مصر

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
مصر
موقعیت مصر در جهان.png
اطلاعات عمومی
دین رسمی اسلام
جمعیت کل ۸۶,۸۹۵,۰۹۹
مساحت ۱۰۰۱۴۴۹ کیلومتر مربع
حکومت جمهوری
پایتخت قاهره
ادیان(درصد) ۹۰٪ مسلمان و ۱۰٪ مسیحی
آمار شیعیان
جمعیت حدود ۷۰۰ هزار تن
تاریخ تشیع
پیشینه وجود گرایش‌ها و جریان‌های شیعی از قرن نخست هجری
حکومت‌ها فاطمیان اسماعیلی مذهب (۲۹۷-۵۶۷)
احزاب و گروه‌های شیعی
فرق اسماعیلیدوازده امامی
مراکز شیعی
زیارتگاه‌ها رأس الحسین • مقام حضرت زینب(س) • مقبره سیده نفیسه • مقام سر زید بن علی
مؤسسات فرهنگی مجلس الاعلی لرعایه آل البیت • مرکز الامام علی(ع)
شخصیت‌های شیعی
مذهبی شیخ حسن شحاته • صالح الوردانی • محمد الدرینی • احمد راسم النفیس • سید طاهر الهاشمی

مصر کشوری مسلمان‌نشین در شمال شرق قاره آفریقا که گروه کمی از آنها شیعه هستند. شیعیان مصر در شهرهای مختلف پراکنده‌اند و درباره تعداد آنان آمار دقیقی در دست نیست. با این حال آماری که صحیح‌تر به نظر می‌رسد حاکی از حضور یک درصدی شیعیان در این کشور است.

پیشینه تشیع در کشور مصر طولانی و نقطه اوج آن تأسیس و تداوم ۲۵۰ ساله حکومت شیعی فاطمیان است. سابقه تاریخی تشیع در مصر و نیز عواملی مانند رواج مذهب شافعی و تصوف، از جمله عوامل گرایش مردم مصر به اهل بیت(ع) است. از این رو آیین‌هایی مانند زیارت مقبره‌های امامزادگان و سادات نزد مردم مصر رواج دارد.

شکل‌گیری نهضت تقریب مذاهب اسلامی در دهه‌های نخست قرن بیستم میلادی که به ایجاد ارتباط و مفاهمه بین علمای شیعه و مشایخ الازهر انجامید، اغلب همچون نقطه عطفی در حیات فرهنگی تشیع در مصر معاصر ارزیابی می‌شود. شیعیان مصر در دوران معاصر با تأسیس نهادهایی در عرصه‌های فرهنگی و اجتماعی حضوری فعال داشته‌اند. هر چند این فعالیت‌ها از دهه هشتاد میلادی با محدودیت‌ها و سختگیری‌های دولت مصر روبرو شده است. فعالیت‌های شیعیان همواره با مخالفت گروه‌های سلفی تندرو در مصر مواجه بوده که گاه به اعمال خشونت‌هایی علیه شیعیان انجامیده است.

مصر در قرآن

واژه مصر پنج بار در قرآن ذکر شده است[۱] و در هر پنج مورد به سرزمينی اشاره دارد که حضرت يوسف‌ از کنعان (فلسطین) به آن سفر کرد و حضرت موسی و قوم او از آن به سوی ارض مقدس (کنعان، فلسطين) مهاجرت نمودند.

قرآن کريم به ساير عوامل جغرافيايی سرزمين مصر نيز اشاره‌هايی دارد؛ از جمله ذخاير و گنجينه‌های زمين مصر، [۲] همچنين قرآن کريم چند بار به رود نيل، واقع در مصر، اشاره کرده است؛ از جمله در سرگذشت افکندن موسای نوزاد در آن، و مباهات فرعون به مديريت شاخه‌های منشعب شده از رود نيل.[۳]

