عبادت

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
نیایش
مسجد جامع خرمشهر.jpg

عبادت به معنای اطاعت و پیروی خاضعانه، حالتی در وجود انسان است که خود را در اختیار حقیقتی که او را آفریده، می‌بیند. هدف از خلقت جهان، یاد و ذکر خدا و نیاز انسان به خدا را فلسفه و چرایی عبادت نامیده‌اند.
عبادت را به اجباری و اختیاری تقسیم کرده‌اند. در قرآن و روایات آثاری مانند آمرزش گناهان، آرامش و سرور انسان، افزایش رزق و روزی، امامت، تقرب الهی و استواری در دین برای آن، ذکر شده است.
همچنین خلوص، اعتدال، صبر، علم، خشوع و طهارت را از آداب و شرایط عبادت دانسته‌اند. عبادت منحصر در مناسک عبادی نیست. دعا، تفکر و کسب روزی حلال را از مصادیق آن برشمرده‌اند.
در آیات و روایات تفاخر، تکبر، جهل، دنیاگرایی و حرام‌خواری از موانع عبادت محسوب شده است.
کتاب مقدس عبادت را به عنوان میثاقی با بنی‌اسرائیل مطرح کرده است.

مفهوم‌شناسی

عبادت را به پرستش،[۱] اطاعت و پیروی خاضعانه و خاشعانه و در مواردی به نهایت خضوع و فروتنی معنا کرده‌اند.[۲] عبادت به این معنا حالتی در وجود انسان است که خود را نیازمند[۳] و در اختیار حقیقتی که او را آفریده است، ببیند.[۴] علامه طباطبایی حقیقت عبادت را این می‌داند که بنده، خود را در مقام ذلت و عبودیت قرار داده و از هر چیز دیگر بریده، به یاد پروردگار خود باشد و او را ذکر گوید.[۵] میل به خدمت و تقدیس موجودی برتر که مستحق این خدمت و تقدیس باشد نیز به عنوان حقیقت عبادت بیان شده است.[۶]
عبادت در اصطلاح قرآنی معنایی عام دارد و بسیاری از رفتارهای انسان را اگرچه پیروی از شیطان و هوای نفس باشد، در برمی‌گیرد. بر اساس آیات قرآن مفهوم عبادت شامل عبادت دیگر انسان‌ها،[۷] عبادت هوای نفس،[۸] عبادت شیطان،[۹] عبادت بت‌ها[۱۰] و عبادت خداوند[۱۱] می‌شود.
مفهوم عبادت در علم فقه بر خلاف کاربرد عام قرآنی آن، فقط بر اعمال و مناسکی که به شرط قصد قربت انجام شود، اطلاق می‌شود و از آنها به احکام تعبدیه نام برده می‌شود.[۱۲] مفهوم عبادت در عرف مردم در ضمن بعضی از مصادیق آن مانند نماز، روزه، حج، دعا و تسبیح شناخته می‌شود که از معنای قرآنی و فقهی آن محدودتر است.[۱۳]

فلسفه عبادت

برای چرایی عبادت خداوند چند علت ذکر شده است. هدف خلقت جهان، یاد و ذکر خدا و نیاز انسان به خدا از جمله دلائل عبادت قرار داده شده است.

  • هدف خلقت جهان: عبودیت و بندگی خدا هدف اصلی از خلقت جهان قرار داده شده است. بر اساس برخی از آیات قرآن، خداوند جن و انس را برای عبادت خلق کرده است؛[۱۴] و به همین دلیل زمانی که انسان از این هدف منحرف می‌شود، خداوند پیامبرانی را مبعوث می‌کند تا انسان را از تحت عبادت طاغوت نجات داده به هدف اصلی خلقت خود باز گرداند.[۱۵] عبودیت و پرستش خداوند چیزی است که در فطرت انسان قرار داده شده و با سرشت او عجین شده است؛ ولی گاه از مسیر صحیح خود خارج شده و باعث پرستش موجوداتی از قبیل بت و انسان‌های دیگر می‌شود.[۱۶] امام علی(ع) در این باره هدف بعثت پیامبر اسلام(ص) را خارج کردن بندگان خدا از عبادت بت‌ها به سوی عبادت خداوند می‌داند.[۱۷]
  • یاد و ذکر خدا: به یاد خدا بودن و ذکر او را گفتن یکی از اهداف عبادت ذکر شده است. در آیه ۱۴ سوره طه خداوند خطاب به موسی(ع) ضمن معرفی خود به عنوان خدایی یکتا و تأکید بر وحدانیت خود، از موسی(ع) می‌خواهد که خدا را عبادت کند و نماز را برپا دارد تا یاد و ذکر خدا همیشه با او همراه باشد. مفسرین کلمه «فاعبدنی» در آیه را رکن عمل (فروع دین) که رکن دوم ایمان است، می‌دانند.[۱۸]

