مقاله قابل قبول
بدون جعبه اطلاعات
عدم رعایت شیوه‌نامه ارجاع
استناد ناقص
شناسه ارزیابی نشده
نارسا
عدم جامعیت

قم

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
قم
اطلاعات کلی
کشور ایران
استان قم
جمعیت کل ۱،۲۹۲،۲۸۳
(۱۳۹۵ش)
زبان فارسی
ادیان اسلام
مذهب شیعه
جمیعت شیعه بیش از ۹۹ درصد
اطلاعات تاریخی
قدمت دوران باستان
پیشینه اسلام قرن اول قمری
پیشینه تشیع قرن اول قمری
وقایع مهم واقعه فیضیهقیام ۱۹ دی
مکان‌های تاریخی مدرسه فیضیهبقعه چهار امامزاده
اماکن
زیارتگاه حرم حضرت معصومه
قبرستان‌ها قبرستان شیخان
حوزه علمیه حوزه علمیه قم
مساجد مسجد امام حسن عسکریمسجد اعظممسجد جمکرانمسجد سلماسی
مشاهیر
مذهبی مراجع تقلید ساکن قم

قُم از مهم‎ترین شهرهای مذهبی ایران و از پایگاه‌های تشیع است. قدمت آن به قبل از اسلام می‌رسد. پیشینه تشیع در قم به هجرت خاندان اشعریون از کوفه به این شهر در قرن نخست قمری برمی‌گردد. دفن حضرت معصومه(س) در قم و به دنبال آن، مهاجرت امامزادگان و سادات، این شهر را به پایگاه تشیع تبدیل کرد. تأسیس حوزه علمیه در این شهر بر اهمیت شیعی آن افزود. این شهر از بزرگترین پایگاه‌های تشیع در جهان است که از آن، معارف شیعی به نقاط مختلف جهان گسترده می‌شود. در برخی منابع روایی احادیثی در فضیلت قم و منزلت اهل آن آمده است.

جغرافیا

قم از شهرهای مرکزی ایران و مرکز استان قم است. این شهر در ۱۲۰ کیلومتری جنوب تهران (پایتخت ایران) واقع شده است. قم شهری میان اصفهان و ساوه بوده است.[۱] در منابع معمولاً از آن به همراه کاشان یاد می‌شده است.[۲] قم به دلیل قرارداشتن در مسیر جاده ابریشم از اهمیت ارتباطی برخوردار بوده است. [نیازمند منبع] از منسوبین به این شهر با نسبت قمی یاد می‌شود.[۳] جمعیت شهر قم در سرشماری ۱۳۹۵ش ۱،۲۹۲،۲۸۳ اعلام شده است.[نیازمند منبع]

جایگاه

در منابع روایی قم با اوصافی همچون حرم اهل بیت،[۴] عش آل محمد،[۵] معدن شیعه،[۶] پناهگاه شیعه،[۷] پناهگاه فاطمیان،[۸] آسایشگاه مؤمنان،[۹] قطعه‌ای از بیت المقدس،[۱۰] و کوفه کوچک[۱۱] توصیف شده است.

علامه مجلسی در بحارالانوار احادیثی در فضیلت قم و منزلت اهل آن آورده است.[۱۲] از امام صادق(ع) نقل شده که خدا در مکه، پیامبر(ص) در مدینه و امام علی(ع) در کوفه حرمی دارند و حرم ما قم است.[۱۳] همچنین از آن حضرت نقل شده که بهشت هشت در دارد یکی[۱۴] یا سه تای آنها به سوی قم است.[۱۵] خاک قم مقدس است اهل آن از ما و ما از آنانیم.[۱۶] همچنین امام ششم در دیدار گروهی از اهل ری، اهل قم را ستود و فرمود «مرحباً باخواننا من اهل قم».[۱۷] و در روایتی دیگر آنان را یاران اهل بیت معرفی کرده است.[۱۸]

بر پایه روایات دیگر قم و اهالی آن در زمانی که غیبت امام زمان(عج) به ظهور منتهی می‌شود بر دیگر خلایق حجت هستند و ملائکه بلا را از این شهر و اهل آن دور می‌کنند.[۱۹] هنگامی که فتنه‌ها به شما روی آورد به قم پناه ببرید.[۲۰] نقل شده که امام صادق(ع)، عمران بن عبدالله قمی را بسیار گرامی داشت، اصحاب از علت احترام حضرت پرسیدند فرمود او از اهل قم است. هر گاه ستمگری اهل قم را اراده کند خدا او را هلاک می‌کند.[۲۱]

بر پایه روایتی که در برخی از منابع اهل سنت از ابوموسی اشعری به نقل از امام علی(ع) آمده، قم شهر یاران حضرت مهدی(عج) و مکان فرود جبرئیل در روزی که به سوی قوم لوط فرستاد شد، دانسته شده که در آنجا آبی می‌جوشد و‌ هر کس از آن بیاشامد از درد در امان خواهد بود و با همان آب عیسی گلی را به شکل پرنده‌ای ساخت و حضرت مهدی در آن غسل می‌کند و از همانجا قوچ ابراهیم، عصای موسی و انگشتری سلیمان بیرون آمده است.[۲۲]

قم محل سکونت بیشتر مراجع تقلید ساکن ایران است. بزرگترین حوزه علمیه ایران و مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه نیز در این شهر واقع شده است. طلابی از مناطق مختلف ایران و کشورهای دیگر در حوزه علمیه قم تحصیل می‌کنند. مبلغانی از حوزه علمیه این شهر به کشورهای دیگر اعزام می‌شوند. همچنین شماری از مسؤلان حکومتی ایران مدتی را در قم گذرانده‌اند.

