مقاله متوسط
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع

مسلم بن عقیل

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
مسلم بن عقیل

مزار مسلم، جنب مسجد کوفه
زادروز ؟
درگذشت روز عرفه، سال ۶۰ق.
آرامگاه کوفه، جنب مسجد کوفه
محل زندگی مدینه
نقش‌های برجسته نماینده امام حسین(ع) در کوفه
دین اسلام
مذهب شیعه
خویشاوندان امام حسین(ع) (پسر عمو)، عقیل (پدر مسلم)

مُسْلِم بن عَقیل بن ابی طالب (شهادت: ۶۰ق)، از آل ابوطالب، پسرعموی امام حسین(ع) و سفیر او در کوفه هنگام قیام عاشورا. مسلم در برخی فتوحات مسلمانان و نیز در جنگ صفین حضور داشت. او به نمایندگی از امام حسین(ع) به کوفه رفت تا اوضاع آنجا را به امام گزارش کند که اگر کوفیان در دعوت خویش مصرّ و صادق‌اند، امام به آنجا برود. وی در گزارشی به امام، از آمادگی کوفیان خبر داد. با نصب عبیدالله بن زیاد به حکومت کوفه و ترس و هراس کوفیان از او، آنان به ناگاه از اطراف مسلم پراکنده شدند. مسلم دستگیر شد و در روز عرفه (سال ۶۰ قمری) به دستور عبیدالله به شهادت رسید. ماجرای تنها ماندن و شهادت او در کوفه، موضوع یکی از روضه‌های مشهور در میان شیعیان است که در روز عرفه و گاه در ۱ محرم خوانده می‌شود.

نسب و خاندان

تاریخ ولادت مسلم بن عقیل بن ابی طالب روشن نیست. او در۹ ذی‌الحجه سال ۶۰ قمری در کوفه به شهادت رسید. بر اساس برخی گزارش‌ها، مسلم در هنگام شهادت ۲۸ ساله بود اما پذیرش این روایت خالی از اشکال نیست چرا که سن فرزندان مسلم که در واقعه عاشورا به شهادت رسیدند ۲۷ و ۲۶ سال بیان شده است.[۱] برخی با توجه به روایات حضور او در فتوحات و نیز نبرد صفین، سن او را در هنگام شهادتش، بیش از ۵۰ سال دانسته‌اند.[۲] قبر مسلم در کوفه در قسمت شرقی مسجد کوفه قرار دارد.[۳]

پدر وی، عقیل فرزند ابوطالب از نسب‌شناسان[۴] قریش و فصحای عرب[۵] بود. مادرش بنابر روایتی از زنان نبطی و از خاندان «فرزندا» بود[۶] و بنابر روایاتی دیگر کنیزی بود به نام علیه (و بنابر روایتی حلیه[۷]) که عقیل او را از شام خریده بود.[۸] چهره مسلم بن عقیل شباهت زیادی به پیامبر داشت.[۹] برخی از منابع او را شجاع‌ترین و نیرومندترین فرزندان عقیل معرفی کرده‌اند.[۱۰]

همسر و فرزندان

مسلم با رقیه دختر امام علی(ع) ازدواج کرد و از این رو، داماد امام علی(ع) بوده است.[۱۱] در برخی منابع، زنی از طایفه بنی عامر بن صعصعه نیز همسر وی ذکر شده است.[۱۲]

در واقعه کربلا، در چند مورد به فرزندان مسلم اشاره شده است. از جمله اینکه زمانی که خبر شهادت مسلم را در مسیر بین مکه و کوفه به امام حسین(ع)‌ دادند،‌ علی اکبر(ع) پیشنهاد داد که برگردند و بی‌وفایی کوفیان را یادآوری کرد. فرزندان مسلم با این نظر مخالفت کرده و امام را به ادامه راه تشویق کردند.[۱۳] همچنین، نام تعدادی از فرزندان وی در زمره شهدای کربلا یاد شده است.از آن میان شهادت عبدالله بن مسلم و محمد بن مسلم در کربلا در منابع کهن ثبت شده است.[۱۴]

منابع تاریخی درباره نام و تعداد فرزندان مسلم اختلاف نظر دارند. در گزارش‌های ضعیف‌تر که در منابع متاخر ثبت شده، نام تعداد دیگری از فرزندان مسلم بن عقیل، از جمله عون، مسلم، عبیدالله، جعفر و احمد نیز در شمار شهدای کربلا آمده است.[۱۵] در برخی منابع نیز از دو طفل مسلم (محمد و ابراهیم) یاد شده که پس از شهادت امام حسین(ع) اسیر و به دستور عبیدالله بن زیاد در کوفه زندانی شده و پس از گریختن از زندان به شهادت رسیده‌اند؛[۱۶] اما برخی منابع آنان را فرزندان کسانی دیگر دانسته‌اند.[۱۷] در برخی منابع نام‌های دیگری برای تعدادی از فرزندان مسلم ذکر شده است؛ مانند ابراهیم، عبدالعزیز، علی، مسلم[۱۸] و دختری به نام حمیده یا ام حمیده.[۱۹]