انواع عبادت

عبادت را به دو نوع تسخیری و اختیاری تقسیم کرده‌اند.

عبادت تسخیری

عبادت غیر اختیاری به نوعی از عبادت گفته می‌شود که عابد هیچ‌گونه اختیار و آزادی انتخاب ندارد و فقط فرمان‌پذیر است. عبادت تسخیری توسط همه موجودات هستی غیر از موجوداتی که دارای اراده هستند، انجام می‌شود.[۱۹] آیاتی از قرآن نیز بر این نوع از عبادت اشاره کرده است.[۲۰] علامه طباطبایی این نوع از عبادت را عبادت عامه نامیده است.[۲۱]

عبادت اختیاری

عبادت اختیاری نوعی از عبادت است که مکلفانِ دارای اراده مانند جن و انسان طبق اختیار و انتخاب خود، اعمال عبادی را انجام می‌دهند.[۲۲] این نوع عبادت را عبادت خاصه نیز نامیده‌اند؛[۲۳] و در آیاتی نیز به این نوع از عبادت اشاره شده است.[۲۴]

تقسیم‌ دیگری نیز برای عبادت با استناد به سخن و مناجاتی از امام علی(ع)[۲۵] از سوی برخی ارائه شده است. بر این اساس عبادت را به عبادت بردگان، عبادت تاجران و عبادت آزادگان تقسیم کرده‌اند. زمانی که خداوند به خاطر رغبت به بهشت و دریافت پاداش بندگی شود، این عبادت تجار است و هنگامی که خدا از ترس عذاب بندگی شود، این عبادت بردگان است؛ ولی گروهی که خدا را شایسته پرستش دانسته و به دلیل شکر و سپاس از خدا، او را بندگی کنند به این عبادت، عبادت آزادگان گویند که برترین عبادت‌هاست. نهی از عبادت تاجرانه در این بیت حافظ شیرازی نیز مورد اشاره قرار گرفته شده است:

تو بندگی چو گدایان به شرط مزد مکن که دوست خود روش بنده پروری داند.[۲۶]

آثار عبادت

برای عبادت آثار زیادی در قرآن و روایات ذکر شده است. آمرزش گناهان،[۲۷] آرامش و سرور،[۲۸] افزایش رزق و روزی،[۲۹] استواری دین،[۳۰] امامت[۳۱]، تقرب الهی،[۳۲] تقوای الهی،[۳۳] جلب رحمت و رضایت الهی،[۳۴] شکر خدا،[۳۵] عزت،[۳۶] قدرت،[۳۷] مصونیت از گناه،[۳۸] هدایت الهی،[۳۹] همنشینی با ابرار و نیکان[۴۰] و یقین[۴۱] از آثاری است که برای عبادت ذکر شده است.

آداب و شرایط عبادت

برای انجام بهتر اعمال عبادی شرایط و آداب خاصی قرار داده شده است که از جمله می‌توان به خلوص، اعتدال، عالمانه بودن عبادت، صبر بر عبادت، خشوع، طهارت و زمان و مکان عبادت اشاره کرد.

