محراب

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
طرح کاشی‌کاری محراب.jpg

محراب، طاق‌نمایی در مسجد است که جهت قبله را نشان می‌دهد و معمولا امام جماعت هنگام نماز در آن می‌ایستد. محراب به شکل کنونی در صدر اسلام موجود نبوده است. آن جایگزین صفحه سنگی یا چیزی دیگری شده که جهت قبله یا جایگاه نماز پیامبر(ص) را نشان می‌داده است.برخی احکام مرتبط با محراب در کتاب‌های فقهی مطرح شده است.

مفهوم

لغت‌شناسان برای محراب معانی مختلفی مانند صدر مجلس،‌ صدر اتاق و شریف‌ترین جای مسجد ذکر کرده‌اند.[۱] در اصلاح طاق‌نمایی در مسجد را می‌گویند که به سمت قبله باشد. برخی درباره سبب نامگذاری آن گفته‌اند که محراب از ریشه حرب به معنای جنگ گرفته شده است و به معنای مکان جنگ انسان با شیطان است. راغب اصفهانی محراب را برگرفته از محراب‌البیت و به معنای صدر مجلس می‌داند.[۲]

قرآن و روایات

لفظ محراب چهار بار[۳] و محاریب (جمع محراب) یک بار[۴] در قرآن به معانی جایگاه نماز، عبادتگاه و منزلگاه به کار رفته است. در برخی کتب فقهی شیعه در مبحث احکام مسجد، مباحثی درباره محراب مطرح شده است و در آنجا به روایاتی در این باره اشاره شده است.[۵]

تاریخچه

واژه محراب پیش از اسلام در برخی از آیین‌ها برای اشاره به نوعی بنای مذهبی به کار رفته است. به پرستش‌گاه‌های آیین مهرپرستی در ایران و بین‌النهرین مهرابه یا مهرکده گفته می‌شده است.[۶] در برخی کلیساها این مکان به صورت نیم‌دایره در جلوی کلیسا بنا شده است و آن را تابوک می‌نامند.

دو محراب در کلیسا

اسلام

ساخت نخستین محراب به شکل طاقچه‌ای با فرورفتگی در دیوار در اسلام را به سال ۸۶ق نسبت می‌دهند[۷] عمر بن عبدالعزیز در حکومت ولید بن عبدالملک هنگام تجدید بنای ساختمان مسجدالنبی آن را احداث کرد.[۸] برخی نویسندگان احتمال داده‌اند که این طاقچه جایگزین شکلی در مانند برای نشان‌دادن جهت قبله بوده است. بنا بر برخی اسناد، در مسجدالنبی، صفحه‌ای سنگی جایگاه ایستادن پیامبر اکرم به نماز جماعت را نشان می‌داده است.[۹]

ابن بطوطه ساخت نخستین محراب را در اسلام به دوره عثمان بن عفان نسبت می‌دهد البته وی اشاره می‌کند که برخی بنای نخستین محراب در اسلام را به مروان و برخی دیگر به عمر بن عبدالعزیز نسبت می‌دهند.[۱۰]

معماری

محراب، نمونه‌ای از معماری اسلامی است که به صورت طاق‌نما ساخته می‌شود. در تزیین آن از کاشی‌کاری، گچ‌بری و خطاطی استفاده می‌شود و اطراف آن با آیاتی از قرآن و روایات تزیین می‌شود.

هنرمندان مسلمان، محراب مسجد را زمینه مناسبی برای اجرای هنر خود یافتند تا عبادت‌کننده را در خلوص و صفای درون یاری کنند.[۱۱] محراب‌های بسیاری در طول تاریخ -بیشتر با گچ‌بری یا کاشی‌کاری- ساخته و تزیین شده‌اند که از لحاظ هنری و معماری بسیار برجسته و مشهوری هستند. از جمله محراب‌های معروف می‌توان به محراب مسجد شیخ لطف‌الله، اصفهان(قرن یازدهم هجری)، محراب مسجد جامع اشترجان (قرن هشتم هجری)، محراب الجایتو در اصفهان (قرن هشتم هجری) اشاره کرد.

احکام

در برخی از کتاب‌های فقهی در مباحث احکام مسجد و نماز جماعت به احکام مرتبط با محراب نیز اشاره شده است. برخی از فقهای شیعه مانند شیخ طوسی، ابن ادریس و سید یزدی ساخت محراب داخلی (یا محراب در داخل دیوار) برای مساجد را مکروه دانسته‌اند.[۱۲] البته شیخ طوسی می‌گوید که از ساخت محراب منع نشده است.[۱۳] مستند این فقها روایتی است که محراب را به مذبح یهود تشبیه کرده است و می‌گوید هنگامی که محراب‌ها را در مسجد دیدید آنها را بشکنید.[۱۴]

در برخی مساجد، محراب را اندکی گود کرده‌اند، تا مکان نماز امام جماعت پایین‌تر از مکان نماز مأمومین قرار گیرد. این مسئله برگرفته از برخی روایات[۱۵] و احکام مرتبط با نماز جماعت[۱۶] است.[نیازمند منبع] فلسفه این حکم را رعایت فروتنی امام جماعت نسبت به مأمومین دانسته‌اند.[نیازمند منبع]

