وعده کمک و همراهی در ترویج عقایدش داد. پس از مدتی، مردم شهرش را به جهاد برعلیه مردم نجد فرمان داد و با همراهی محمد بن سعود، توانست بر نجد غلبه کند. او سپس حکومت را بر عهده عبدالعزیز فرزند محمد بن سعود گذارد و خود تا هنگام مرگش در سال ۱۲۰۶ به تدریس و ترویج آئین خود پرداخت.

برخی از اقدامات خلاف شریعت

وهابیون پس از به قدرت رسیدن، اقدامات زیادی را بر مبنای عقائد فکری خود انجام دادند. برخی از مهم‌ترین اقدامات وهابیون عبارت است از:

تبلیغات

روحانیون این فرقه از ابتدا، تلاش زیادی در ترویج و تبلیغ آئین خود داشتند.

در آفریقا: امروزه با تبلیغات متعدد و اختصاص بودجه هنگفت، عقاید وهابیان در آفریقا و هند رواج فراوان یافته است، چنان‌که در زنگبار بسیاری از مسلمانان به این مذهب گراییده‌اند.

در هندوستان: در هندوستان پیشوای این فرقه سید احمد خان(۱۸۱۷-۱۸۹۸) ملقب به (Sir) بود که در سال ۱۸۲۲م در سفر حج خود مذهب وهابی را پذیرفت و در پنجاب به دعوت این فرقه پرداخت. او در این منطقه دولتی شبیه به حکومت وهابیان به‌وجود آورد و تا آن جا پیشرفت کرد که شمال هند را تهدید می‌کرد. وی به علما و واعظان دین در آن نواحی حمله می‌برد و به هر کس که مذهب او را نمی‌پذیرفت اعلان جهاد می‌داد.

در الجزایر: در این منطقه، امام سنّوسی برای حج به مکه رفت و این آیین را قبول و پس از بازگشت به موطن خود در انتشار آن کوشید.

در یمن: شخصی به نام مقبل بن هادی وادعی (در گذشته در ۱۴۲۲ق) عقاید وهابیت را در آنجا رواج داد.

برخی از مهمترین فعالیت‌های وهابیون در سال‌های اخیر برای تبلیغ عقاید فرقه خویش عبارت است از:

  • فعالیت ۵۰۰ مبلّغ در موسوم حج سال ۱۴۱۷ ه‍.ق.
  • دعوت از ۱۰۰۰ چچنی به عنوان میهمان در سال ۱۴۱۷ ه‍.ق.
  • دعوت از ۱۴۰۰ حاجی از آسیای میانه به عنوان میهمان در سال ۱۴۱۸ ه‍.ق.
  • تاسیس کتابخانه در دانشگاههای چین.
  • تبلیغ وهابیت در کنفرانس‌های جهان.
  • ۲۰۰۰ مبلغ و ۲۹۰۰۰۰ فعالیت تبلیغی در مدت یک سال.
  • ۵۲۰۰۰۰۰ فعالیت تبلیغی در عربستان در سال ۱۴۱۸ ه‍.ق.
  • ۳۰۰ جلسه درس دینی در مساجد بحرین در ماه صفر ۱۴۱۸ ه‍.ق و ۳۶۵۰ سخنرانی و درس دینی و نشر ۴۱۱۷۶ نسخه نشریه‌های دینی در سال ۱۴۱۷ ه‍.ق.
  • ۳۷۸۹ مورد فعالیت تبلیغی و پخش ۱۱۶۹۸ نسخه از نشریه‌های گوناگون در دبی.
  • ۱۴۱۸ سخنرانی و موعظه ونشر ۱۳۷۱۵ نسخه نشریۀ دینی در قطر.
  • ۶۰۰۰ فعالیت تبلیغی در فجیره امارات در ماه رمضان ۱۴۱۸ ه‍.ق.
  • ۱۶۵۲۹۶ مورد فعالیت‌های تبلیغی در سال ۱۴۱۷ ه‍.ق در پاکستان.
  • اعزام مبلغ در افغانستان، ایران، هند، نپال، موریتانی، بریتانی، پاریس و هلند.
  • فعالیت تبلیغی در بریتانیا در سال ۱۴۱۷ ه‍.ق که شامل ۱۰۸۰۰ درس علمی در مدرسه‌ها، زندان‌ها، بیمارستان‌ها و... بوده است.
  • دورۀ آموزشی برای مبلغان اندونزی.
  • دورۀ آموزشی برای طلاب تاتارستان.
  • دوره فشردۀ عربی برای رؤسای جمعیت‌ها ومراکز اسلامی ونزوئلا.
  • دورۀ فشرده برای مبلغان امریکای لاتین در آرژانتین.
  • دوره برای مبلغان قزاقستان.
  • دوره برای مبلغان در کنیا.
  • برپایی همایش مبلغان در تایلند.
  • برپایی همایش مبلغان در سنگال.
  • برگزاری دوره‌ای برای ائمه جماعات و مبلغان در غرب آفریقا.
  • برگزاری دوره‌ای برای ائمه جماعات و مبلغان در قرقیزستان.
  • برگزاری دوره‌ای برای ائمه جماعات ومبلغان در آمریکا.
  • برگزاری دوره‌ای تربیت مبلغ در اکراین.
  • تاسیس دانشسرای تربیت مبلغ در چچین.
  • دیدار دبیر کل «رابطه العالم الاسلامی» با مسئولان سیاسی کشور‌ها.
  • رسیدگی به مسجد‌های بوسنی.
  • ساخت ۱۰۴ مسجد در فیلیپین.
  • ساخت و ترمیم ۹۰ مسجد در بوسنی.
  • سهیم شدن در ساخت ۱۳۵۹ مسجد در جهان.
  • کمک به ۳۰۰ مسجد در بلژیک.
  • برگزاری دوره‌ای تربیت مبلغ در روسیه.
  • فعالیت در دانشگاه مسکو.
  • اعطای بورسیه تحصیلی به ۳۴ کشور.
  • ایجاد دانش سرای علوم عربی و اسلامی در توکیو.
  • ۳۸۹۱ دانشجوی فارغ التحصیل از دانش سرای علوم اسلامی و عربی اندونزی.
  • به راه‌انداختن کاروانهای تبلیغی کردستان عراق.
  • کمک رسانی به ۱۰۰۰۰۰ پناهنده آذربایجانی.
  • چاپ ۳۲۱۰۰۰ نسخه کتاب برای بوسنی.[۱۹]
کتاب الوهابیة المتطرفة: موسوعة نقدیة (موسوعه نقد وهابیت)

ردیه‌ها

علمای شیعه و سنّی در ردّ وهّابیت، کتابهای فراوانی نوشته‌اند.[۲۰] برخی از این آثار عبارتند از:

پانویس

  1. امین، کشف الارتیاب، ۷-۱۲؛ ربانی، فرق و مذاهب کلامی، ص۱۸۱
  2. سبحانی، بحوث فی الملل و النّحل، ج۴، ص۳۳۱
  3. رضوانی، وهّابیت از دیدگاه مذاهب اهل سنّت، ص۵۷- ۴۳
  4. امین، کشف الارتیاب، ص۹
  5. رجوع کنید به: تاریخ و نقد وهابیت، علی اکبر فائزی پور، ۴۱-۱۰۲
  6. ر. ک. ابن تیمیه، مجموعه الوسائل و المسائل، تحقیق:محمد رشید رضا، لجنه التراث العربی، ص۳-۱، ۲۰، ۲۱، ۴۲-۴۳
  7. مغنیه، محمد جواد، هذه هی الوهابیه، ص۷۴-۷۶ (نرم افزار کلام اسلامی، ۲.۵)
  8. سبحانی، جعفر، بحوث قرآنیه فی التوحید و الشرک، ص۵۴
  9. ابن تیمیه حرانی، التاسیس فی رد اسس التقدیس، ج۱، ص۱۰۱
  10. ابن تیمیه، مجموع الفتاوی، ج۵، ص۶۱
  11. ابن تیمیه، العواصم من القواصم، ص۲۱۰
  12. فتاوی اللجنه الدایمه للبحوث و الافتاء، ج۳، ص۱۹۶، فتوای شماره ۹۶۳۲
  13. فرهنگ فرق اسلامی، ص۴۵۹
  14. منهاج السّنّه النبویه، ص۲- ۱/ ۲۱۵ و ۲۱۶
  15. منهاج السنه، ج۱، ص۲۲۸- ۲۲۶؛ ادیان الهی و فرق اسلامی، ص۱۹۴
  16. امین. کشف. ص۳۳
  17. امین. کشف. ص۱۵و ص۳۳
  18. امین. کشف. ص۱۶
  19. رضوانی، علی اصغر، سلفی گری (وهابیت) و پاسخ به شبهات، قم، مسجدمقدس جمکران، چاپ ششم، ۱۳۸۸، ص۲۰۴-۲۰۵
  20. فرقه وهّابی و پاسخ شبهات آنها، ص۱۵-۲۱
  21. فرهنگ شیعه، ص۴۶۸
  1. (هَ وَ لِ) [ ع. هرولة ] (اِ.) پویه، نوعی از حرکت بین راه رفتن و دویدن.(فرهنگ فارسی معین