  • خلوص: قبولی عبادت به میزان خلوص بنده در عبادت مرتبط دانسته شده است. علامه طباطبایی خلوص را به معنای اینکه درانجام عمل به غیر خدا مشغول نشود و در عملش کسی را شریک خدا نداند، تعریف کرده است و معتقد است زمانی عبادت خالصانه خواهد شد که نه به امید دریافت پاداش و نه از ترس عقوبت انجام گیرد.[۴۲] انجام خالصانه عبادت موضوعی است که در بیش از ۵۰ آیه قرآن مورد تأکید قرار گرفته شده است.[۴۳] در جوامع روایی نیز خلوص را به عنوان یکی از شرایط قبولی عبادت قرار داده و از ارتباط با شخصی که قصد کسب شهرت با عبادت را دارد، حذر داده‌اند.[۴۴]
  • اعتدال: از جمله آداب مورد تأکید در انجام اعمال عبادی، رعایت اعتدال و میانه‌روی است. مفسران با استناد به این فراز آیه ۱۱۰ سوره اسراء «وَابْتَغِ بَینَ ذَٰلِک سَبِیلًا» که تأکید بر خواندن نماز در میان دو حالت جهر و اخفات است، آن را الگویی برای همه اعمال و رفتار آدمی به ویژه در عبادات قرار داده‌اند.[۴۵] رعایت اعتدال در عبادت در ضمن داستان‌هایی در روایات نیز مورد تأکید قرار گرفته است؛[۴۶] در این روایات، دین اسلام دین اعتدال و میانه روی معرفی شده که باید تمام رفتار و کردار یک مسلمان نیز طبق این روش صورت گیرد. بر طبق روایات یکی ثمرات اعتدال در عبادت، ایجاد شوق و عدم کسالت در عبادت خواهد بود؛[۴۷] موضوعی که در آیه ۱۴۲ سوره نسا به آن اشاره شده است. پیامبر اسلام(ص) ضمن روایتی از تحمیل عبادت به بندگان خدا در حالی که کراهت دارند نهی می‌کند و آن را مانند سوار درمانده‌ای می‌بیند که نه مسافتی پیموده و نه مرکبی به جا گذاشته است.[۴۸] امام علی(ع) نیز در حکمت ۲۸۵ نهج‌البلاغه بر ترک انجام مستحبات در صورتی که به واجبات ضرر می‌زند، تأکید می‌کند.
  • عالمانه‌بودن عبادت: انجام اعمال عبادی از روی علم و آگاهی همراه با تفکر یکی از شرایط کمال عبادت و قبولی آن قرار داده شده است.[۴۹] در قرآن از انجام عبادت و نماز در حالی که هوشیاری و آگاهی وجود ندارد نهی کرده است.[۵۰] در روایات عبادت انسان جاهل را مانند حرکت حیوان آسیاب توصیف کرده و دو رکعت نماز عالم را از هفتاد رکعت نماز جاهل برتر دانسته است؛[۵۱] در این متون نتیجه دادن عبادت را که از جمله آن آمرزش گناهان است، مشروط به انجام آن از روی علم و تفکر می‌دانند.[۵۲]
  • صبر بر عبادت: یکی از شرایط انجام اعمال عبادی داشتن صبر و تحمل در راه طاعت خداوند است. در آیه ۶۵ سوره مریم خطاب به پیامبر اسلام(ص) دعوت به خویشتن‌داری بر عبادت خداوند می‌کند. در روایات نیز یکی از انواع صبر را صبر بر طاعت و بندگی خداوند دانسته‌اند.[۵۳]
  • خشوع و خضوع: از دیگر آداب و شرایط عبادت، داشتن حالت باطنی خضوع و خشوع در هنگام انجام اعمال عبادی است. خشوع در عبادت را به نهایت افتادگی و کوچکی نسبت به عظمت خداوند تعبیر کرده و ارزش یک عمل عبادی را به خاضعانه و خاشعانه بودن آن مرتبط دانسته‌اند.[۵۴] قرآن کریم یکی از صفات مؤمنین را خواندن نماز در حالت خشوع بیان کرده[۵۵] و بر طبق روایات اعمال بنده زمانی عنوان عبادت به خود می‌گیرد که با خشوع و خضوع انجام شود.[۵۶] در قرآن کریم قساوت قلب را به عنوان یکی از موانع خشوع و خضوع انسان در مقابل ذکر خداوند بیان کرده است.[۵۷]
  • طهارت: انجام بسیاری از اعمال عبادی را مستلزم داشتن طهارت کرده‌اند. آیه ۴۳ سوره نساء خواندن نماز را به شرط داشتن طهارت جایز می‌داند و در دیگر آیات طهارت مکان عبادت و مساجد را از وظایف متولیان امور مذهبی دانسته است.[۵۸]
  • مکان و زمان عبادت نیز از عوامل مهم تأثیر عبادت محسوب شده است. در روایات و سیره اهل بیت(ع) آمده است برای عبادت خود مکانی را در خانه مهیا کرده بودند و در زمان‌های خاصی از شبانه روز وقت خود را برای عبادت و نیایش قرار می‌دادند.[۵۹]