جغرافیا و تاریخ

نقشه مصر

جمهوری عربی مصر، به پایتختی قاهره، در شمال شرق آفریقا واقع شده و با کشورهای لیبی، فلسطین اشغالی و سودان همسایه است و از شمال به دریای مدیترانه و از شرق به دریای سرخ می‌رسد. مصر، مساحتی بیش از یک میلیون کیلومتر مربع دارد.[۴] مصر بر اساس آخرین براوردها، بیش از ۸۶ میلیون نفر جمعیت دارد که ۹۰ درصد آن مسلمان و ۱۰ درصد مسیحی‌اند.[۵]

تاریخ مصر بعد از اسلام

مصر در سال ۲۰ هجری قمری و به فرماندهی عمرو بن عاص به دست مسلمانان فتح شد.[۶] با گسترش اسلام در مصر و ورود قبایل بزرگ عرب به آن، به‌تدریج فرهنگ یونانی آن به فرهنگ اسلامی تبدیل شد و زبان عربی در آن پذیرفته شد. در در دوره امویان و سده‌های نخست خلافت عباسی، مصر یکی از ایالات اسلامی بود که حاکم آن از سوی مرکز خلافت منصوب می‌شد. نخستین بار ابن طولون، فرمانداری که در زمان خلافت معتز عباسی، به مصر فرستاده شد، در اداره مصر استقلالی به دست آورد و افزون بر مصر، شامات را نیز به قلمرو خود افزود. بعد از مرگ ابن طولون در سال ۲۷۰ق، فرزندانش بر جای او نشستند تا اینکه در سال ۲۹۲ق، بار دیگر عباسیان بر مصر غلبه یافتند.[۷]

بار دیگر محمد بن طغج، معروف به اخشید، حکومت مصر را مستقل ساخت؛ او در سال ۳۲۳ق به عنوان فرماندار عباسیان وارد مصر شده بود.[۸] پس از درگذشت اخشید در سال ۳۳۴ق، ابوالمِسک کافور، ابتدا به عنوان سرپرست پسران اخشید و سپس به شکل مستقل و به عنوان حاکم مصر، قدرت را تا زمان مرگش در ۳۵۷ق در دست داشت.[۹]

پس از مرگ کافور، فاطمیان اسماعیلی‌مذهب که پیش‌تر در افریقیه، تونس امروزی، حکومت قدرتمندی تاسیس کرده بودند، در سال ۳۵۸ق بر مصر غلبه کردند. سلسله فاطمیان، حدود دویست سال بعد، در سال ۵۶۷ق، به دست صلاح‌الدین ایوبی از میان رفت. ایوبیان که مصر و شام را زیر سلطه داشتند، در سال ۶۴۸ توسط حکومت ممالیک از میان رفتند. ممالیک، در آغاز غلامان نظامی در خدمت سلاطین ایوبی بودند؛ ولی کم‌کم با وارد شدن به اختلافات سیاسی ایوبیان، بر اوضاع مصر مسلط شدند. چندی بعد شاخه‌ای دیگر از ممالیک که به ممالیک چرکسی یا برجیه مشهورند، حکومت مصر را بر عهده گرفتند. ممالیک به دست سلطان سلیم عثمانی در سال ۹۲۳ق شکست خوردند و مصر به قلمرو سلطنت عثمانی افزوده شد.[۱۰]

حاکمان مصر در دوران عثمانی تا اواخر قرن هجدهم میلادی، نایب‌السلطنه‌هایی بودند که از سوی سلطان عثمانی گماشته می‌شدند و در قلمرو خود از استقلال زیادی برخوردار بودند.[۱۱] در سال ۱۲۱۳ق ناپلئون بناپارت (۱۷۶۹-۱۸۲۱م) به مصر حمله کرد تا با دسترسی به دریای سرخ، به متصرفات بریتانیا در هندوستان و شرق آسیا نزدیک شود، اما بعد از مدتی از نیروهای عثمانی و انگلیس که ضد فرانسه متحد شده‌ بودند، شکست خورد. در دوره هرج و مرجی که بعد از این واقعه ایجاد شد، محمد علی، فرمانده یکی از واحدهای نظامی آلبانیایی که از سوی سلطان عثمانی برای مقابله با فرانسه به مصر فرستاده شده بود، بر سایر رقبا پیروز شد و قدرت را در مصر در اختیار گرفت.[۱۲] پس از آن، گرچه مصر بخشی از امپراتوری عثمانی بود، اما در عمل خودمختار محسوب می‌شد بعد از محمد علی، فرزندان وی به حکومت رسیدند، تا آنکه در سال ۱۹۵۲م، فاروق، آخرین فرد این خاندان، با انقلابی که به برپایی جمهوری مصر و ریاست‌ جمهوری جمال عبدالناصر (۱۹۱۸-۱۹۷۰م) انجامید، از حکومت برکنار شد.[۱۳]