گفته شده است عبدالله بن مسلم،[۲۰] و بر اساس برخی دیگر از روایات، عبدالله و علی، از رقیه دختر امام علی(ع) بوده‌اند.[۲۱]



وقایع زندگی

درباره زندگی مسلم بن عقیل تا پیش از زمانی که از سوی امام حسین(ع) به کوفه رفت آگاهی بسیار اندک و گزارش‌های پراکنده‌ای وجود دارد.

شرکت در فتوحات افریقا: از جمله وقایع زندگی مسلم که در برخی منابع تاریخی ثبت شده است، حضور او در فتوحات شمال افریقا در سال ۲۱ قمری است. مسلم بن عقیل همراه با تعدادی از برادران خود از جمله جعفر و علی در فتح شهر بهنساء شرکت داشت.[۲۲]

حضور در جنگ صفین: از دیگر وقایع زندگی مسلم، حضور او در جنگ صفین است که در برخی منابع تاریخی ثبت شده است.[۲۳]

نمایندگی امام حسین(ع) در کوفه

روزشمار واقعه عاشورا
سال ۶۰ قمری
۱۵ رجب مرگ معاویه
۲۸ رجب خروج امام حسین (ع) از مدینه.
۳ شعبان ورود امام(ع) به مکه.
۱۰ رمضان رسیدن نخستین نامه‌های کوفیان به امام(ع).
۱۲ رمضان رسیدن ۱۵۰ نامه از کوفیان به امام(ع) توسط قیس بن مُسْهِر، عبدالرحمان ارحبی و عُمارَة سَلُولی.
۱۴‌رمضان وصول نامه سران و اهالی کوفه به امام(ع) توسط هانی بن هانی سبیعی و سعید بن عبدالله حنفی.
۱۵ رمضان خروج مسلم از مکه به سوی کوفه.
۵ شوال ورود مسلم بن عقیل به کوفه.
۱۱ ذی‌القعده نامه مسلم‌بن عقیل به امام حسین و دعوت از ایشان برای آمدن به کوفه
۸ ذیحجه خروج امام حسین(ع) از مکه.
۸ ذیحجه قیام مسلم بن عقیل در کوفه.
۹ ذیحجه شهادت مسلم بن عقیل در کوفه.
سال ۶۱ قمری
۱ محرم یاری خواستن امام از عبیدالله بن حر جعفی و عمرو بن قیس در قصر بنی مقاتل
۲ محرم ورود کاروان امام(ع) به کربلا
۳ محرم ورود عمر سعد به کربلا با سپاه چهار هزار نفری.
۶ محرم یاری خواستن حبیب بن مظاهر از بنی اسد برای یاری امام حسین(ع) و ناکامی او در این مأموریت
۷ محرم بستن آب بر روی امام حسین(ع) و یارانش.
۷ محرم پیوستن مسلم بن عوسجه به امام حسین(ع) و یارانش.
۹ محرم ورود شمر بن ذی الجوشن به کربلا.
۹ محرم امان‌نامه شمر به فرزندان ام‌البنین.
۹ محرم اعلام جنگ لشکر عمر سعد به امام(ع) و مهلت خواستن حضرت از عمر سعد.
۱۰ محرم واقعه عاشورا و شهادت امام حسین(ع)، اهل بیت(ع) و یارانش.
۱۱ محرم محرم حرکت اسرا به سوی کوفه
۱۱ محرم دفن شهدا توسط بنی اسد (از اهل غاضریه)
۱۲ محرم دفن شهدا بنابر نقلی دیگر
۱۲ محرم ورود کاروان اسرای کربلا به کوفه.
۱۹ محرم حرکت کاروان اسیران از کوفه به شام.
۱ صفر ورود اهل بیت(ع) و سر مطهّر امام حسین(ع) به شام.
۲۰ صفر اربعین حسینی
۲۰ صفر ورود اهل بیت امام(ع) به کربلا
۲۰ صفر بازگشت اهل بیت امام(ع) از شام به مدینه بنا بر برخی اقوال.