مظاهر و مصادیق عبادت

در متون دینی راه‌های عبادت و بندگی را منحصر در انجام برخی مناسک عبادی مانند نماز و روزه و حج و... ندانسته‌اند بلکه مظاهر و مصادیق دیگری نیز برای عبادت در آیات و روایات ذکر شده است. در این متون علاوه بر مناسک عبادی، نسبت به انجام کارهایی مانند دعا، تفکر، انتظار فرج[۶۰] و کسب روزی حلال به عنوان عبادت خداوند تأکید شده است.

  • مناسک عبادی: مناسک عبادی از جمله نماز، روزه، حج و... مظاهر عبادت خداوند نامیده شد‌اند. در متون دینی به صورت ویژه نماز را به عنوان ستون دین،[۶۱] از مهم‌ترین مصادیق عبادت معرفی و آثار زیادی بر آن بار شده است.[۶۲]
  • دعا: یکی از مظاهر عبادت، دعا کردن و مناجات به ساحت خداوند است. این دستور در آیات[۶۳] و روایات و سیره اهل بیت(ع) جایگاه ویژه‌ای دارد، به صورتی که پیامبر اسلام(ص) دعا را مخ عبادت[۶۴] و امام علی(ع) آن را محبوب‌ترین اعمال نزد خداوند[۶۵] معرفی کرده است.
  • کسب روزی حلال: به دست آوردن روزی حلال و تامین معیشت خانواده در روایات به عنوان یکی از اجزا برتر عبادت خداوند[۶۶] معرفی شده است.
  • تفکر: در روایات از تفکر یا لحظه‌ای تفکر و تعقل درباره قدرت و امر خدا به عنوان بالاترین عبادت‌ها نام برده شده است؛ زیرا این نوع تفکر انسان را به خوبی و احسان و عمل به آن راهنمایی می‌کند.[۶۷]

موانع عبادت

انجام اعمال عبادی گاه با موانعی روبرو می‌شود که از جمله موانع می‌توان به تفاخر، تکبر، جهل، دنیاگرایی و حرام خواری اشاره کرد.
در آیه ۳۶ سوره نساء تکبر و تفاخر دو عامل بازدارنده از عبادت خداوند معرفی شده و در آیات دیگری نیز دوری از تکبر را شرط نیل به عبادت خدا می‌داند.[۶۸] در آیه ۶۴ سوره زمر نیز از جهالت و نادانی به عنوان عامل عبادت غیرخدا نام برده شده است.
در سخنی از امام علی(ع) وابستگی به دنیا و اشتغال زیاد به آن به عنوان مانع اصلی عبادت خدا و ترک دنیا دوستی هم عامل اصلی در رسیدن انسان به کمال معرفی شده است.[۶۹] در قرآن نیز مؤمنین را از غفلت از یاد خدا به خاطر اموال و اولاد برحذر می‌دارد.[۷۰]
حرام‌خواری نیز از موانع جدی در مسیر عبادت و بندگی خدا معرفی شده است. پیامبر اسلام(ص) عبادت همراه با خوردن مال حرام را مانند ساختن بنا بر روی شن‌زار می‌داند.[۷۱]

عبادت‌کنندگان

در قرآن، روایات و کتب تاریخی برخی از شخصیت‌ها به عنوان عبادت‌کنندگان مشهور و معروف شده‌اند. ابراهیم(ع)،[۷۲] اسحاق نبی،[۷۳] اصحاب کهف،[۷۴] الیاس(ع)،[۷۵] ایوب(ع)،[۷۶] حبیب نجار،[۷۷] زکریا(ع)،[۷۸] سلیمان(ع)،[۷۹] عیسی(ع)،[۸۰] اصحاب صفه،[۸۱] نوح(ع)،[۸۲] محمد(ص)،[۸۳] مریم مقدس،[۸۴] موسی و هارون(ع)،[۸۵] یعقوب(ع)[۸۶] و یوسف(ع)[۸۷] از جمله شخصیت‌هایی هستند که قرآن ویژگی مهم آنان را عبادت خدا می‌داند.

