حمران بن اعین

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
حمران بن اعین

زادروز قرن اول
درگذشت بنا به نقلی ۱۴۸ق
استادان مشایخ: ابوطفیل عامربن واثِله لیثی، ابوحرب بن ابوالاسود، و عبیدبن نُضَیله
شاگردان سفیان ثوری، اسرائیل، ابوخالد قَمّاط، زراره، عبید بن زراره، محمد بن حمران، عمرو بن أُذینه، هشام بن سالم، علی بن رِئاب ویونس بن سالم
نقش‌های برجسته محدث، از یاران امام باقر(ع) و امام صادق(ع)
دین اسلام
مذهب امامیه
خویشاوندان زرارة بن اعین

حُمران بن اَعْین، محدّث امامی قرن دوم قمری و از اصحاب امام باقر(ع) و امام صادق(ع) و وکیل امام صادق (ع) است. برادرش زُرارِه از معروف‌ترین راویان احادیث شیعه است.

حُمران در حدیث، در علوم قرائت، نحو، لغت، فقه و كلام مهارت داشت. از مشایخ حدیثی وی می‌توان به ابوطفیل عامربن واثِله لیثی، ابوحرب بن ابوالاسود، و عبید بن نُضَیله، كه همگی از مشایخ حدیث اهل‌سنّت‌اند، اشاره کرد.

حمران‌ بن اَعین از راویان مشترک است؛ اهل سنت و امامیه از او روایت كرده‌اند. همین امر سبب شده است تا در وثاقت او اتفاق‌نظر نباشد.

کنیه و نسب

كنیه حُمران را ابوالحسن[۱] و ابوحمزه[۲] ذكر كرده‌اند. حمران، برادر زرارة بن اَعین و ظاهراً بزرگ‌ترین فرزند خانواده اَعین است.[۳] وی در زمره تابعین بود.[۴]

از اصحاب امام باقر(ع) و امام صادق(ع)

حمران از اصحاب و راویان امام محمدباقر(ع) و امام جعفر صادق(ع) بود[۵] و امام چهارم، علی بن حسین علیه‌السلام(ع)، را نیز درک كرده است.[۶] وی همچنین وکیل امام صادق (ع) در امور مالی بود.[۷]

موحدی‌ابطحی از اینكه حمران از امام زین‌العابدین(ع) روایتی نقل كرده باشد اظهار بی‌اطلاعی كرده است[۸] اما در برخی منابع حدیثی موجود، روایاتی به نقل از وی از آن حضرت یافت می‌شود[۹] از این‌رو، نمازی شاهرودی حمران را از راویان امام چهارم(ع) نیز معرفی كرده است.[۱۰]

مشایخ حدیثی حمران

از مشایخ حدیثی حمران می‌توان به افراد ذیل اشاره کرد: ابوطفیل عامربن واثِله لیثی، ابوحرب بن ابوالاسود، و عبیدبن نُضَیله[۱۱] كه همگی از مشایخ حدیث اهل‌سنّت‌اند.

روایت کنندگان از حمران

سفیان ثوری، اسرائیل، ابوخالد قَمّاط، زراره، عبید بن زراره، محمد بن حمران، عمرو بن أُذینه، هشام بن سالم، علی بن رِئاب ویونس بن سالم نیز از ابن اعین روایت كرده‌اند.[۱۲]

كلینی حدیثی را ذكر کرده كه صفوان‌بن یحیی آن را از حمران نقل كرده است.[۱۳] از این‌رو آیت الله خویی،[۱۴] و موحدی‌ابطحی[۱۵] صفوان را در شمار راویان از حمران ذكر كرده‌اند، اما به گفته شوشتری روایت مذكور ظاهراً از حیث سند افتادگی دارد، چرا كه صفوان‌بن یحیی سال‌ها بعد می‌زیسته و نمی‌توانسته از راویان معاصر امام صادق(ع) حدیث نقل كند.[۱۶]

وثاقت حمران

حمران‌بن اَعین از راویان مشترک است؛اهل سنت و امامیه از وی حدیث نقل كرده‌اند. همین امر سبب شده است تا در باب وثاقت وی اتفاق‌نظر وجود نداشته باشد.

دیدگاه رجالیان اهل سنت

تعدادی از عالمان رجال اهل سنّت، روایات حمران را غیرموثق و نامعتبر دانسته‌اند.[۱۷] دلایل آنها عبارت است از:

  • شیعه بودن حمران.[۱۸]
  • روایات منقول از حمران، مضمون عجیبی دارند.[۱۹]

در مقابل، برخی رجالیان اهل‌سنّت، مانند ابن‌حِبّان[۲۰] وی را در زمره موثقان ذكر كرده‌اند یا مانند ابن‌عدی[۲۱] روایاتش را مقبول دانسته‌اند. در میان جوامع حدیثی اهل سنّت، ابن‌ماجه[۲۲] و احمد بن حنبل[۲۳] روایت‌هایی از وی نقل كرده‌اند.