هنگام خروج امام حسین(ع) از مدینه به سوی مکه، مسلم بن عقیل یکی از همراهان او بود. پس از اینکه نامه‌های مردم کوفه به امام رسید، وی مسلم را به کوفه فرستاد تا اوضاع و شرایط آن شهر را بررسی کند و درباره درستی ادعای کوفیان مبنی بر کثرت پیروان امام(ع)، اطمینان یابد و به امام گزارش کند.[۲۴] بنابر برخی روایات، امام حسین(ع)، قیس بن مسهر صیداوی، عمارة بن عبد سلولی و عبدالرحمان بن عبدالله ارحبی را نیز به همراه مسلم بن عقیل، به کوفه فرستاد.[۲۵]

آغاز حرکت و گرفتاری در راه

مسلم بن عقیل در ۱۵ رمضان سال ۶۰ از مکه خارج شد[۲۶] و ابتدا به مدینه رفت و از آنجا همراه با دو راهنما، از بی‌راهه به سوی کوفه رهسپار شد که به نظر می‌رسد برای مخفی ماندن حرکتش به کوفه بوده است. آنها در بیابان راه را گم‌کردند و دچار بی‌آبی و تشنگی شدند. در این واقعه دو راهنما درگذشتند و خود مسلم نجات پیدا کرد و خود را به آبادی‌ای رساند و پیکی را نزد امام حسین(ع) فرستاد و واقعه را شرح داد و با اشاره به اینکه این پیش آمد را به فال بد گرفته، از ایشان خواست که او را از ادامه راه منصرف کند اما امام دستور به ادامه راه داد.[۲۷]

مسلم در کوفه

مسلم در ۵ شوال به کوفه رسید[۲۸] و در خانه مختار بن ابی عبیده،[۲۹] و بنابر برخی روایات در خانه مسلم بن عوسجه ساکن شد.[۳۰] شیعیان به محل اقامت مسلم رفت و آمد می‌کردند و مسلم نامه امام حسین(ع) را برای آنها می‌خواند.[۳۱]

بیعت کوفیان با مسلم

مسلم پس از اقامت در کوفه آغاز به گرفتن بیعت برای امام حسین(ع)کرد. دعوت به کتاب خدا، سنت رسول الله، جهاد با ظالمین، دفاع از مستضعفین، کمک به محرومین، تقسیم عادلانه بیت المال، یاری اهل بیت، صلح با کسانی که این افراد با او صلح کنند و جنگ با کسانی که اینها با او بجنگند، سخن و فعل اهل بیت را گوش دادن و بر خلاف آن عمل نکردن، از شرایط این بیعت بود.[۳۲]

در کوفه ۱۲ هزار نفر بامسلم بن عقیل به نمایندگی از امام حسین(ع) بیعت کردند و برای همراهی امام اعلام آمادگی کردند.[۳۳] برخی تعداد بیعت کنندگان را ۱۸ هزار نفر[۳۴] و برخی بیش از ۳۰ هزار نفر[۳۵] نیز نوشته‌اند. برخی از تاریخ پژوهان با تحلیل وقایعی که در ادامه حضور مسلم در کوفه روی داد (از جمله غلبه آسان و بی‌دردسر عبیدالله بن زیاد بر این شهر و شکست قیام مسلم) تعداد واقعی بیعت کنندگان با مسلم بن عقیل را بسیار کمتر از آنچه در منابع نقل شده دانسته‌اند.[۳۶] برخی دیگر نیز با تخمین جمعیت آن زمان شهر کوفه بر اساس روایات تاریخی، مردان جنگی شهر کوفه را بیش از ۶۰ هزار نفر دانسته‌اند که بر این اساس، تعداد بیعت کنندگان با مسلم، تنها یک سوم جمعیت جنگجوی کوفه بوده‌اند.[۳۷] به همین جهت در تحلیل شرایط حرکت امام به کوفه، لازم است به این نکته توجه شود مردمی که در کوفه با مسلم بیعت نکرده بودند، همگی از مخالفان امام یا دوستداران امویان نبوده‌اند بلکه عده کثیری از شرکت در این منازعه کناره گرفته بودند؛ از این رو همین تعداد بیعت کنندگان برای برپایی قیامی در کوفه کافی بود و با اتکا به همین موضوع بود که امام حسین(ع) با دریافت نامه مسلم، رهسپار کوفه شد.[۳۸]

مسلم بن عقیل در ۱۱ ذی‌القعده[۳۹] نامه‌ای به امام حسین(ع) نوشت و تعداد زیاد بیعت کنندگان را تایید کرد و امام را به کوفه دعوت کرد.[۴۰] متن نامه مسلم به امام حسین(ع) در منابع، با اختلاف نقل شده است. بر این اساس، ۱۲ هزار،[۴۱] ۱۸ هزار[۴۲] و حتی در برخی نیز به آمادگی تمام مردم کوفه در نامه وی اشاره شده است.[۴۳]