محراب در ادبیات فارسی

محراب در ادبیات فارسی به معنای قبله، جایگاه نماز و به منظور تشبیه ابروی یار، به کمان و قوس بالای محراب به کار برده شده است و از تقدیس و جاذبه برخوردار است. به گفته عباسعلی تفضلی فرودسی آن را به معنای قبله به کار برده است.[۱۷]

رودکی
روی به محراب نهادن چه سود؟ دل به بخارا و بتان طراز
ایزد ما وسوسه عاشقی از تو پذیرد، نپذیرد نماز[۱۸]
حافظ
در نمازم خم ابروی تو به یاد آمد حالتی رفت که محراب به فریاد آمد.[۱۹]

محراب‌های قدیمی

شهید محراب

نوشتار اصلی: شهید محراب

به کسی که در محراب نماز کشته شود، شهید محراب می‌گویند. از این رو از حضرت علی(ع) به عنوان نخستین شهید محراب یاد می‌شود. در ادبیات سیاسی ایران ائمه جمعه‌ای را که در جریان برگزاری نماز جمعه به دست تروریست‌های مخالف جمهوری اسلامی ایران ترور شدند، شهید محراب می‌خوانند.

پانویس

  1. رجوع کنید به: دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه «محراب».
  2. راغب، مفردات ألفاظ القرآن، ذیل واژه «حرب».
  3. سوره آل عمران، آیه ۳۷، ۳۹؛ سور ص، آیه ۲۱؛ سوره مریم، آیه ۱۱.
  4. سوره سبأ، آیه ۱۳.
  5. نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۵ش، ج۱۴، ص۱۶۸.
  6. ورمازرن، مارتین، آیین میترا، چشمه ، ۱۳۸۳ش.
  7. دوپولو، معماری اسلامی، ۱۳۶۸ش، ص۲۲.
  8. سمهودی، وفاء الوفاء، ۲۰۰۶م، ج۱، ص۲۸۲.
  9. آبیار، «بررسی کتیبه‌های محراب‌های گچی در موزه ملی ایران»، ص۷۵.
  10. ابن بطوطه، سفرنامه، ۱۳۵۹ش، ج۱، ص۱۲۰-۱۲۲.
  11. تقضلی، عباسعلی، قبله‌نمای مسجد، محراب، ۱۳۷۶، ش ۳۵ و ۳۶، ص۱۴۱.
  12. ابن ادریس، سرائر، ج۱، ص۲۷۹؛ یزدی، عروه الوثقی، ج۲، ص۴۰۸.
  13. ذلک لیس بمحظور؛ طوسی، ص۱۰۹.
  14. نجفی، جواهرالکلام، ۱۳۶۵ش، ج۱۴، ص۱۶۸.
  15. صدوق، من لا یحضره الفقیه، ج۱، ص۳۸۸.
  16. (در نماز جماعت نباید مکان نماز مأمومین پایین‌تر از مکان نماز امام جماعت باشد.)
  17. تفضلی، قبله نمای مسجد، ص۱۳۵-۱۳۶.
  18. رودکی، قصائد و قطعات، شماره ۶۷.
  19. حافظ، غزلیات، غزل شماره ۱۷۳.
  20. آبیار، «بررسی کتیبه‌های محراب‌های گچی در موزه ملی ایران»، ص۷۶.

منابع

  • آبیار، منصور، «بررسی کتیبه‌های محراب‌های گچی در موزه ملی ایران»، در مجله اثر، شماره ۳۵، پاییز ۱۳۸۱.
  • شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، مصحح: علی اکبر غفاری، انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، قم، ۱۴۱۳ق.
  • دوپولو، باپا، معماری اسلامی، ترجمه: حشمت جزنی، تهران، مرکز نشر فرهنگی رجاء، ۱۳۶۸ش.
  • راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، تحقیق: صنوان عدنان داوودی، بیروت، دار الشامیة، بی‌تا.
  • دهخدا، علی اکبر، لغتنامه، موسسه لغت نامه دهخدا، تهران، ۱۳۷۷ش.
  • سمهودی، علی بن احمد، وفاء الوفاء، تحقیق: خالد عبدالغنی، بیروت،‌ دارالکتب العلمیه، ۲۰۰۶م.
  • تفضلی، عباس‌علی، قبله‌نمای مسجد، محراب، مطالعات اسلامی، شماره ۳۵و۳۶، بهار و تابستان ۱۳۷۶ش.
  • ابن بطوطه، سفرنامه ابن بطوطه(رحله ابن بطوطه)، ترجمه: محمدعلی موحد، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۵۹ش.
  • طوسی، النهایه فی مجرد الفقه و الفتاوی، قم، انتشارات قدس محمدی.
  • یزدی، العروه الوثقی، تحقیق: موسسه النشر الاسلامی، موسسه النشر الاسلامی التابعه لجامعه المدرسین، قم، ۱۴۱۹ق.
  • نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام، تحقیق: عباس قوچانی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۵ش.
  • ابن ادریس حلی، السراپر، تحقیق: سید محمدمهدی موسوی خرسان، العتبه العلویه المقدسه، نجف، ۱۴۲۹ق-۲۰۰۸م.