جایگاه عبادت در کتاب مقدس و عهد عتیق

عبادت و پرستش به عنوان یک نیاز فطری در وجود انسان‌ها در رأس تکالیف انسانی، مورد تاکید همه شرایع و ادیان آسمانی قرار گرفته است.[۸۸] واژه عبادت (worship) در کتاب مقدس شامل اعمال و رفتاری است که به خاطر تکریم و احترام به خداوند انجام می‌شود.[۸۹] در عهد عتیق از عبادت به عنوان خدمت یاد شده است و بر وظایف ما در برابر خداوند اشاره دارد.[۹۰] واژه عبادت در آیات زیادی از عهد عتیق بکار رفته است. در دومین فرمان از فرامین ده‌گانه خداوند بندگان را به عبادت و پرستش خود دعوت و از عبادت غیر خدا نهی کرده است.[۹۱]
در عهد عتیق عبادت از جایگاه بالایی برخوردار است به صورتی که خداوند در ضمن میثاق و پیمانی برخورداری قوم بنی‌اسرائیل از نعمات الهی را منوط به انجام عبادت می‌داند؛[۹۲] مساله‌ای که در قرآن نیز به آن اشاره شده است.[۹۳] عبادت در عهد عتیق منحصر به اعمالی از جمله قربانی، صدقه، روزه و... نیست بلکه بسیاری از عرصه‌های زندگی را در برمی‌گیرد و بر هر کاری که انسان به خاطر رضای خدا انجام دهد از جمله جنگ، تفکر، دعا و... نیز شامل می‌شود.[۹۴]