در مورد دیگر آمارها ر.ک: واقعه عاشورا (از نگاه آمار)#در کوفه

ورود عبیدالله بن زیاد به کوفه

هنگام ورود مسلم به کوفه، حاکم این شهر نعمان بن بشیر بود که منابع تاریخی او را فردی نرم خو و صلح طلب معرفی کرده‌اند.[۴۴] بر اساس برخی روایات نعمان دل خوشی از یزید نداشت.[۴۵] هنگامی که خبر بیعت مردم با مسلم بن عقیل در کوفه پیچید، نعمان بن بشیر، مردم را جمع کرد و آنان را به دوری از تفرقه توصیه کرد اما گفت تا کسی با من پیکار نکند، با او نخواهم جنگید. هنگامی که طرفداران حکومت اموی به این روش نعمان اعتراض کردند و او را ضعیف خواندند، او گفت برای من این خوشتر از آن است که قوی باشم اما از فرمان خدا سرپیچی کنم.[۴۶] طرفداران و عاملان یزید، از جمله عمر بن سعد بن ابی وقاص و محمد بن اشعث کندی نامه‌ای به یزید نوشتند و به او گزارش دادند که اگر کوفه را می‌خواهی، شتاب کن که حاکم فعلی کوفه، نعمان بن بشیر، ضعیف است یا خود را به ناتوانی زده است.[۴۷] به همین جهت یزید، عبیدالله بن زیاد را که در آن هنگام حاکم بصره بود، به حکومت کوفه نیز منصوب کرد.[۴۸] بنا بر قول مورخین معاویه ضمن وصیتی که نزد غلام او بود و بعدها به یزید داده شد، ابن زیاد را برای مقابله با شورش احتمالی تعیین کرده بود.[۴۹]

نوشتار اصلی: عبیدالله بن زیاد

عبیدالله بن زیاد و نیز پدرش زیاد بن ابیه سابقه خشنی نزد مردم داشتند. خلفای پیشین غالبا برای سرکوب برخی شورش‌ها از این خاندان استفاده می کردند. پیش از این عبیدالله شورش خوارج را در بصره به نحو بسیار خشونت بار و شگفت‌آوری سرکوب کرده بود.[۵۰] با ورود او به کوفه به نظر می رسد که اوضاع به ناگه علیه مسلم بن عقیل برگشت و بسیاری از مردم کوفه که قصد قیام علیه حکومت یزید را داشتند، از ترس جان، پراکنده شدند.[نیازمند منبع]

عبیدالله پس از ورود به کوفه به جستجوی پیوند یافتگان با مسلم بن عقیل پرداخت و سران قبایل را تهدید کرد که نام و نشان بیعت کنندگان از قبیله خود را در اختیار او قرار دهند و یا متعهد شوند که کسی از قبیله ایشان، مخالفت امویان نخواهد کرد وگرنه خونشان را خواهد ریخت و اموالشان را مصادره خواهد کرد.[۵۱]

با آمدن عبیدالله بن زیاد به کوفه، و پخش خبر تهدیدها و اقدامات او، فضای کوفه نا امن شده بود و مسلم بن عقیل برای حفظ امنیت خود، از خانه مختار خارج شد و به خانه هانی بن عروه از بزرگان کوفه رفت و از او خواست تا به او پناه دهد.[۵۲] هانی بن عروه با اینکه از خطر پذیرش این مسئولیت نگران بود، به مسلم پناه داد و از آن پس، شیعیان برای دیدار با مسلم به خانه هانی می‌رفتند.[۵۳]

نقشه قتل عبیدالله بن زیاد

بنابر گزارشی که در بیشتر منابع تاریخی نقل شده، روزی عبیدالله بن زیاد برای عیادت شریک بن الاعور حارثی که از شیعیان امام علی(ع) بود و با عبیدالله دوستی داشت و در بستر بیماری در خانه هانی به سر می‌برد به خانه هانی آمد. پیش از آمدن او، به پیشنهاد شریک بن اعور قرار شد مسلم در جایی پنهان شود و در زمان مناسب عبیدالله بن زیاد را به قتل رساند. هنگامی که ابن زیاد به خانه هانی آمد، مسلم بن عقیل از کشتن او امتناع کرد و دلیل امنتاع خود را نارضایتی هانی بن عروه که دوست نداشت ابن زیاد در خانه‌اش کشته شود و نیز حدیثی از پیامبر(ص) عنوان کرد که از کشتن به شکل غافلگیرانه منع فرموده‌اند.[۵۴]

برخی پژوهشگران معاصر با بررسی گزارش‌های مربوط به این واقعه، در صحت آن تردید کرده[۵۵] و برخی دیگر آن را به کلی ساختگی و بی‌پایه دانسته‌اند.[۵۶]