شمار زیادی از عالمان، پادشاهان، مراجع تقلید و بزرگان شیعه در قم دفن شده‌اند. از دوره صفویه برخی از مردگان را از شهرهای دیگر ایران به قم منتقل می‌کردند.[۲۳]زکریا بن آدم، علی بن بابویه، ابن قولویه قمی، علی بن ابراهیم و قطب راوندی در قم مدفونند.

همچنین ببینید: فهرست مدفونان در قم

تاریخچه

گاه‌شمار قم

قم5.jpg

۳۲ق فتح قم
قرن اول

حمله دیلمیان

۸۲ق قتل عام زرتشتیان به دست احوص
۱۳۱ق جنگ قحطبه و ابن ضباره در مبارزه ابومسلم خراسانی و بنی امیه
قرن دوم درگیری مأموران مأمون با اهالی قم به خاطر نپرداختن خراج
۲۵۲ق شورش مردم قم به خاطر انتصاب کارگزار غیرشیعی علیه خلیفه عباسی
سال ۲۵۶ق دیدار یعقوب لیث صفاری با بزرگان قم
سال ۲۹۲ سیل در قم
۳۴۵ق درگیری قمی‌ها با اصفهانی‌ها
سال ۳۴۷ زلزله در قم
سال قتل عام مردم قم به دست جته نویان مأمور چنگیزخان به جرم رافضی بودن
سال ۱۴۰۴ سیل در قم
صفویه آزمایش توپخانه در قم توسط شاه عباس دوم و حضور در نماز جمعه و اقتدا به فیض
شاه طهماسب غارت شهر توسط افغان‌ها
نادرشاه تخریب شهر به واسطه اذیت و آزار کسانی که با افغان‌ها همکاری کرده بودند
. قتل عام قمی‌ها توسط ابراهیم‌خان ابدالی
۶ خرداد ۱۳۱۳ش سیل در قم
۱۳۴۰ درگذشت آیت الله بروجردی
۱۵ خرداد ۱۳۴۲ قیام ۱۵ خرداد
۱۳۵۷ قیام ۱۹ دی [۲۴]

به گفته برخی از ایران‌شناسان قم از کهن‌ترین سکونت‌گاه‌ها در فلات ایران بوده است.[۲۵] بیشتر تاریخ‌نگاران سابقه این شهر را به قبل از اسلام برگردانده‌ و از شهر باستانی قم یاد کرده‌اند.[۲۶] در منابع تاریخی نام برخی از حاکمان قم در دوره باستان آمده است.[۲۷] البته برخی مورخان تأسیس این شهر را پس از ورود اسلام به ایران[۲۸] و در سال ۸۳ق[۲۹] یا ۹۳ق دانسته‌اند.[۳۰] بیشتر مورخان، فتح قم را در ۲۳ق به دست ابوموسی اشعری دانسته‌اند.[۳۱] البته بعضی از گزارش‌ها، فاتح قم را مالک بن عامر اشعری [۳۲] و بعضی دیگر احنف بن قیس می‌دانند.[۳۳] در جمع بین دو قول نیز گفته‌اند که مسلمانان در جای شهر و قلعه‌های قدیم، شهر جدیدی احداث کرده‌اند.[۳۴] پایه‌گذار شهر جدید را طلحة بن احوص اشعری می‌دانند.[۳۵]

در دوره عباسیان

در زمان عباسیان در قم قیام‌هایی علیه حاکمان وقت شکل گرفته است:

  • قیام علیه مأمون؛ مردم قم در سال ۲۱۰ق از پرداخت خراج به خلیفه عباسی سرباز زدند، و علیه او شورش کردند. مأمون لشکری به فرماندهی علی بن هشام مروزی به سوی قم فرستاد و آنان را سرکوب کرد و مالیات را افزایش داد.[۳۶] علت قیام اهالی قم موافقت نکردن مأمون با درخواست آنان مبنی بر معافیت از خراج بوده است. هنگامی که مأمون از مرو به بغداد می‌رفت چند روزی در ری اقامت کرد و مردم این شهر را از پرداخت خراج معاف داشت. مردم قم در نامه‌ای از مأمون خواستند تا آنان را نیز از پرداخت مالیات معاف بدارد اما مأمون موافقت نکرد و این منجر به شورش علیه او شد.[۳۷] همچنین در سال ۲۱۵ق مردم قم دست به شورش زدند و حاکم عباسی را از شهر بیرون کردند، مأمون سپاهی فرستاد شورش را سرکوب کرد.[۳۸] حسن بن محمد قمی تاریخ این واقعه را سال ۲۱۷ق می‌داند.[۳۹]
  • قیام علیه معتصم؛ در اوایل خلافت معتصم مردم قم دست به شورش زده و حاکم شهر را بیرون کردند. معتصم لشکری روانه قم کرد. لشکر او خساراتی به این شهر وارد کرد.[۴۰]
  • قیام علیه معتز؛ در زمان معتصم دو قیام از سوی قمی‌ها علیه حاکم شهر صورت گرفت، یک بار مفلح تُرک[نیازمند منبع] و بار دیگر موسی بن بغا آن را سرکوب کردند.[۴۱] قمی‌ها از امام حسن عسکری(ع) چاره‌جویی کردند، حضرت دعایی برای آنان ارسال کرد تا آن را در قنوت نماز بخوانند. [۴۲]
  • قیام علیه مقتدر؛ وی با فرستادن حسین بن حمدان شیعی، توانست با قمی‌ها کنار بیاید،[۴۳] هنگام ورود حسین بن حمدان، مردم قم از وی استقبال کردند، و گفتند: ما با کسی جنگ می‌کنیم که با مذهب ما مخالف باشد. میان ما و تو اختلافی نیست.[نیازمند منبع]
  • قیام علیه معتضد؛ معتضد حکمرانان غیر شیعی را به قم فرستاد. قمی‌ها حکمرانان وی را از شهر بیرون کردند، وی ابراهیم بن کلیخ را برای دفع شورش به قم فرستاد، ابراهیم نتوانست شورش را مهار کند، خلیفه از امیر اسماعیل سامانی برای دفع شورش قم کمک خواست، امیر اسماعیل شورش را خواباند، و یحیی بن اسحاق شیعی را به حکومت گماشت.[نیازمند منبع]آل صفی، خاندانی محلی و شیعی در قرن هشتم قمری بودند که بر قم حکومت می‌کردند.[۴۴] در دوران حکومت آنان بناهایی بر مرقد برخی از امامزادگان ساخته شده است. از جمله سید سربخش، مقبره شاه احمد قاسم، بقعه خدیجه خاتون، امامزاده ابراهیم و ابواحمد محمد بن حنفیه است.[۴۵] همچنین کتاب تاریخ قم، در این دوره ترجمه شده است.[۴۶]