تاریخ تشیع در مصر

به باور پژوهشگران شیعی، پیشینه حضور گروه‌های طرفدار امام علی(ع) در مصر، مربوط به دهه‌های نخست اسلامی است و آن را ناشی از حضور برخی از صحابه پیامبر مانند ابوذر، ابوایوب انصاری و مقداد در ماجرای فتح مصر می‌دانند که از یاران و علاقمندان امام علی(ع) بوده‌اند.[۱۴]

نویسندگان اهل سنت نیز به شیعه بودن مردم مصر قبل از رواج گرایش‌های عثمانی، که حاصل غلبه معاویه و امویان بر مصر بوده، اشاره کرده‌اند؛ از جمله مقریزی، تاریخ‌نگار مشهور مصر، فعالیت‌های عبدالله بن سبا را که از نظر اهل سنت پایه‌گذار تشیع دانسته می‌شود، عامل گسترش تشیع در این سرزمین دانسته است.[۱۵]

امام علی(ع) در دوره خلافت خود، ابتدا قیس بن سعد بن عباده را به مصر فرستاد و بیشتر مردم مصر، جز گروهی از طرفداران عثمان، با علی(ع) بیعت کردند.[۱۶] چندی بعد، محمد بن ابی بکر از سوی امام علی(ع) به حکومت مصر رسید، اما در زمان وی، لشکر معاویه به رهبری عمرو‌عاص به مصر حمله و آن را تصرف کردند.

دوران خلافت امویان و عباسیان

با وجود سلطه امویان بر مصر، گرایش‌های شیعی در این سرزمین به طور کامل از بین نرفت. وجود گرایش‌های شیعی و علوی در مصر، و دوری آن از مرکز خلافت، باعث شد برخی از قیام‌کنندگان علوی، به مصر بروند. از جمله قیام‌های علویان در مصر می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • در سال ۱۴۴ق، علی بن محمد بن عبدالله وارد مصر شد تا برای برادرش محمد بن عبدالله، معروف به نفس زکیه تبلیغ کند. حمید بن قحطبه که در آن ایام والی مصر بود، گرایش شیعی داشت و مدتی فعالیت علی بن محمد را پنهان کرد و بعدا به همین دلیل از ولایت مصر عزل شد. علی بن محمد در سال ۱۴۵ق در مصر قیام کرد، اما قیامش با شکست مواجه شد.
  • قیام ابن ارقط در سال ۲۵۲ق در اسکندریه.[۱۷]
  • قیام احمد بن ابراهیم بن عبدالله بن طباطبا در ۲۵۴ق در صعید.[۱۸]
  • قیام احمد بن محمد بن عبدالله بن طباطبا در سال ۲۵۵ق در نزدیکی اسکندریه.[۱۹]
  • قیام ابراهیم بن محمد، از نوادگان امام علی(ع)، معروف به ابن صوفی، در سال ۲۵۶ق در زمان حکومت طولونیان بر مصر، در منطقه صعید و در شهر اسنا.[۲۰]