دستگیری هانی و قیام مسلم

ارتباط مسلم با شیعیان مخفیانه بود، اما عبیدالله بن زیاد با گماردن جاسوسی به نام معقل که خود را از طرفداران مسلم بن عقیل و علاقه‌مند به دیدار او نشان می‌داد از مخفیگاه مسلم، آگاه شد.[۵۷] بعد از اینکه عبیدالله بن زیاد از مخفی‌گاه مسلم آگاه شد، هانی بن عروة را به قصر فراخواند و از او خواست مسلم را به وی تحویل دهد. چون هانی زیر بار چنین کاری نرفت بازداشت شد. هنگامی که خبر دستگیری هانی به مسلم رسید، مسلم از پیروان خود خواست قیام کنند، بنابر روایات منابع تاریخی حدود ۴۰۰۰ نفر با شعار یا منصور امت فراهم شدند.[۵۸] در نیرو‌هایی که مسلم فراهم آورده بود، عبدالرحمن بن کریز فرمانده کندیان، مسلم بن عوسجه فرمانده مذحجیان، ابی ثمامه صیداوی فرمانده تمیم و همدان و عباس بن جعده بن هبیره فرمانده قریش و انصار بودند.[۵۹] قیام کنندگان به سوی قصر حکومت راه افتادند و آن را محاصره کردند، داخل قصر تنها ۵۰ تن از محافظان عبیدالله و نزدیکان وی حضور داشتند.[۶۰]

در این هنگام عبیدالله بن زیاد از بعضی از بزرگان کوفه که کنارش بودند مانند محمد بن اشعث، کثیر بن شهاب حارثی، شبث بن ربعی، قعقاع بن شور، حجار بن ابجر و شمر بن ذی الجوشن خواست که به میان جمعیت روند و با دادن وعده و وعید و ترساندن مردم از رسیدن سپاه شام، آنان را از یاری مسلم و امام حسین(ع)، بازدارند.[۶۱] این حیله کارگر شد. روایات تاریخی از ترس مردم در پی تبلیغات همراهان عبیدالله و سرعت پراکنده شدن آنان از اطراف مسلم حکایت دارند، تا جایی که شب‌هنگام مسلم تنها ماند و جایی برای خفتن نداشت.[۶۲]

دستگیری و شهادت مسلم

مسلم پس از تنهایی و بی سرپناهی به زنی به نام طوعه پناه برد و در خانه او مخفی شد؛ اما پسر طوعه، صبح روز بعد، خبر را به عوامل حکومت رساند و ابن زیاد گروهی ۷۰ نفره را به محمد بن اشعث داد که مسلم را دستگیر کند و به قصر بیاورند.[۶۳]

پس از زد و خوردی که میان مسلم و نیروهای حکومتی پیش آمد، محمد بن اشعث به مسلم گفت اگر تسلیم شود در امان است. بدین طریق مسلم، تسلیم شد[۶۴] و به قصر آورده شد ولی ابن زیاد، امان پسر اشعث را بیجا خواند و پس از مشاجراتی که میان وی و مسلم گذشت، دستور داد، بکیر بن حمران[۶۵] (که در درگیری با مسلم زخمی شده بود) وی را به بالای قصر برده و سرش را از بدن جدا کند.[۶۶] پس از جدا کردن سر مسلم، بدن او را از بالای قصر به پایین انداختند.[۶۷]

بنا بر برخی گزارش‌های تاریخی مسلم که نگران امام حسین(ع) بود از عمر بن سعد که قریشی بود خواست تا بدو وصیت کند. نخستین وصیت او این بود تا کسی را نزد امام فرستد و او را از آمدن به کوفه منع کند. دیگر آن که جنازه او را کفن و پس از آن دفن کند و دیگر آن که بدهی او را با فروختن شمشیر و دیگر وسایلش بپردازد.[۶۸]

پس از شهادت مسلم، ابن زیاد دستور قتل هانی بن عروه را نیز صادر کرد و سپس سرهای این دو را به شام نزد یزید بن معاویه فرستاد.[۶۹]

علت شکست قیام کوفه و ماموریت مسلم

بیشتر نویسندگان ، با توجه با اطلاعات موجود در منابع، در علت‌یابی شکست قیام مردم کوفه هنگام حضور مسلم در این شهر، به نقش سیاست‌های عبیدالله بن زیاد در ایجاد وحشت در بین مردم کوفه و نیز ساختار اجتماعی کوفه که مانع اتحاد و همبستگی مردمان کوفه می‌شد و روانشناسی کوفیان که آنان را افرادی احساساتی و نظم ناپذیر و دنیا طلب معرفی می کند، تاکید کرده‌اند.[۷۰] اخیرا یکی از نویسندگان در کنار عوامل دیگر شکست قیام مسلم،از ضعف فرماندهی در این قیام یاد کرده‌[۷۱]هرچند دلیل روشنی بر این مدعا ارائه نکرده‌است. به نظر می رسد که سخنان و خطبه‌های نزدیکان امام حسین(ع) پس از واقعه عاشورا از جمله خطبه حضرت زینب(س) پس از ورود به کوفه هنگامی که به اسارت سپاه عمر بن سعد درآمد، بیشتر با نظریه نخست همراه است.