دوره صفویه

شاهان صفوی به قم نگاه ویژه‌ای داشتند. در دوره حکومت آنان، برخی از بناهای تاریخی قم مانند حرم حضرت معصومه و مسجد امام حسن عسکری بازسازی شد. نخستین ضریح مرقد حضرت معصومه در دوره شاه‎ طهماسب اول ساخته شده است. مدارس دارالشفاء، آیت‌الله بروجردی و فیضیه در دروه صفویه بنا شده است. شاه عباس دوم نیز به قم می‌آمده است. چهار تن از پادشاهان صفوی در این شهر مدفونند.

ورود تشیع

بیش از ۹۹ درصد جمعیت قم شیعه دوازده امامی هستند. پیشینه ورود تشیع به این شهر به قرن اول قمری و هجرت خاندان اشعریون از کوفه و سکونت آنان در قم برمی‌گردد.[۴۷] پس از شکست قیام مختار و کشته شدن سائب بن مالک اشعری[۴۸] اشعریون از کوفه به نقاط مختلف ایران آمدند. احوص و عبدالله پسران سعد بن مالک اشعری وارد قم شدند.[۴۹] مردم قم، قبل از هجرت اشعریون به این شهر زردشتی بوده‌اند.[۵۰] با آن که قم در سال‌های اولیه فتوحات به دست مسلمانان افتاد ولی مردم آن بر دین خود ماندند.[نیازمند منبع]یاقوت حموی، مروج تشیع در قم را عبدالله بن سعد و مذهب او را امامی دانسته است.[۵۱] برخی نیز شرکت سائب بن مالک اشعری در قیام مختار و مخالفت فرزندش محمد بن سائب با حجاج بن یوسف ثقفی را از نشانه‌های گرایش آنان به اهل بیت دانسته‌اند.[نیازمند منبع] یاقوت حموی خبر داده است که همه اهل قم شیعه امامی بودند و در میان آنها کسی یافت نمی‌شد که نامش ابوبکر و عمر باشد.[۵۲] و مقدسی گفته که کنیه بیشترشان ابوجعفر بوده است.[۵۳] برخی از جغرافی دانان مانند مقدسی،[۵۴]سمعانی،[۵۵] اصطخری [۵۶] و دیگران[۵۷] اهل قم را شیعه معرفی کرده‌اند.

گفته شده نخستین کسی که تشیع خود را در قم علنی ساخت، موسی بن عبدالله اشعری بود.[۵۸]

زمینه‎های گسترش تشیع

در برخی منابع عواملی برای گسترش تشیع در قم ذکر شده است:

هجرت خاندان اشعری

نوشتار اصلی: خاندان اشعریون

اشعریون قبیله‌ای یمنی‌الاصل بودند که در زمان پیامبر(ص) اسلام آوردند و در زمان خلفا در کوفه ساکن شدند. آنان در سال ۸۵ق به قم هجرت کردند. ورود آنان مقدمۀ ورود تشیع به قم و به دنبال آن دیگر نقاط ایران بوده است.[نیازمند منبع] پس از آنکه اشعری‌ها در قم ساکن و حاکم گردیدند، قم مأمنی برای شیعیان و فرزندان ائمه(ع) گردید. در تاریخ قم، فصلی به ذکر جمعی از فرزندان علی بن ابی‌طالب(ع) مشهور به «‌طالبیه‌» اختصاص دارد که به قم و اطراف آن آمدند و در آنجا سکنا گزیدند.[نیازمند منبع]

حرم حضرت معصومه

حرم حضرت معصومه(س) در شهر قم

حضرت معصومه(س) در سال ۲۰۱ق از مدینه به سوی مرو حرکت کرد[۵۹] ولی کاروانش در ساوه متوقف شد. آن حضرت به قم تغییر مسیر داد و پس از ۱۷ روز اقامت در قم، درگذشت و در آنجا دفن شد.[۶۰] آرامگاه ایشان قم را به دومین شهر مذهبی ایران و اولین پایگاه شیعی در این کشور تبدیل کرد. پس از وی سادات و امامزادگان زیادی به قم [۶۱] و اطراف آن چون آوه و کاشان آمدند.