منابع

  • ابراهیم زاده، عبدالله، علی نوری. علیرضا. ادیان الهی و فرق اسلامی. قم: تحسین. ۱۳۸۳A.
  • ابن تیمیه الحرانی، احمد. التاسیس فی رد اسس التقدیس.
  • ابن تیمیه الحرانی، احمد. العواصم من القواصم.
  • ابن تیمیه الحرانی، احمد. کتب، رسایل و فتاوای شیخ الاسلام ابن تیمیه. مکتبه ابن تیمیه. تحقیق:عبدالرحمن بن محمد العاصمی. چاپ دوم.
  • ابن تیمیه الحرانی، احمد. مجموعة الوسائل و المسائل. تحقیق: محمد رشید رضا. لجنه التراث العربی.
  • ابن تیمیه. احمد. منهاج السّنّه النبویه. تحقیق: محمد رشاد سالم. موسسه قرطبه. ۱۴۰۶ق.
  • امین، سید محسن، کشف الارتیاب فی اتباع محمد بن عبد الوهاب. (نرم افزار کلام اسلامی، ۲.۵)
  • ربانی گلپایگانی. علی. فرق و مذاهب کلامی. قم. مرکز جهانی علوم اسلامی.۱۳۸۳. چاپ سوم.
  • رضوانی. علی اصغر. وهابیان. تهران: مشعر. ۱۳۹۰ش.
  • رضوانی، علی اصغر. سلفی گری (وهابیت) و پاسخ به شبهات. قم: مسجد مقدس جمکران. چاپ ششم. ۱۳۸۸ش.
  • رضوانی، علی اصغر. وهّابیت از دیدگاه اهل سنّت. قم: دلیل ما. ۱۳۸۷ش.
  • سبحانی. بحوث فی الملل و النّحل. قم. حوزه علمیه. ۱۳۶۶ش.
  • سبحانی. جعفر. بحوث قرآنیه فی التوحید و الشرک. قم: موسسه امام صادق. ۱۳۸۴ش.
  • فائزی پور، علی اکبر. تاریخ و نقد وهابیت (ترجمه کشف الارتیاب). قم: مطبوعات دینی. ۱۳۸۷ش.
  • فتاوی اللجنه الدایمه للبحوث و الافتاء. فتوای شماره ۹۶۳۲
  • فرهنگ شیعه، پژوهشکده تحقیقات اسلامی. قم: زمزم هدایت. ۱۳۸۶ش. چاپ دوم.
  • مشکور. محمد جواد. فرهنگ فرق اسلامی. مشهد: آستان قدس رضوی. ۱۳۷۲ش. چاپ دوم.
  • مغنیه، محمد جواد، هذه هی الوهابیه. (نرم افزار کلام اسلامی، ۲.۵)
  • موسوی قزوینی. محمد حسن فرقه وهّابی و پاسخ شبهات آنها، مترجم: علی دوان. تهران: رهنمون. ۱۳۹۱ش.

پیوند به بیرون