چنانکه مقریزی در کتاب خود، المواعظ و الاعتبار شرح داده، پس از آنکه در عاشورای ۳۵۰ق، شیعیان در مزار کلثوم، از نوادگان امام صادق(ع) جمع شدند و به عزاداری پرداختند، مأموران اموی به آنها حمله کرده و بسیاری را کشتند و پس از آن فشار بر شیعیان افزایش یافت؛ تا آنجا که برای آزمودن مردم از آنها می‌پرسیدند «دایی‌ات کیست؟» و اگر پاسخی غیر از «معاویه» می‌شنیدند، آنها را مجازات می‌کردند؛ چرا که معتقد بودند معاویه، «خال المؤمنین»، یعنی دایی مؤمنان است.[۲۱] به گفته مقریزی، در این دوران، منادیانی در روز جمعه بر در جامع عتیق فریاد می‌زدند که معاویه دایی مؤمنان است و مناقب او را برمی‌شمردند.[۲۲]

اصحاب ائمه در مصر

برخی از یاران و شیعیان امامان(ع)، در مصر ساکن بوده و یا فرستاده و نماینده یکی از امامان شیعه در این سرزمین بوده‌اند؛ از جمله محمد بن محمد بن اشعث، ‌ احمد بن سهل و حسین بن علی.[۲۳] فعالیت وکلای ائمه مانند معلی بن خنیس و علی بن اسباط در مصر، حاکی از حضور و زندگی گروهی از شیعیان دوازده امامی در این منطقه دانسته شده است.[۲۴]

خلافت فاطمیان

نوشتار اصلی: فاطمیان

فاطمیان، شیعیان اسماعیلی‌مذهب بودند که در سال ۳۵۸ق بر مصر غلبه یافتند و بیش از دو قرن بر آن حاکم بودند. با تصرف مصر به دست فاطمیان، تشیع در این کشور گسترش یافت. فاطمیان با تأسیس نهادهایی به تبلیغ و آموزش فقه و اندیشه شیعی پرداختند؛ از جمله جامع الازهر و ‌دار الحکمه.

آیین‌های شیعی مانند مراسم عزاداری برای شهادت امام حسین(ع) و جشن اعیاد غدیرخم و نیمه شعبان و زیارت بارگاه‌های منسوب به اهل بیت(ع)، در این دوران در مصر رواج یافت. هر چند بعد از غلبه ایوبیان بر مصر، مراکز شیعی در این کشور از میان رفت، اما دوران طولانی خلافت فاطمیان در مصر، موجب شد تشیع و مظاهر آن به بخشی از آداب و سنن مصریان تبدیل شود.

گرایش به اهل بیت(ع)

مردم مصر، اشتراکاتی با اندیشه‌های شیعیان دارند؛ علاقه به اهل بیت(ع) و آیین‌هایی مانند زیات امامزادگان، در میان آنها رواج دارد. بر همین اساس، برخی محققان، مصریان را سنیانی شیعه‌گرا و یا سنی‌مذهبانی با روحیه شیعی توصیف کرده‌اند. سابقه تاریخی تشیع در مصر، مخصوصا دوره طولانی حکومت شیعی فاطمیان، از عوامل نفوذ و ماندگاری برخی از اندیشه‌ها، آداب و آیین‌های شیعی در مردم مصر دانسته شده است.[نیازمند منبع] برخی از این موارد عبارتند از:

زیارت

مقام منسوب به زینب(س) در مصر

زیارت مزار خاندان اهل بیت(ع) و همچنین اولیا و بزرگان صوفی در مصر، بسیار رایج است. از مشهورترین زیارتگاه‌های منسوب به اهل بیت(ع) و یا اصحاب ائمه(ع) که بسیار مورد توجه شیعیان و سایر مردم مصر است، می‌توان موارد زیر را نام برد:[۲۵]:

مهاجرت سادات

مهاجرت سادات و امامزادگان به مصر، از عوامل تاریخی گرایش مصریان به اهل بیت(ع) معرفی شده است. پس از ظهور اسلام، و مخصوصا در دوران خلافت امویان و عباسیان، بسیاری از سادات به مصر مهاجرت کرده و در آنجا ساکن شده‌اند و با عنوان اشراف شناخته شدند.