حضور فقها و راویان حدیث

حضور برخی از اصحاب ائمه و عالمان شیعی در قم را از عوامل گسترش تشیع در این شهر دانسته‎اند. ابواسحاق قمی، زکریا بن آدم و احمد بن اسحاق از آن جمله‌اند. ابواسحاق قمی، اولین کسی است که احادیث کوفیان را در قم نشر داده است.[نیازمند منبع] احمد بن اسحاق را قافله سالار و شیخ قمیین نامیده‌اند.[۶۲] شیخ صدوق از جمله عالمان شیعی بود که در قم ساکن شد.[نیازمند منبع] کتاب تذکره مشایخ قم از ۱۱۲ راوی و دانشمند قمی نام برده[۶۳] که نام آنان در یکی از کتاب‌های رجال کشی، رجال نجاشی، رجال طوسی، فهرست طوسی، خلاصة الاقوال و فهرست شیخ منتجب الدین آمده است.[۶۴] همچنین تاریخ قم از ۲۶۶ و ریاض المحدثین از حدود ۶۶۰ عالم و بزرگ قمی نام برده‎اند.[۶۵] در تنزیه القمیین نیز فهرستی از دانشمندان قمی گرد آمده است.[نیازمند منبع]

ارتباط اهالی قم با امامان شیعه

به گفته مادلونگ شیعیان قم امامی‌ بودند و در میان محدثان این شهر فطحی یا واقفی دیده نشده است.[۶۶] اهالی قم از راه‌های مختلفی با امامان شیعه در ارتباط بوده‌اند.

  • ارسال وجوهات؛ مردم قم به‌ویژه اشعریان، خمس خود را برای امامان معصوم ارسال می‌کردند. ائمه نیز برای برخی از آنان هدایایی مانند کفن یا انگشتر می‌فرستادند.[۶۷]
  • صحابه امامان؛ تعدادی از اشعریان، که از نخستین مهاجران به قم بود، از صحابه امامان نیز بودند. موسی بن عبدالله بن سعد از اصحاب امام صادق(ع) و شعیب بن عبدالله را از اصحاب امام صادق و امام باقر(ع) دانسته‌اند.[نیازمند منبع] فرزندان عبدالله بن سعد به نام‌های آدم، ابوبکر، عبدالملک، یسع، یعقوب و اسحاق از صحابه امام صادق(ع) به شمار رفته‌اند.[۶۸] یونس بن عبدالرحمان وکیل امام رضا(ع) و زکریا بن ادریس قمی نیز از اهالی قم بوده‌اند.

همچنین پس از آنکه امام کاظم(ع) به شهادت رسید. شهادت او برای بسیاری مبهم بود، اهل قم با یقین به شهادت آن حضرت به دست هارون الرشید، با حاکمانی که از سوی وی گماشته می‌شدند، مخالفت ورزیدند.[نیازمند منبع] و خرید پیراهن امام رضا(ع) از دعبل خزاعی جهت تبرک جستن از آن، نشانگر علاقه مردم قم به اهل بیت است.[۶۹]

هنگامی که علی بن مهزیار در نامه‌ای خبر اوضاع نابسامان قم را به امام جواد(ع) رساند، آن حضرت از خداوند برای اهالی قم نجات و رهایی را درخواست کرد.[نیازمند منبع] همچنین مردم قم با امام هادی(ع) هنگامی که در سامرا بود ارتباط برقرار می‌کرده‌اند.متوکل تصور می‌کرد آنان سلاح به سامرا می‌برند. از این‌رو مأمورانی را در کمین این کاروان‌ها می‌نهاد تا اموالشان را مصادره کنند.[نیازمند منبع] تعدادی از شاگردان امام هادی(ع) نیز از مردم قم بودند.[نیازمند منبع] امام هادی(ع) مردم قم را به جهت آن که از همان زمان به زیارت امام رضا(ع) می‌رفته‌اند، آمرزیده دانسته است.[۷۰]

نامه‌ای از امام عسکری(ع) به مردم قم و آوه معروف است.[۷۱]

قم و انقلاب اسلامی

از قم به عنوان خاستگاه انقلاب اسلامی ایران یاد می‌شود.[۷۲] محل سکونت امام خمینی در قم بود و برخی از سخنرانی‌های او علیه حکومت پهلوی در این شهر انجام می‌شد. امام خمینی در ۱۳ خرداد سال ۱۳۴۲ش در مدرسه فیضیه علیه حکومت پهلوی سخنرانی کرد.[۷۳] در پی این سخنرانی، وی دستگیر و به تهران منتقل شد. در ۱۵ خرداد در اعتراض به دستگیری امام خمینی مردم برخی از شهرهای ایران از جمله قم به خیابان‌ها آمدند و در درگیری با مأموران حکومتی شماری کشته و زخمی شد.[۷۴] از این واقعه به قیام ۱۵ خرداد یاد می‌شود و در نظر برخی نقطه عطفی در آغاز انقلاب اسلامی به شمار می‌آید.

همچنین در ۱۳۵۷ش، مردم قم در پی انتشار مقاله‌ای با عنوان «ایران و استعمار سرخ و سیاه» در روزنامه‌ اطلاعات که در آن به مراجع تقلید به‌ویژه امام خمینی توهین شده بود، اعتراض کردند حرکت اعتراضی آنان به قیام ۱۹ دی معروف است.[۷۵] این قیام را سرآغاز اعتراضاتی می‌دانند که به پیروزی انقلاب اسلامی ایران در بهمن ۱۳۵۷ش منجر شد و از آن به جرقه انقلاب ایران یاد می‌کنند.[۷۶]

بناهای تاریخی و مذهبی

در قم بناها و مکان‌های مذهبی و تاریخی بسیاری مانند مساجد، مدارس علمیه، بقعه امزادگان و قبرستان‌های تاریخی وجود دارد. برخی از مهمترین اماکن مذهبی تاریخی این شهر عبارتند از:

دورنمایی از مسجد جمکران

مدرسه ستیه، مدرسه فیضیه، مدرسه رضویه، چهل اختران، بقعه علی بن جعفر، مزار احمد بن قاسم، امامزاده ابراهیم و امامزاده جعفر از دیگر بناهای تاریخی و مذهبی در قم است.