دیدگاه رجالیان شیعه

در متون رجالی امامیه، عمده‌ترین منبع در باب حمران، رجال كشی است كه جملات متعددی را از زبان امامان در مدح و ستایش حمران نقل كرده است.[۲۴] مضمون این روایت‌ها غالباً اثبات شیعه بودن حمران است كه در مقایسه با سخنان ناقدان اهل تسنن، درخور توجه است.

شیخ طوسی[۲۵] نیز در فصل متعلق به اصحاب نزدیك امامان، از حمران‌بن اَعین نام‌برده است. ابوغالب زراری[۲۶] حمران را در زمره مشایخ و بزرگان شیعه امامی جای داده است. سایر منابع رجالی شیعه امامیه غالباً به نقل سخنان كشی و طوسی بسنده كرده‌اند.[۲۷] مامقانی[۲۸] براساس مجموع این روایت‌ها و نقل‌قول‌ها حمران را توثیق كرده است.

اما شهید ثانی[۲۹] پس از نقل دو روایت از كشی، آنها را ضعیف و غیر قابل اطمینان دانسته است چه رسد به اینكه وثاقت حمران را اثبات كند. آیت الله خویی[۳۰] بیشتر این روایات را از حیث سند، ضعیف، اما وجود چند روایت معتبر در میان آنها را برای اثبات مقام و جایگاه حمران، كافی دانسته است.

در منابع فقهی امامیه نیز همین اختلاف‌نظر به چشم می‌خورد. برخی فقهاء، با اذعان به نبود دلیلی معتبر بر وثاقت حمران، صرفاً با تكیه بر روایات مدح‌آمیز درباره او، احادیثی را كه وی نقل كرده است مقبول دانسته‌اند.[۳۱] در مقابل، نویسنده مدارک الاحکام[۳۲] پس از نقل حدیثی از حمران، به‌سبب فقدان نص صریح بر وثاقت یا حتی مدح وی، حدیث را ضعیف دانسته است.

مهارت در علوم دیگر

حمران‌بن اَعین، علاوه بر روایت حدیث، در علوم قرائت، نحو، لغت، فقه و كلام نیز مهارت داشت.[۳۳]

مشهور است كه حمزة بن حبیب، از قرّاءسبعه، علم قرائت را نزد حمران آموخت.[۳۴] حمران قرائت را نزد بزرگانی چون ابوالاسود دوئلی یا فرزند او (ابوحرب بن ابوالاسود) و عبید بن نضیله و امام جعفر صادق(ع) آموخت.[۳۵]

درگذشت

نظرات درباره زمان درگذشت وی دچار اختلاف است. به نوشته ذهبی،[۳۶] حمران اندكی پس از سال ۱۲۰ درگذشت اما ابن‌جزری[۳۷] به نقل از ذهبی، مرگ وی را حدود سال ۱۳۰ ذكر كرده است. این در حالی است كه قفطی[۳۸] اشعاری در رثای امام صادق(ع) از حمران نقل كرده كه در این صورت تاریخ وفات حمران پس از سال ۱۴۸ بوده است.