مسعودی، تعداد مهاجران علوی به مصر را ۷۳ تن دانسته و نویسنده کتاب منتقلة الطالبیة، بیش از هشتاد نفر از طالبیان را نام برده که به مصر مهاجرت کرده‌اند.[۲۶] علویان و سادات، برای دوری از نفوذ حکومت و عوامل آن در مصر، بیشتر در مناطق جنوبی مصر سکونت می‌کرده‌اند. با این حال متوکل عباسی برای جلوگیری از نفوذ سادات در مصر، دستور اخراج آل ابی طالب را از مصر صادر کرد. برخی محققان، این دستور را حاکی از نفوذ علویان در مصر دانسته‌اند.[۲۷]

امروزه جمعیت بزرگی که اشراف خوانده می‌شوند، مخصوصا در بخش‌های جنوبی مصر زندگی می‌کنند و عده‌ای از آنها، شیعه‌اند. بیشتر ساکنان شهر «الاشراف»، در استان قنا، از طالبیان دانسته شده‌اند. همچنین گروهی از اشراف با نام «جعافره» که منسوب به امام جعفر صادق(ع) هستند، در استان‌های قنا و اسوان ساکن‌اند که بیشترشان صوفی و بخشی از آنان شیعیان امامی‌اند.[۲۸]

تصوف

حضور و رواج تصوف در مصر، از دیگر عوامل نفوذ آیین‌ها و اندیشه‌های شیعی در مصر دانسته شده است؛ چرا که صوفیان نیز مانند شیعیان، علاوه بر اعتقاد به امامت و ولایت، پایبند زیارت قبور صالحان و بزرگان دینی هستند. مقابر امامزادگان در مصر، مورد توجه صوفیان و محل برگزاری آیین‌های آنان است. همچنین زیارت قبر مشایخ صوفیه در مصر، رواج بسیاری دارد.[۲۹] صوفیان مصر به ادعیه شیعه مانند دعای کمیل و صحیفه سجادیه اعتقاد دارند و برخی گروه‌های صوفیه به امام زمان(ع) معتقدند. شیوخ بسیاری از گروه‌های صوفیه، از اشراف و سادات هستند و پیوند آنان با اهل بیت(ع) از عوامل محبوبیت آنان در این کشور ارزیابی شده است.[۳۰]

تشیع در مصر معاصر

دارالتقریب

اعضای کمیته مرکزی‌ دارالتقریب

فعالیت دوباره شیعیان مصر در دوره معاصر، ناشی از شکل‌گیری نهضت تقریب مذاهب اسلامی دانسته شده است. تقریب مذاهب، پیوندهایی میان علمای شیعه و بزرگان جامع الازهر ایجاد کرد. شیخ محمدتقی قمی، از جمله عالمانی بود که در بنیان‌گذاری دار التقریب بین المذاهب الاسلامی در سال ۱۹۴۷ میلادی، سهیم بود و از پشتیبانی آیت الله بروجردی در قم برخوردار بود.[۳۱] محمدجواد مغنیه، محمدحسین کاشف الغطاء، سید طالب حسینی الرفاعی و سید مرتضی رضوی، از دیگر علمای شیعه بودند که در جریان تقریب حضور فعال داشتند. برخی از علمای اهل سنت که با این جریان همفکری و همکاری داشتند، عبارتند از محمد مصطفی المراغی، شیخ محمود شلتوت، شیخ عبدالمجید سلیم.[۳۲]

شیخ محمود شلتوت، رئیس جامع الازهر، در سال ۱۹۵۹م، فتوایی مبنی بر جواز پیروی از فقه جعفری صادر کرد و سال‌ها پس از آنکه تدریس علوم شیعه در جامع الازهر توسط ایوبیان ممنوع شده بود،[۳۳] از خواست خود برای تدریس مذهب شیعه در الازهر سخن گفت، و گرچه موفق به انجام آن نشد،[۳۴] اما راه را برای تدریس فقه شیعه در دروس فقه مقارن، باز کرد.[۳۵] در همین زمینه، انتشار کتاب تفسیر مجمع البیان، نوشته فضل بن حسن طبرسی، عالم شیعه، به همراه مقدمه برخی از علمای الازهر از جمله محمود شلتوت، از نتایج تقریب مذاهب اسلامی دانسته شده است.‌ دار التقریب، همچنین از سال ۱۳۶۸ق، تا ۱۳۹۲ق، ۶۰ شماره از مجله‌ای با عنوان رسالة الاسلام منتشر می‌کرد که حاوی مقالاتی از علمای شیعه و سنی بود.[۳۶]