برای اطلاعات بیشتر، اینها را هم ببینید: فهرست مدارس علمیه شهر قم، فهرست امامزادگان شهر قم، و فهرست مساجد شهر قم

مراکز علمی و فرهنگی

  • حوزه علمیه قم؛‌ نهادی برای آموزش و تربیت طلاب علوم دینی است. بر اساس گزارش‌های تاریخی پیشینه آن به قرن دوم قمری بر می‌گردد. از قرن دوم قمری، جلسات درس و بحث محدثان در قم برگزار می‌شده است. محدثانی همچون زکریا بن آدم، اسحاق بن عبدالله اشعری، سهل بن یسع اشعری در این شهر پرورش یافتند.[۸۱] حسین بن روح (درگذشته ۳۲۶ق) کتابی در فقه تألیف کرد و آن را برای ارزیابی به حوزه حدیثی قم فرستاد.[۸۲] همچنین در این دوره عالمان قمی آثاری مانند من لا یحضره الفقیه نوشتند. از این دوره تا زمان شیخ مفید به مکتب حدیثی قم یاد می‌شود. از زمان شیخ مفید حوزه علمیه قم رونق خود را از دست داد تا اینکه در سال ۱۳۰۱ش شیخ عبدالکریم حائری در قم مستقر شد و حوزه علمیه قم در دوره جدید را بنا نهاد. در اوایل دهه بیست شمسی با مستقر شدن آیت اللّه بروجردی در قم حوزه این شهر رونق یافت. با پیروزی انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷ش تحولاتی ساختاری و کیفی و کمی در حوزه علمیه ایجاد شد.[۸۳] و در این شهر مراکز و مؤسسات متعددی وابسته به حوزه علمیه قم و مراجع تقلید تأسیس شد.
  • جامعة المصطفی العالمیه؛ نهادی علمی و بین‌المللی با هویت حوزوی است که با هدف گسترش علوم اسلامی و تربیت طلاب غیرایرانی تشکیل شده است. سازمان مرکزی جامعة المصطفی در شهر قم قرار دارد و در ۶۰ کشور واحد آموزشی دارد.
  • دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم؛ نهادی تبلیغی، آموزشی، پژوهشی و فرهنگی در حوزه علمیه قم است.
کتابخانه آیت الله مرعشی در شهر قم
  • کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی؛ بزرگترین کتابخانه نسخه‌های خطی ایران و سومین مجموعه نسخه‌های خطی در جهان اسلام به شمار می‌رود. تعداد نسخه‌های خطی این کتابخانه در سال ۱۳۹۳ش، ۳۱۰۰۰ عنوان، مشتمل بر بیش از ۶۰۰۰۰ جلد بوده است.

همچنین در قم مراکز متعددی با ماهیت آموزشی، پژوهشی، تبلیغی و... وجود دارد. این مراکز به حوزه علمیه، مراجع تقلید، و یا وزارت علوم ایران وابسته است. برخی از این مراکز عبارتند از

همچنین ببینید: فهرست مراکز حوزوی قم، فهرست مراکز آموزشی قم، فهرست مراکز پژوهشی قم، و فهرست کتابخانه‌های قم

نام‌گذاری

بنابر حدیثی از پیامبر اسلام(ص) علت نامگذاری این شهر به قم آن است که اهل آن با قائم آل محمد(عج) جمع می‌شوند و ایشان را در قیام یاری می‌کنند.[۸۴] در روایت دیگری نام این شهر، از دستور خداوند به ابلیس گرفته شده که با واژه «قم» (یعنی برخیز) به اخراج ابلیس از این شهر دستور داده است.[۸۵]بر پایه روایتی دیگر هنگامی که کشتی نوح به این سرزمین رسید، ایستاد به همین دلیل به قم نامیده شد.[۸۶] همچنین از نظر تاریخی چند احتمال برای نامگذاری قم آمده است.

  • قم، عربی شده «کُم» و آن مخفف کومه است.[۸۷]این مکان به صورت مزارع و روستاهای پراکنده بوده، این خانه‌های پراکنده را به فارسی کومه می‌گفتند.[۸۸]
  • در کتاب تاریخ قم از احمد بن عبدالله برقی نقل شده که قم را به این جهت قم نامیده‌اند که محلی بود که آب در آن جمع می‌شد و اطرف آن را گیاه علف و عرب‌ها به جمع شدن آب قم می‌گویند.[۸۹]
  • قم ابتدا به صورت مزرعه‌های پراکنده بود. پس از ورود اشعریون به این سرزمین (جایی که اینک شهر قم است) هفت روستا به نام ممجان، قردان (قزوان)، مالون، جمر (کمر)، سکن، جلنبادان، به وجود آمد.[۹۰] این روستا‌ها با هم متحد شدند و به نام روستای بزرگ‌تر که کمیدان یا کمندان بود نامیده شد. پس از تخفیف کمیدان به کم و عربی شدن آن، نام این سرزمین به قم تغییر پیدا کرد.[۹۱]

در منابع تاریخی و روایی از قم با نام‌های، قمّ،[۹۲] بحر،[۹۳] زهراء،[۹۴] کومه، کم، کمیدان، ممجان، تیمره، کبود دشت، صفرا و ویران‌آباد کردقباد نیز یاد شده است.[۹۵]

عزاداری

توغ‌هایی از دوره صفویه در موزه آستانه مقدسه قم نگهداری می‌شود که نشانگر عزاداری اهالی قم در دوره صفویه است. در سالروز درگذشت یا شهادت هر یک از معصومان دسته‌های عزاداری از مناطق مختلف شهر به سوی حرم حضرت معصومه حرکت می‌کنند. آنان دو ماه محرم و صفر را به عزاداری می‌پردازند.