پانویس

  1. پور امینی، چهره‌ها در حماسه کربلا، ص۱۶۷
  2. تهامی، مسلم بن عقیل پیش از واقعه عاشورا، ص ۹۹
  3. السید البراقی، تاریخ الکوفة، ص۹۸.
  4. ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج۳، ص۱۰۷۹.
  5. ابن عبدالبر، الاستذکار، ج۸، ص۲۴۹.
  6. ابن قتیبه، المعارف، ص۲۰۴
  7. بلاذری، أنساب الأشراف، ج۳، ص۲۲۴
  8. ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، ص۵۲
  9. ابن حبان، الثقات، ج۵، مؤسسة الکتب الثقافیة،۱۳۹۳ق، ص۳۹۱.
  10. بلاذری، أنساب الأشراف، ج ۲، ص۷۷
  11. طبری، ج۴، ص۳۵۹؛ الطبرسی، إعلام الوری بأعلام الهدی، ج۱، ص۳۹۷.
  12. بلاذری، أحمد بن یحیی بن جابر، أنساب الأشراف، ج۲، ص۷۰-۷۱.
  13. ذهبی، تاریخ الاسلام، ۱۴۱۳ق، ج۵، ص۱۱.
  14. طبری، ج۴، ص۳۵۹؛ بلاذری، أنساب الأشراف، ج۶، ص۴۰۷-۴۰۸؛ رجال الطوسی، ص۱۰۳.
  15. جمعی از نویسندگان، پژوهشی پیرامون شهدای کربلاء، ص ۹۱، ۱۲۳،۳۰، ۲۵۵، ۳۵۹.
  16. برای نمونه: ر.ک: الصدوق، الامالی، ص۱۴۳-۱۴۸.
  17. خوارزمی، مقتل الحسین، ج۲، ص۵۶-۵۸؛ طبری، تاریخ، ج۵، ص۳۹۳؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۳، ص۲۲۶
  18. ابن قتیبة، المعارف، ص۲۰۴؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج، ص ۷۰-۷۱؛ جمعی از نویسندگان، پژوهشی پیرامون شهدای کربلا، ص ۳۳۹
  19. ابن ماکولا، إکمال الکمال، ج۶، ص۲۳۵؛ ابن عنبه، عمده الطالب، ص۳۲.
  20. طبری، ج۴، ص۳۵۹؛ الطبرسی، إعلام الوری بأعلام الهدی، ج۱، ص۳۹۷.
  21. بلاذری، أحمد بن یحیی بن جابر، أنساب الأشراف، ج۲، ص۷۰-۷۱.
  22. واقدی، فتوح الشام، ج۲، ص
  23. ابن شهر‌آشوب، المناقب،
  24. دینوری، الأخبار الطوال، ص۲۳۰؛ طبری، ج۵،ص ۳۵۳؛المفید، الارشاد، ص۲۹۵-۲۹۷؛
  25. بلاذری، انساب الاشراف، ج۳، ۱۵۹؛ طبری، ج۵، ص ۳۵۴
  26. مسعودی، مروج الذهب، ج۳، ص ۶۴
  27. طبری، ج۵، ۳۵۴-۳۵۵؛ ابن اعثم، الفتوح، ج۵،؛ ص ۵۳
  28. مسعودی، مروج الذهب، ج۳، ص۵۴.
  29. بلاذری، انساب الاشراف، ج۲، ۷۷؛ طبری، تاریخ، ج۵، ص ۳۵۵
  30. طبری، تاریخ، ج۵، ص ۳۴۷؛المسعودی، مروج الذهب ومعادن الجوهر، ج۳، ص۵۴؛
  31. دینوری، الأخبار الطوال، ص۲۳۱.
  32. المقرم، عبدالرزاق، الشهید مسلم بن عقیل، ص ۱۰۴
  33. طبری، تاریخ، ج۵، ص ۳۴۸؛
  34. دینوری، الأخبار الطوال، ص۲۳۵.