پانویس

  1. دهخدا، لغت‌نامه، ۱۳۷۷ش، ذیل واژه عبادت
  2. ابن منظور، لسان العرب، ۱۴۱۴ق، ذیل واژه عبد؛ راغب اصفهانی،‌ المفردات، ۱۴۱۲ق، ذیل واژه عبد.
  3. سوره فاطر، آیه ۳۵.
  4. مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۹۰ش، ج۲۱، ص۱۹۵-۱۹۶.
  5. طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۸، ص۳۸۸.
  6. مطهری، یادداشت‌های استاد مطهری، ۱۳۹۱ش، ج۶، ص۱۶۰.
  7. سوره توبه، آیه ۳۱؛ سوره یونس، آیه ۲۸-۲۹.
  8. سوره طه، آیه۴۳.
  9. سوره مریم، آیه ۴۴.
  10. سوره عنکبوت، آیه ۱۷ و ۲۵.
  11. سوره زمر، آیه ۱۱؛ سوره اسراء، آیه۲۳؛ سوره هود، آیه۲.
  12. میرزای قمی، جامع الشتات، ۱۴۱۳ق، ج۱، ص۱۷۶؛ مشکینی، مصطلحات الفقه، قم، ص۲۰.
  13. کورانی، فلسفة الصلاة، ۱۹۸۹م، ص۹.
  14. سوره ذاریات، آیه ۵۶.
  15. سوره نحل، آیه۳۶.
  16. مطهری، آزادی معنوی، ۱۳۷۸ش، ص۱۰۹.
  17. نهج‌البلاغه، خطبه ۱۴۷.
  18. طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۴، ص۱۴۰؛ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰، ج۲۲، ص۱۹.
  19. راغب اصفهانی، مفردات الفاظ قرآن، ۱۴۱۲ق، ۳۹۶-۳۹۷ و۵۴۲.
  20. سوره اسراء، آیه ۴۴؛ سوره نحل، آیه ۴۹؛ سوره جمعه، آیه ۱.
  21. طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۴۱۵.
  22. راغب اصفهانی، مفردات الفاظ قرآن، ۱۴۱۲ق، ص۵۴۲.
  23. طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۴۱۵.
  24. سوره بقره، آیه ۲۱؛ سوره نساء، آیه ۳۶.
  25. نهج‌البلاغه (صبحی صالح)، ۱۴۱۴ق، ص۵۱۰، حکمت ۲۳۴؛ ابن ابی جمهور، عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة، ۱۴۰۵ق، ج۱، ص۲۰.
  26. دیوان حافظ، غزلیات حافظ، عزل ۱۷۷.https://ganjoor.net/hafez/ghazal/sh177/
  27. سوره نوح، آیه ۳-۴.
  28. سوره سجده، آیه ۱۶-۱۷؛ سوره رعد، آیه ۲۸
  29. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۲۵۲؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۶۸، ص۱۸۴.
  30. سوره بینه، آیه ۵.
  31. سوره انبیاء، آیه.۷۳
  32. سوره زمر،‌ آیه۲-۳؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۶۷، ص۱۶.
  33. سوره بقره، آیه۲۱.
  34. سوره فتح، آیه ۲۹.
  35. سوره بقره، آیه ۱۷۲؛ سوره نحل، آیه ۱۱۴؛ سوره زمر، آیه۶۶؛ سوره عنکبوت، آیه۱۷.
  36. سوره مریم، آیه۸۱-۸۱.
  37. سوره هود، آیه۵۰-۵۲؛ کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۴۶۸.
  38. سوره یوسف، آیه ۲۱؛ سوره اسراء، آیه۶۴-۶۵؛ سوره عنکبوت، آیه ۴۵؛ ابن اشعث، الجعفریات، تهران، ص۶۶.
  39. سوره نحل، آیه۳۶؛ سوره زخرف، آیه۲۶-۲۷.
  40. سوره کهف، آیه ۲۸.
  41. سوره حجرات، آیه۹۸-۹۹
  42. طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱، ص۲۶.
  43. مرکز فرهنگ و معارف قرآن، برگزیده فرهنگ قرآن، ۱۳۸۸ش، ج۳، ص۲۵۶.
  44. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۶۷، ۲۵۶.
  45. طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۱۳، ص۲۲۵؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۴ش، ج۱۲، ص۳۲۹؛ سیوطی، الدرالمنثور، ۱۴۰۴ق، ج۴، ص۲۰۶-۲۰۸؛ فخر رازی، مفاتیح الغیب، ۱۴۲۰، ج۲۱، ص۴۱۹-۴۲۰.
  46. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۴۳.
  47. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۶۸، ص۲۱۳.
  48. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۸۶.
  49. فیض کاشانی، محجة البیضاء، ۱۳۸۳ق، ج۱، ص۳۶۶.
  50. سوره نساء، آیه ۴۳.
  51. مفید، الاختصاص، ۱۴۱۳ق، ۲۴۵.
  52. کلینی،‌ الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۳، ص۲۶۶.
  53. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۹۱.
  54. خمینی، آداب الصلاة، ۱۳۷۸ش، ص۱۷.
  55. سوره مؤمنون، آیه ۲.
  56. مجلسی،‌ بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۸۱، ص۲۳۰.
  57. سوره حدید، آیه ۱۶.
  58. سوره بقره، آیه ۱۲۵؛ سوره حج، آیه ۲۶.
  59. برقی، محاسن، ۱۳۷۱ق، ج۲، ص۶۱۲.
  60. طوسی، الامالی، ۱۴۱۴ق، ص۴۰۵.
  61. برقی، المحاسن، ۱۳۷۱ش، ج۱، ص۴۴
  62. سوره عنکبوت، آیه ۴۵.
  63. سوره بقره، آیه ۱۸۶؛ سوره غافر، آیه ۶۰.
  64. مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج۹۳، ص۳۰۰.
  65. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۴۶۸.
  66. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۵، ص۷۸.
  67. کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۵۵.
  68. سوره اعراف، آیه ۲۰۶؛ سوره غافر، آیه ۶؛ سوره سجده، آیه ۱۵.
  69. نهج‌البلاغه (صبحی صالح)، ۱۴۱۴ق، ص۵۴۵، حکمت۳۹۱.
  70. سوره منافقون، آیه۹.
  71. مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۸۱، ص۲۵۸.
  72. سوره ابراهیم، آیه۳۵، ۴۰؛ سوره صافات، آیه ۱۰۹.
  73. سوره انبیاء، آیه ۷۲-۷۳.
  74. سوره کهف، آیه ۹، ۱۴.
  75. سوره صافات، آیه۱۳۲.
  76. سوره انبیاء، آیه ۸۳-۸۴.
  77. سوره یس، آیه ۲۰-۲۱.
  78. سوره آل عمران، آیه۳۸، ۴۱.
  79. سوره سبأ، آیه۱۲-۱۳.
  80. سوره نساء،‌ آیه۱۷۲.
  81. سوره انعام، آیه۵۲.
  82. سوره صافات، آیه۸۱.
  83. سوره فتح، آیه ۲۹.
  84. سوره آل عمران، آیه۴۳.
  85. سوره اعراف، ۱۴۲؛ سوره صافات، آیه ۱۲۲.
  86. سوره بقره، آیه۱۲۳؛ سوره انبیاء، آیه۷۲.
  87. سوره یوسف، آیه ۲۴.
  88. شیاسی ارانی، جایگاه عبادت در قرآن و عهد عتیق، ۱۳۹۱ش.
  89. محمدیان، دائرة المعارف کتاب مقدس، ۱۳۸۳ش، ص۴۱۴.
  90. ماسون، قرآن و کتاب مقدس، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۵۹۷.
  91. (تثنیه، ۵: ۷-۹)
  92. شیاسی ارانی، جایگاه عبادت در قرآن و عهد عتیق، ۱۳۹۱ش.
  93. سوره بقره، آیه ۸۳.
  94. شیاسی ارانی، جایگاه عبادت در قرآن و عهد عتیق، ص۳۰.