همچنین در سالروز ورود حضرت معصومه به این شهر مراسم نمادین استقبال از آن حضرت در یکی از خیابان‌های منتهی به حرم از سمت ساوه (خیابان امامزاده ابراهیم) برگزار می‌شود.

منبع‌شناسی

کتاب تاریخ قم

کهن‌ترین اثر موجود درباره قم، کتاب تاریخ قم است که در قرن ۴ قمری نوشته شده است. در کتاب‌های حدود العالم[۹۶] و مسالک الممالک[۹۷] از آثار قرن چهارم و کتاب النقض از آثار قرن ششم [۹۸] و نزهة القلوب از آثار قرن هشتم توصیف قم آمده است.[۹۹]

از دوران صفویه به بعد، جهانگردانی همچون تارونیه[۱۰۰] و شاردن فرانسوی[۱۰۱] در سفرنامه‌های خود قم را توصیف کرده‌اند. همچنین در سفرنامه‌های دوره قاجار، قم توصیف شده است. اوژن قلاندان، هانری رنه‌دالانی فرانسوی، مادام دیولافوآ، بروان انگلیسی، لرد کورزون، پیرلوتی و فوریه در سفرنامه‌های خود قم را توصیف کرده‌اند.

  • مجموعه ۴ جلدی تحفة الفاطمیین فی ذکر احوال قم و القمیین تألیف حسین بن محمدحسن قمی در دوره قاجاریه است.
  • سفرنامه افضل الملک (ادیب کرمانی) در سال ۱۳۳۴ق نوشته شده است.[۱۰۲]
  • تاریخ قم علی دوانی
  • تارخ مذهبی قم علی‌اصغر فقیهی
  • مجموعه ۸ جلدی شناخت‌نامه قم
  • قم از نگاه بیگانگان محمدجواد صاحبی در این کتاب در ذیل بخش هایی با عنوان قم در دوران آق قوینلو، صفویه، قاجاریه، مشروطه، پهلوی و معاصر به معرفی آن از نگاه مسافران خارجی پرداخته است.