پانویس

  1. طوسی، رجال الطوسی ۱۴۱۵، ص۱۳۲
  2. زراری، ص۱۳۴
  3. موحدی‌ابطحی، ص۱۰۳
  4. طوسی، رجال الطوسی، ۱۴۱۵، ص۱۳۲، ۱۹۴.
  5. طوسی، رجال الطوسی، ص۱۳۲، ۱۹۴
  6. زراری، ص۱۱۳.
  7. مامقانی، عبدالله، تنقیح المقال، ج۲۴، ص۱۵۷؛ خویی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، ج۶، ص۲۶۰
  8. ص۱۰۳
  9. برای نمونه رجوع کنید به صفّارقمی، ص۳۷۲، ۴۳۱؛ الاختصاص، ص۲۹۷؛ طوسی، الامالی، ۱۴۱۴، ص۶۲۵
  10. نمازی شاهرودی، ج۳، ص۲۶۸
  11. رجوع کنید به مِزّی، ج۷، ص۳۰۷
  12. رجوع کنید به خویی، ج۶، ص۲۶۱؛ موحدی‌ابطحی، ص۱۰۴.
  13. کلینی، ج۱، ص۲۶۸
  14. خویی، ج۶، ص۲۶۱
  15. موحدی ابطحی، ص۱۰۴
  16. شوشتری، ج۴، ص۲۱.
  17. رجوع کنید به یحیی‌بن معین، ج۱، ص۲۴۸؛ نسائی، ص۱۶۷؛ عقیلی، سفر۱، ص۲۸۶؛ ابن‌ابی‌حاتم، ج۳، ص۲۶۵؛ نیز رجوع کنید به مزّی، ج۷، ص۳۰۷.
  18. نسائی، ص۱۶۷؛ عقیلی، سفر۱، ص۲۸۶؛ ابن‌ابی‌حاتم، ج۳، ص۲۶۵؛ نیز رجوع کنید به مزّی، ج۷، ص۳۰۷
  19. رجوع کنید به یحیی‌بن معین، ج۱، ص۲۴۸؛ ابن‌عدی، ج۲، ص۸۴۲؛ ذهبی، میزان‌الاعتدال، ۱۹۶۳۱۹۶۴، ج۱، ص۶۰۴.
  20. ابن حبان، ج۴، ص۱۷۹
  21. ابن عدی، ج۲، ص۸۴۲
  22. ابن ماجه، ج۱، ص۴۹۱، ج۲، ص۱۰۴۲.
  23. احمد حنبل، ج۴، ص۶۴، ج۵، ص۳۷۶.
  24. رجوع کنید به ص۱۷۶-۱۸۱
  25. طوسی، كتاب الغیبة، ۱۴۱۱، ص۳۴۶
  26. رازی، ص۱۱۳.
  27. رجوع کنید به ابوداوود حلّی، ص۸۵؛علامه حلّی، ص۱۳۴-۱۳۵؛ اردبیلی، ج۱، ص۲۷۸؛ مامقانی، ج۲۴، ص۱۵۷-۱۶۹؛ خویی، ج۶، ص۲۵۵-۲۶۰؛شوشتری، ج۴، ص۱۴۱۹.
  28. مامقانی، ج۲۴، ص۱۷۴
  29. شهید ثانی، ج۲، ص۹۶۲-۹۶۳
  30. خویی، ج۶، ص۲۶۰
  31. رجوع کنید به مقدس‌اردبیلی، ج۶، ص۴۰۳؛ سبزواری، ص۸۶؛ بحرانی، ج۱۵، ص۳۸۴؛ نیز رجوع کنید به مامقانی، ج۲۴، ص۱۷۰-۱۷۴
  32. مدارک الاحکام، ج۸، ص۴۱۹۴۲۰
  33. رجوع کنید به زراری، ص۱۱۳-۱۱۴؛ ابن‌ندیم، ص۲۷۶؛ قفطی، ج۱، ص۳۴۰؛ ابن‌جزری، ج۱، ص۲۶۱.
  34. بخاری، ج۳، جزء۲، قسم ۱، ص۸۰؛ ابن‌حبّان؛ ج۴، ص۱۷۹؛ زراری، ص۱۱۳-۱۱۴.
  35. قفطی، ج۱، ص۳۴۰؛ذهبی، طبقات القرّاء، ۱۴۱۸، ج۱، ص۴۷.
  36. طبقات القرّاء،۱۴۱۸، ج۱، ص۴۹
  37. ابن جزری، ج۱، ص۲۶۱
  38. قفطی، ج۱، ص۳۴۰