جمعیت آل البیت

جمعیت آل البیت، در سال ۱۹۷۳م راه‌اندازی شد[۳۷] و یکی از اعضای اصلی آن، سید طالب الرفاعی بود.[۳۸] کتاب‌هایی مانند المراجعات، در اثبات حقانیت شیعه، نوشته سید عبدالحسین شرف الدین، کتاب علی لاسواه، در اثبات خلافت امام علی(ع)، نوشته محمدرضی رضوی، و التشیع ظاهرة طبیعیة فی اطار الدعوة الاسلامیة، نوشته سید محمدباقر صدر، از آثار چاپ‌شده توسط جمعیت آل البیت بوده‌اند.[۳۹]

پیروزی انقلاب اسلامی در ایران در سال ۱۳۵۷ش، و اختلافات دولت مصر و ایران، به تعطیلی جمعیت آل البیت منجر شد.[۴۰]

سختگیری‌ها بر شیعه

با وقوع انقلاب اسلامی در ایران و اختلافات دو حکومت بر سر مسائل فلسطین که به روابط خصمانه انجامید، شیعیان مصر تحت فشار قرار گرفته و کتاب‌هایی بر ضد شیعه انتشار یافت؛ از جمله کتاب «المخطوط العرضة لدین الشیعه»، نوشته محب الدین الخطیب، و تشیع، دینی متفاوت از اسلام دانسته شد. در همین زمینه دولت مصر، در سال ۱۹۸۸م، گروهی از شیعیان را به اتهام ارتباط با ایران دستگیر کرد.[۴۱]

شیعه بعد از انقلاب مصر

پس از سقوط حسنی مبارک،‌ رئیس جمهور مصر، در سال ۱۳۸۹ش (۲۰۱۱م)،[۴۲] گرچه محدودیت‌های جریان‌های اسلامی در مصر از میان رفت، اما فشارها بر شیعیان همچنان باقی ماند و برای نمونه، در دوره وزارت شیخ طلعت عفیفی، حضور تفکر شیعی در مصر، ممنوع اعلام شد و هر گونه فعالیت شیعی در مساجد منع شد.[۴۳] همچنین برخی چهره‌های شیعه مصر، به اتهام توهین به صحابه پیامبر(ص) و نیز جاسوسی، مورد خشونت گروه‌های تندرو مذهبی و یا محاکمه قرار گرفته‌اند.[۴۴] سیاست مذهبی مصر در مواجهه با شیعیان پس از سقوط حسنی مبارک، تداوم سیاست‌های دینی پیش از آن، مبتنی بر حصر شیعیان تلقی شده است.[۴۵]

در این دوره، با افزایش تحرکات گروه‌های سلفی، حملات علیه شیعیان شدت گرفت؛ از آن جمله‌اند حمله به دفتر حفظ منافع ایران در مصر، حمله به برگزارکنندگان مراسم عاشورا و برگزاری کنفرانس‌های ضدشیعی.[۴۶] بنابر گزارش‌های موجود، شیعیان مصر با وجود برخورداری از تحصیلات کافی، اما به مراکز دولتی کشور خود راه پیدا نمی‌کنند و بیشتر در بخش تجارت و کشاورزی مشغول به کارند.[۴۷] شیعیان همچنین از تشکیل حزب رسمی، ساخت حسینیه، و داشتن نماینده در مجلس محروم‌اند.[۴۸]