پانویس

  1. سمعانی، الانساب، ۱۳۸۲ق، ج۱۰، ص۴۸۴.
  2. دینوری، اخبار الطوال، ۱۳۶۸ش، ص۱۲۸. پانویس
  3. سمعانی، الانساب، ۱۳۸۲ق، ج۱۰، ص۴۸۴.
  4. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ۵۷، ص۲۱۶.
  5. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ص۵۷، ص۲۱۴.
  6. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۷، ص۲۱۲.
  7. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ص۵۷، ص۲۱۴.
  8. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ص۵۷، ص۲۱۵.
  9. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ص۵۷، ص۲۱۴.
  10. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۷، ص۲۱۳.
  11. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۷، ص۲۲۸.
  12. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۷، ۲۰۱-۲۲۱.
  13. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ۵۷، ص۲۱۶.
  14. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۷، ص۲۱۶.
  15. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ۵۷، ص۲۱۶.
  16. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۷، ص۲۱۸.
  17. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ۵۷، ص۲۱۶.
  18. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ص۵۷، ص۲۱۴.
  19. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ۵۷، ص۲۱۳.
  20. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۷، ص۲۱۴.
  21. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۷، ص۲۱۱.
  22. ابن فقیه، البلدان، ۱۴۱۶ق، ص۵۳۱.
  23. سفرنامه شاردن
  24. جغرافیای تاریخی، ۱۳۸۳ش، ص۲۳۳-۲۴۲.
  25. ایران از آغاز تا انجام، ص۷؛ باستان‌شناسی ایران باستان، ص۱۲۴.
  26. بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۸۸م، ص۳۰۴؛ تاریخ یعقوبی، ج۱، ص۱۴۴؛ غرر اخبار ملک الفرس، ص۷۰۹؛ ابن اعثم، الفتوح، ج۱، ص۲۸۶-۲۸۸؛ دینوری، الاخبار الطوال، ص۶۷؛ ابن فقیه، البلدان، ۱۴۱۶ق، ص۵۳۱-۵۳۲؛ ابن حمزه، سنی ملوک الارض و الانبیاء، ص۳۵؛ قمی، تاریخ قم، ص۹۱؛ فردوسی، شاهنامه، ج۴، ص۱۲۸؛ مرعشی، تاریخ طبرستان و رویان، ص۴.
  27. مستوفی، نزهه القلوب، ۱۳۸۱، ص۱۱۰؛ قمی، تاریخ قم، ص۸۲-۸۹.
  28. سفرنامه ابودلف، ص۷۱؛ سمعانی، الانساب، ۱۳۸۲ق، ج۱۰، ص۴۸۵؛ ابی‌الفداء، تقویم البلدان، ص۴۰۹؛ حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۴، ص۳۹۷.
  29. حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۴، ص۳۹۷؛ سمعانی، الانساب، ۱۳۸۲ق، ج۱۰، ص۴۸۴.
  30. قمی، تاریخ قم، ص۲۵۳-۲۵۶.
  31. قمی، تاریخ قم، ص۲۵؛ بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۸۸م، ص۳۰۴؛ حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۴، ص۳۹۷.
  32. قمی، تاریخ قم، ۲۶۱.
  33. قمی، تاریخ قم، ص۵۶؛ حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۴، ص۳۹۷.
  34. جغرافیای تاریخ قم، ص۷۸؛ ادیب کرمانی، ص۷۳.
  35. حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۴، ص۳۹۷.
  36. ابن اثیر، الکامل، ۱۳۸۵ق، ج۶، ص۳۹۹؛ بلاذری، فتوح‏ البلدان، ۱۹۸۸م، ص۳۰۷.
  37. ابن اثیر، الکامل، ۱۳۸۵ق، ج۶، ص۳۹۹.
  38. طبری، تاریخ الامم و الملوک. ج۱۳، ص۵۷۴۲.
  39. تاریخ ‏قم، ص۳۵.
  40. ابن اثیر، الکامل، ج۱۲، ص۵۴.
  41. بلاذری، فتوح‏ البلدان، ۱۹۸۸م، ص۳۰۷.
  42. نقدالرجال، ص۳۳۱.
  43. ابن اثیر، الکامل، ۱۳۸۵ق، ج‏۸، ص۱۹.
  44. مدرسی طباطبایی، قم‌نامه، ۱۳۶۴ش، ص۱۴.
  45. مدرسی طباطبایی، قم‌نامه، ۱۳۶۴ش، ص۳۴-۳۷. کاوسی، معماری امامزادگان قم در قرن هشتم، ۱۳۸۴ش، ص۹۹-۱۰۱.
  46. مدرسی طباطبایی، قم‌نامه، ۱۳۶۴ش، ص۳۴.
  47. حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۴، ص۳۹۸.
  48. تاریخ قم، ص۲۸۴-۲۹۰.
  49. قمی، تاریخ قم، ص۲۴۶.
  50. شعبانی، ص۱۳۶.
  51. حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۴، ص۳۹۷-۳۹۸.
  52. حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵م، ج۴، ص۳۹۷-۳۹۸.
  53. مقدسی، احسن التقاسیم، ۱۴۱۱ق، ص۳۹۸.
  54. مقدسی، احسن التقاسیم، ۱۴۱۱ق، ص۳۹۵.
  55. سمعانی، الانساب، ۱۳۸۲ق، ج۱۰، ص۴۸۵.
  56. اصطخری، مسالک الممالک، ۲۰۰۴م، ص۲۰۱.
  57. حدود العالم، ۱۴۲۳ق، ص۱۵۲.
  58. سمعانی، الانساب، ۱۳۸۲ق، ج۱۰، ص۴۸۵؛ قمی، تاریخ قم، ص۲۷۸؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۷، ص۲۲۰.
  59. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۷، ص۲۱۹.
  60. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۷، ص۲۱۹.
  61. قمی، تاریخ قم، ص۲۱۵.
  62. ناصر الشریعه، تاریخ قم، ص۱۶۸.
  63. تذکرة مشایخ قم، مقدمه مدرسی طباطبایی، ص۷.
  64. تذکره مشایخ قم، ص۱۵-۱۶.
  65. تذکرة مشایخ قم، مقدمه مدرسی طباطبایی، ص۶-۷.
  66. کیهان اندیشه، ش۱۵۲، ص۱۵۳.
  67. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۷، ص۲۲۰.
  68. پیروزفر و آجیلیان، ص۳۵-۳۶.
  69. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۷، ص۲۲۱.
  70. ناصرالشریعه، تاریخ قم، ص۱۴۶.
  71. ایمن، اعیان الشیعه، ج۲، ص۴۱.
  72. دفتر حفظ و نشر آثار آیت الله العظمی خامنه‌ای؛ بیانات در اجتماع بزرگ مردم قم‌، انتشار: ۲۷ مهر ۱۳۸۹ش، بازبینی: ‍۱۶ دی ۱۳۹۶ش.
  73. جعفریان، جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران، ۱۳۹۰ش، ص۳۳۵.
  74. جعفریان، جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران، ۱۳۹۰ش، ص۳۳۵.
  75. ملایی‌پور، آذرخش انقلاب، ۱۳۸۳ش، ص۲۴-۳۸.
  76. ملایی‌پور، آذرخش انقلاب، ۱۳۸۳ش، ص۴۳.
  77. آثار تاریخی و فرهنگی قم، ۱۶۸
  78. مجموعه مقالات، ج۲، ص۲۵۴.
  79. مجموعه مقالات، ج۲، ص۲۵۴.
  80. مجموعه مقالات، ج۲، ص۲۵۳.
  81. کاشانی، تاریخ حوزه علمیه قم از تأسیس تا سده چهارم.
  82. امین، اعیان الشیعه، ۱۴۲۱ق، ج۶، ص۲۲.
  83. دانشنامه جهان اسلام، ۱۳۸۹ش، ج۲۱، ص۴۰۷.
  84. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۷، ص۲۱۶.
  85. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۷، ص۲۰۷.
  86. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۷، ص۲۱۴.
  87. قمی، تاریخ قم، ص۲۲.
  88. دهخدا، ج۱۲، ص۱۸۷۵۰.
  89. قمی، تاریخ قم، ص۲۱-۲۲.
  90. قمی، تاریخ قم، ص۲۳.
  91. ابی‌الفدا، تقویم البلدان، ۱۸۴۰م، ص۴۱۰؛ حموی، معجم البلدان، ۱۹۹۵مج۴، ص۳۹۷؛ سمعانی، الانساب، ۱۳۸۲ق، ج۱۰، ص۴۸۵.
  92. ابی‌الفدا، معجم البلدان، ج۴، ص۳۷۹.
  93. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۷، ص۲۱۲.
  94. ابن فقیه، البلدان، ۱۴۱۶ق، ص۵۳۱؛‌ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۷، ص۲۱۷.
  95. قمی، تاریخ قم، ص۲۲-۲۵.
  96. حدود العالم، ۱۴۲۳ق، ص۱۵۲.
  97. اصطخری، مسالک الممالک، ۲۰۰۴م، ص۲۰۱.
  98. قزوینی، النقض، ص۱۹۴-۱۹۸.
  99. مستوفی، نزهة القلوب، ۱۳۸۱، ص۱۱۰.
  100. ص۱۳۶- به بعد
  101. ج۳ ص۶۰-۸۰
  102. سفرنامه قم، ص۹.