  35. ابن قتیبة الدینوری، الامامة و السیاسة، ج۲، ص۸.
  36. زرگری نژاد، نهضت امام حسین، ص۱۳۵-۱۴۰، ۱۴۵-۱۴۸
  37. صفری فروشانی، مردم‌شناسی کوفه، ص۱۵
  38. گروهی از نویسندگان، تاریخ قیام و مقتل جامع سید الشهدا، ج۱، ص ۵۸۸-۵۹۲
  39. محدثی، فرهنگ عاشوراء، ۱۳۸۰ش، ص۲۰۳
  40. دینوری، اخبار الطوال، ص ۲۴۳؛ طبری، تاریخ، ج۵، ص ۳۹۵
  41. دینوری، اخبار الطوال، ص۲۴۳
  42. ابن سعد، طبقه خامسه، ج۱، ص ۶۵
  43. طبری، ج۵، ص ۳۹۵
  44. بلاذری، انساب الاشراف، ج۲، ص ۷۷؛ طبری، تاریخ، ج۵، ص ۳۵۵
  45. ابن قتیبه دینوری، الامامه و السیاسه، ج۲، ص ۴؛ گروه نویسندگان، مقتل جامع سید الشهداء، ج۱، ص ۵۱۲
  46. دینوری، الاخبار الطوال، ۲۳۳؛ طبری، تاریخ، ج۵، ص ۳۴۸
  47. بلاذری، انساب الاشراف، ج۲،‌ص ۷۷-۷۸.
  48. دینوری، الاخبار الطوال، ص۲۳۱.
  49. تاریخ الطبری، ج۴، ص ۲۶۵
  50. نک:دینوری‌، اخبار، الاخبار الطوال، ص ۲۶۹-۲۷۰؛ طبری‌، تاریخ، ج۷، ص ۱۸۵-۱۸۷؛ الاستیعاب، ج ۲، ص ۵۲۵؛
  51. طبری، تاریخ، ج۵، ص ۳۵۹
  52. نک: ابن اعثم، الفتوح، ج۵، ص ۶۸
  53. بلاذری، انساب الاشراف، ج۲، ص ۷۹؛ دینوری، اخبار الطوال، ص ۲۳۴-۲۳۵
  54. دینوری،‌اخبار الطوال، ص۲۳۵-۲۳۶؛
  55. زرگری نژاد، نهضت امام حسین(ع) و قیام کربلا،‌ص ۱۵۴-۱۵۷
  56. دانشنامه امام حسین، ج۴، ص ۱۷۵-۱۷۶
  57. بلاذری، انساب الاشراف، ج۲، ص ۷۹-۸۰.
  58. بلاذری، انساب الاشراف، ج۲، ص۸۰؛ طبری، ج۵، ص ۳۶۸-۳۷۱
  59. دینوری، اخبارالطوال، ص ۲۳۹-۲۴۰.
  60. ابن سعد، طبقه خامسه، ج۱، ص ۴۶۱؛ بلاذری، انساب الاشراف، ج۲، ص۸۰.
  61. بلاذری، ج۲، ص ۸۰-۸۱؛ طبری، ج۵، ص ۳۶۸-۳۷۰
  62. طبری، تاریخ،ج۵، ص۳۶۹-۳۷۱
  63. بلاذری، انساب الاشراف، ج۲، ص ۸۱؛ طبری، تاریخ، ج۵، ص ۳۵۰
  64. طبری، تاریخ، ج۵، ص ۳۵۰ ؛ ۳۷۴
  65. بلاذری، انساب الاشراف، ج۲، ص۸۳؛ ابن اثیر، الکامل، ج۴، ص۳۵.
  66. المفید، الارشاد، ص ۵۳-۶۳.
  67. مسعودی، مروج الذهب، ج۳، ص۶۵، به نقل از میرزا خلیل کمره‌ای، عنصر شجاعت، ج۴، ص۷۷۳.
  68. جعفریان، رسول، تاملی در نهضت عاشورا، ص ۱۶۸
  69. ابن اعثم الکوفی، الفتوح، ج۵، ص۶۲.
  70. برای نمونه نگاه کنید به: جعفریان، تاملی در نهضت عاشورا، ص ۱۶۷، ۱۷۶؛ گروه نویسندگان، تاریخ قیام و مقتل جامع سید الشهداء، ج۱، ص ۵۹۴-۶۰۳.
  71. جعفریان، تاملی در نهضت عاشورا، ص۷۳