منابع

  • ابن‌ابی حاتم، كتاب الجرح و التعدیل، حیدرآباد، دكن ۱۳۷۱۱۳۷۳/ ۱۹۵۲۱۹۵۳، چاپ افست بیروت، بی‌تا.
  • ابن جزری، غایة‌النهایة فی طبقات القرّاء، چاپ برگشترسر، قاهره، بی‌تا.
  • ابن حِبّان، كتاب الثقات، حیدرآباد، دكن ۱۳۹۳۱۴۰۳/ ۱۹۷۳۱۹۸۳، چاپ افست بیروت، بی‌تا.
  • ابن حنبل، مسندالامام احمدبن حنبل، بیروت: دارصادر، بی‌تا.
  • ابن ابی داوود حلی، كتاب الرجال، چاپ محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف ۱۳۹۲/۱۹۷۲، چاپ افست قم، بی‌تا.
  • ابن عدی، الكامل فی ضعفاءالرجال، چاپ عادل احمد عبدالموجود و علی محمد معوض، بیروت ۱۴۱۸/۱۹۹۷.
  • ابن ماجه، سنن ابن‌ماجة، چاپ محمدفؤاد عبدالباقی، (قاهره ۱۳۷۳/ ۱۹۵۴)، چاپ افست، بیروت، بی‌تا.
  • ابن ندیم، کتاب الفهرست، چاپ محمدرضا تجدد، تهران ۱۳۵۰ش.
  • اردبیلی، محمد بن علی، جامع‌الرواة و ازاحة‌الاشتباهات عن الطرق و الاسناد، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
  • بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق النّاضرة فی احكام العترة الطاهرة، قم ۱۳۶۳۱۳۶۷ش.
  • بخاری، محمدبن اسماعیل، كتاب التاریخ الكبیر، بیروت? (۱۴۰۷/ ۱۹۸۶).
  • خویی ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، بیروت ۱۴۰۳ / ۱۹۸۳، چاپ افست قم [بی تا]
  • ذهبی، محمدبن احمد، طبقات القرّاء، چاپ احمدخان، ریاض ۱۴۱۸/۱۹۹۷.
  • ذهبی، محمد بن احمد، میزان‌الاعتدال فی نقد الرجال، چاپ علی محمد بجاوی، قاهره ۱۹۶۳۱۹۶۴، چاپ افست بیروت، بی‌تا.
  • زراری، احمدبن محمد، رسالة ابی‌غالب الزراری الی ابن‌ابنه فی ذكرآل‌اعین، چاپ محمدرضا حسینی، قم ۱۴۱۱.
  • سبزواری، محمدباقربن محمد مؤمن، ذخیرة‌المعاد فی شرح الارشاد، چاپ سنگی تهران ۱۲۷۳۱۲۷۴، چاپ افست قم، بی‌تا.
  • شوشتری، محمد تقی، قاموس الرجال، قم ۱۴۱۰ - ۱۴۲۴.
  • شیخ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، چاپ علی اکبر غفاری، بیروت ۱۴۰۱.
  • شیخ مفید، محمدبن محمد، الاختصاص، چاپ علی‌اكبر غفاری، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، بی‌تا.
  • شهید ثانی، زین‌الدین‌بن علی، رسائل الشهیدالثانی، قم ۱۳۷۹۱۳۸۰ش.
  • صفار قمی، محمدبن حسن، بصائر الدرجات الكبری فی فضائل آل‌محمد(ع)، چاپ محسن كوچه‌باغی تبریزی، تهران ۱۳۶۲ش؛
  • ، محمد بن حسن طوسی، الامالی، قم ۱۴۱۴.
  • طوسی، محمدبن حسن، رجال الطوسی، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم ۱۴۱۵.
  • طوسی، محمدبن حسن، كتاب الغیبة، چاپ عباداللّه طهرانی و علی‌احمد ناصح، قم ۱۴۱۱.
  • عقیلی، محمدبن عمرو، كتاب الضعفاء الكبیر، چاپ عبدالمعطی امین قلعجی، بیروت ۱۴۱۸/۱۹۹۸.
  • [علامه حلی]]، حسن‌بن یوسف [، رجال العلامة الحلی، چاپ محمدصادق بحرالعلوم، نجف ۱۳۸۱/۱۹۶۱، چاپ افست قم ۱۴۰۲.
  • قفطی،علی‌بن یوسف ، اِنباه الرواة علی اَنباه‌النحاة، چاپ محمد ابوالفضل ابراهیم، ج۱، قاهره ۱۳۶۹/۱۹۵۰.
  • كشی، محمدبن عمر، اختیار معرفة‌الرجال، (تلخیص) محمدبن حسن طوسی، چاپ حسن مصطفوی، مشهد ۱۳۴۸ش.
  • مامقانی، عبداللّه، تنقیح‌المقال فی علم الرجال، چاپ محیی‌الدین مامقانی، قم ۱۴۲۳.
  • مزی، یوسف‌بن عبدالرحمان، تهذیب‌الكمال فی أسماءالرجال، چاپ بشار عواد معروف، بیروت ۱۴۲۲/۲۰۰۲.
  • مقدس‌اردبیلی،احمدبن محمد، مجمع الفائدة و البرهان فی شرح ارشاد الاذهان، چاپ مجتبی عراقی، علی‌پناه اشتهاردی، و حسین یزدی اصفهانی، ج۶، قم، بی‌تا.
  • موحدی ابطحی،محمدعلی، تاریخ آل‌زرارة، اصفهان، بی‌تا.
  • عاملی، محمدبن علی موسوی، مدارك الاحكام فی شرح شرائع الاسلام، قم ۱۴۱۰.
  • نسائی، احمدبن علی، كتاب‌الضعفاء و المتروكین، چاپ محمود ابراهیم زاید، بیروت ۱۴۰۶/۱۹۸۶.
  • نمازی شاهرودی، علی، مستدركات علم رجال الحدیث، تهران ۱۴۱۲۱۴۱۵.
  • یحیی‌بن معین، تاریخ یحیی‌بن‌معین، روایة عباس‌بن محمدبن حاتم دوری، چاپ عبداللّه احمد حسن، بیروت، بی‌تا.

پیوند به بیرون