منابع

  • ابن فقیه همدانی، احمد بن محمد، البلدان، تحقیق: یوسه الهادی، بیروت، عالم الکتب، ۱۹۹۶م/۱۴۱۶ق.
  • ابوالفدا اسماعیل بن محمد، تقویم البلدان، بیروت، دارصادر، افست از چاپ پاریس، ۱۸۴۰م.
  • ابودلف مسعربن مهلهل خزرجی، سفرنامه ابی‌دلف در ایران، تصحیح: ولادیمیرمینورسکی، ترجمه: سید ابوالفضل طباطبایی، تهران، زوار، ۱۳۵۴.
  • ادیب کرمانی، غلامحسین، افضل الملک، ۱۳۶۹، تصحیح: مدرسی طباطبایی، وحید، بی‌تا، بی‌جا.
  • اصفهانی حمزه بن حسن، سنی ملوک الارض و الانبیا، بیروت، ۱۹۶۱م.
  • بلاذری احمد بن یحیی، فتوح البلدان، بیروت، دار و مکبتة الهلال، ۱۹۸۸م.
  • پیروزفر، سهیلا و آجیلیان مافوق، محمد مهدی، خاندان اشعری و تاثیر آن بر سیر تحول مکتب حدیثی قم؛ فصلنامه حدیث پژوهی، شماره۵، بهار و تابستان ۱۳۹۰
  • ثعالبی، غرر الاخبار نلئم الفرس، تصحیح اچ.زوتمبرگ، بیروت (افست از چاپ پاریس) ۱۹۸۲م.
  • حسن بن محمد قمی، تاریخ قم، ترجمه: حسن بن علی بن حسن عبدالملک قمی، تهران، توس، ۱۳۶۱.
  • دینوری ابوحنیفه، تحقیق عبدالمنعم عامر، قاهره، وزاره الثقافه والارشاد القومی، ۱۹۶۰م.
  • رومن گیرشمن، ایران از آغاز تا اسلام، ترجمه محمدمعین، تهران، علمی وفرهنگی، ۱۳۶۸.
  • شهیدی، رضا، گزیده تاریخ ایران، تهران، سازمان فرهنگ وارتباطات اسلامی، ۱۳۸۱.
  • عرب زاده ابوالفضل، جغرافیای تاریخی قم، انتشارات زائر، ۱۳۸۳.
  • فردوسی ابوالقاسم، شاهنامه، تصحیح: ژول مول، تهران، انتشارات کتب جیبی، ۱۳۶۸.
  • لویی واندنبرگ، باستان شناسی ایران باستان، ترجمه: عیسی بهنام، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۸.
  • مرعشی ظهیرالدین، تاریخ طبرستان و رویان و مازندران، تصحیح: عبدالحسین نوایی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۳۹.
  • مستوفی حمدالله بن ابی‌بکر، نزهه القلوب، تحقیق: محمد دبیرسیاقی، قزوین، حدیث امروز، ۱۳۸۱.
  • ناصر الشریعه محمدحسین، تاریخ قم، مقدمه و تعلیق: علی دوانی، قم، دارالفکر، ۱۳۵۰.
  • یعقوبی احمد بن واضح، تاریخ یعقوبی، بیروت دار الصادر.
  • قمی، نورالدین علی منعل، تذکره مشایخ قم، به کوشش: مدرسی طباطبایی.
  • مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، داراحیاءالعربی، ۱۴۰۳ق.
  • حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم البلدان، بیروت، دارصادر، ۱۹۹۵م.
  • مدرسی طباطبایی، سید حسین، قم، کتابخانه آیت الله العظمی مرعشی، ۱۳۶۴ش.
  • کاوسی، عمار، معماری امامزادگان قم در قرن هشتم، قم، زائر، ۱۳۸۴ش.
  • دینوری، احمد بن داود، الاخبار الطوال، تحقیق: عبدالمنعم عامر مراجعه جمال الدین شیال، قم، منشورات الرضی، ۱۳۶۸ش.
  • ابن اثیر، علی بن محمد، الکامل فی التاریخ، بیروت، دارصادر، ۱۹۶۵م/۱۳۸۵ق.
  • سمعانی، عبدالکریم بن محمد، الانساب، تحقیق: عبدالرحمن بن یحیی معلمی یمانی، حیدرآباد،‌ مجلس دائرة المعارف العثمانیه، ۱۹۶۲م/۱۳۸۲ق.
  • قزوینی، سید عبدالجلیل، النقض، تصحیح: محدث ارموی، تهران، انجمن آثار ملی، ۱۳۵۸ش.
  • مقدسی، احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، قاهره، مکتبة مبولی، ۱۴۱۱ق.
  • اصطخری، ابراهیم بن محمد، مسالک الممالک، لیدن افست بیروت، دارصادر، ۲۰۰۴م.
  • حدود العالم من المشرق الی المغرب، قاهره، الدار الثقافیه للنشر، ۱۴۲۳ق.
  • جعفریان، رسول، جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی-سیاسی ایران(۱۳۲۰-۱۳۵۷)، تهران، نشر علم، ۱۳۹۰ش.
  • ملایی‌پور، آذرخش انقلاب؛ ویژه‌نامه قیام ۱۹ دی، قم، مرکز پژوهش‌های صدا و سیما، ۱۳۸۳ش، ص۴۳

پیوند به بیرون