منابع

  • ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، دارصادر، بیروت، ۱۳۸۵ق/۱۹۶۵م.
  • ابن اعثم الکوفی، الفتوح، ج ۵، تحقیق: علی شیری، بیروت: دار الاضواء، ۱۴۱۱.
  • ابن حبان، الثقات، ج ۵، مؤسسة الکتب الثقافیة،۱۳۹۳ق.
  • ابن عبدالبر، الاستذکار، ج ۸، تحقیق: سالم محمدعطا، محمدعلی معوض، بیروت: دارالکتب العلمیة، ۲۰۰۰م.
  • ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج ۳، تحقیق: علی محد البجاوی، بیروت: دارالجبل، ۱۴۱۲/۱۹۹۲.
  • ابن عنبه حسنی داودی، جمال الدین احمد بن علی، عمده الطالب فی انساب ال ابی طالب، انصاریان، قم، ۱۴۱۷ق.
  • ابن قتیبة الدینوری، الامامة و السیاسة، تحقیق: علی شیری، قم: انتشارات شریف الرضی، ۱۴۱۳/۱۳۷۱.
  • ابن قتیبة الدینوری، المعارف، تحقیق: دکتور ثروت عکاشة، القاهرة: دار المعارف بمصر، ۱۹۶۹.
  • ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین، تحقیق، تقدیم واشراف: کاظم المظفر، النجف الاشرف: منشورات المکتبة الحیدریة، ۱۳۸۵ق/ ۱۹۶۵م.
  • اصفهانی، ابوالفرج علی بن حسین(۳۵۶)فرزندان ابو طالب، ترجمه جواد فاضل، تهران، كتابفروشی علی اكبر علمی،۱۳۳۹ش
  • الصدوق، الامالی، قم: مرکز الطباعة والنشر فی مؤسسة البعثة، ۱۴۱۷.
  • امین، السید محسن، اعیان الشیعة، ج ۱، تحقیق، تحقیق وتخریج: حسن الامین بیروت: دار التعارف للمطبوعات (نسخه موجود در لوح فشرده کتابخانه اهل بیت (ع)، نسخه دوم).
  • البراقی، السید، تاریخ الکوفة، تحقیق: ماجد احمد العطیة، استدراکات السیدمحمدصادق ال بحرالعلوم، انتشارات المکتبة الحیدریة، ۱۴۲۴ق/۱۳۸۲ش. بی‌جا.
  • بلاذری، احمد بن یحیی بن جابر، انساب الاشراف، ج ۲، تحقیق: الشیخ محمد باقر محمودی، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۳۹۴ق/۱۹۷۴م.
  • پور امینی، محمد باقر، چهره‌ها در حماسه کربلاء، قم، بوستان کتاب، ۱۳۹۴
  • تهامی، طه، مسلم بن عقیل پیش از واقعه عاشورا، مجله مبلغان، شماره۹۹، دی ۱۳۸۶
  • جعفریان، رسول، تاملی در نهضت عاشورا، قم، انصاریان، ۱۳۸۱
  • جمعی از نویسندگان، پژوهشی پیرامون شهدای کربلا، قم، پژوهشکده تحقیقات اسلامی سپاه، ۱۳۸۱
  • دینوری، ابو حنیفه، الاخبار الطوال، مصر، مطبعه السعاده، ۱۳۳۰
  • ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ج ۳، تحقیق: اشراف وتخریج: شعیب الارنؤوط/ تحقیق: محمد نعیم العرقسوسی، مامون صاغرجی، بیروت: مؤسسة الرسالة، ۱۴۱۳ق/۱۹۹۳م.
  • رجال الطوسی، تحقیق: جواد القیومی الاصفهانی، قم: مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۱۵ق (نسخه موجود در لوح فشرده کتابخانه اهل بیت (ع)، نسخه دوم).
  • زرگری نژاد، غلامحسین، نهضت امام حسین و قام کربلا، تهران، سمت، ۱۳۸۶
  • صفری فروشانی، نعمت الله، مردم شناسی کوفه، مجله مشکوه، شماره ۵۳، زمستان ۱۳۷۵
  • طبرسی، اعلام الوری باعلام الهدی، ج ۱، قم: مؤسسة ال البیت (ع) لاحیاء التراث، ۱۴۱۷.
  • طبری، أبو جعفر محمد بن جریر(م ۳۱۰)، تاریخ الأمم و الملوك ، تحقیق محمد أبو الفضل ابراهیم، بیروت، دار التراث ، ط الثانیة، ۱۳۸۷.
  • کمره‌ای، میرزا خلیل، عنصر شجاعت، ج۴: مسلم بن عقیل و اسرار کوفه، چ۱، قم، دارالعرفان، ۱۳۸۹ش.
  • گروه پژوهشگران، تاریخ قیام و مقتل جامع سید الشهداء، زیر نظر مهدی پیشوایی، قم، وسسه اموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۰
  • محدثی، جواد، فرهنگ عاشورا، قم، نشر معروف، پنجم، ۱۳۸۰ش.
  • مسعودی، مروج الذهب ومعادن الجوهر، ج ۳، قم: منشورات دارالهجرة، ۱۴۰۴ق/۱۳۶۳ش/۱۹۸۴م.
  • مفید، الارشاد، تحقیق: مؤسسة ال البیت(ع) لتحقیق التراث، بیروت: دار المفید، ۱۴۱۴/۱۹۹۳.
  • واقدی، محمد بن عمر، فتوح الشام، تحقیق عبداللطیف عبدالرحمن، بیروت، دار الکتب العلمیه

پیوند به بیرون