منابع

  • قرآن کریم
  • نهج‌البلاغه (صبحی صالح)، مصحح فیض الإسلام، قم، هجرت، ۱۴۱۴ق.
  • ابن اشعث، محمد بن محمد، الجعفریات، تهران، مکتبة النینوی الحدیثة، بی‌تا.
  • ابن منظور، ابوالفضل، لسان العرب، بیروت، دارالفکر -‌دار الصادر، ۱۴۱۴ق.
  • برقی، احمد بن محمد، المحاسن، مصحح جلال الدین محدث، قم،‌ دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۷۱ش.
  • دهخدا، علی‌اکبر، لغت نامه، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
  • خمینی، روح‌الله، آداب الصلاة، تهران، موسسه نشر تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۸ش.
  • راغب اصفهانی، حسین، مفردات فی الفاظ القران، بیروت - شام،‌ دار العلم- الدار الشامیة‌، ۱۴۱۲ق.
  • سیوطی، جلال الدین، الدر المنثور فی تفسیر المأثور، قم، کتابخانه آیةالله مرعشی نجفی، ۱۴۰۴ق.
  • شیاسی ارانی، سکینه، احمدرضا مفتاح، «جایگاه عبادت در قرآن و عهد عتیق»، مجله معرفت ادیان، شماره ۱۳، ۱۳۹۱ش.
  • طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، ۱۳۹۰ق.
  • ابن أبی جمهور، محمد بن زین الدین، عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة، مصحح مجتبی عراقی، قم،‌ دار سید الشهداء للنشر، ۱۴۰۵ق.
  • فخر رازی، محمد بن عمر، مفاتیح الغیب، بیروت،‌دار احیاء التراث العربی، ۱۴۲۰ق.
  • فیض کاشانی، محسن، محجة البیضاء فی تهذیب الاحیاء، قم، جامعه مدرسین، ۱۳۸۳ق.
  • کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران،‌دار الکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
  • کورانی، علی، فلسفة الصلاة، بیروت،‌دار احیاء التراث العربی، ۱۹۸۹م.
  • ماسون، دنیز، قرآن و کتاب مقدس درون‌مایه‌های مشترک، ترجمة فاطمه سادات تهامی، تهران، دفتر پژوهش و نشر سهروردی، ۱۳۸۵ش.
  • محمدیان، بهران، دائرة المعارف کتاب مقدس، تهران، سرخدار، ۱۳۸۱ش.
  • مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت،‌ دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
  • مرکز فرهنگ و معارف قرآن، برگزیده فرهنگ قرآن، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۸ش.
  • مشکینی، میرزا علی، مصطلحات الفقه، قم، نشر الهادی، ۱۳۷۷ش.
  • مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، صدرا، ۱۳۹۰ش.
  • مطهری، مرتضی، یادداشت‌ها، تهران، صدرا، ۱۳۹۱ش.
  • مفید، محمد بن محمد، الاختصاص، مصحح علی اکبر غفاری و محمود محرمی زرندی، قم، الموتمر العالمی لالفیة الشیخ المفید، ۱۴۱۳ق.
  • مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران،‌ دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۷۴ش.
  • میرزای قمی، ابوالقاسم، جامع الشتات، تهران، موسسه کیهان، ۱۴۱۳ق.