شیعیان امروز

ضریح راس الحسین در قاهره

درباره تعداد شیعیان در مصر آمار دقیقی در دست نیست و منابع گوناگون، آمارهایی بسیار متغایر را اعلام می‌کنند. در حالی که برخی منابع تعداد شیعیان را کمتر از یک میلیون و حدود ۶۰۰ تا ۷۰۰ هزار تن برآورد کرده‌اند[۴۹]، برخی با احتساب گروههایی از صوفیه، تعداد شیعیان را بسیار بیشتر و تا ۵ یا ۶ میلیون تن دانسته‌اند.[۵۰][۵۱]

شیعیان در مناطق مختلفی از مصر از جمله شهرهای منصوره و طنطا در شمال مصر و نیز مناطقی از جنوب مصر مانند اسوان و قنا در منطقه صعید و شهرهای اسنا، ارفو، ارمنت و قفطا زندگی می‌کنند.[۵۲]

فعالان شیعی

در دهه‌های اخیر تعدادی از شخصیت‌های فرهنگی و اجتماعی شیعی رهبری بخشی از فعالیت‌های اجتماعی شیعیان را بر عهده داشته‌اند که افراد زیر برخی از مشهورترین این افراداند:

  • صالح الوردانی: روزنامه‌نگار مصری، متولد ۱۹۵۲ میلادی که در سال ۱۹۸۱ به مذهب شیعی در آمد و کتاب‌های زیادی درباره مذهب شیعه نگاشت که از جمله آن‌ها می‌توان به: الحرکه الاسلامیه فی مصر، الواقع و التحدیات، ‌الشیعه فی مصر، مصر و ایران و... اشاره کرد.[۵۳] او همچنین به تاسیس انتشارات دارالبدایه و دارالهدف و مدیریت برخی فعالیت‌های مذهبی شیعیان پرداخت. صالح الوردانی از جمله رهبران شیعی مصر است که چند بار در دهه هشتاد میلادی بازداشت شد.[۵۴]
  • محمد الدرینی: از فعالان شیعه که در حوزه‌های مختلف اجتماعی و فرهنگی فعالیت داشته است. بارها به دلیل فعالیت‌های شیعی و اعتراض به محدودیت‌ها بازداشت و زندانی شد.[۵۵] از جمله کتاب‌های او شیعه مصر و القریه التی فی حاضرة البحر و عاصمه الجهنم است.
  • احمد راسم النفیس: پزشک متولد ۱۹۵۲ که در آغاز از اعضای گروه اخوان المسلمین بود و بعد از جدا شدن از آن در سال ۱۹۹۶ شیعه شد. از جمله کتاب‌هایش الطریق الی آل البیت و اول الطریق و علی الخط الحسین را می‌توان نام برد. سایت خبری النفیس نیز به ریاست او به پوشش اخبار شیعیان مصر و انعکاس نظرات وی می‌پردازد.
شیخ حسن شحاته که به دست تکفیریان تندرو کشته شد
  • حسن شحاته:‌ خطیب مشهور شیعی در سال ۱۹۴۶ به دنیا آمد. او از فارغ التحصیلان الازهر بود که به مذهب شیعی در امد و دو بار از ایران دیدار کرد. ‌وی بعد از اعلام تشیع، مدتی بازداشت شد و در سال ۲۰۰۹ نیز بار دیگر به زندان افتاد. حسن شحاته در سال ۱۳۹۲ شمسی در روستای جیزه در مراسم بزرگداشت تولد امام زمان(عج) مورد حمله تکفیری‌ها قرار گرفت و به طرزی وحشیانه کشته شد.[۵۶]
  • سید طاهر الهاشمی: از فعالان سیاسی و اجتماعی شیعه در مصر است. او سایتی با نام السید الطاهر الهاشمی نیز دارد که به درج سخنان و نوشته‌های وی و بررسی اخبار شیعیان می‌پردازد.
  • دکتر مصباح الردینی: از محققان دانشگاه الازهر و از مرشدان اخوان المسلمین مصر است که پس از چهار سال تحقیقات گسترده در مورد تشیع، در ۷۳ سالگی به مذهب شیعه اثناعشری گرویده است. وی به مدت ۴۰ سال در آمریکا به تبلیغ اسلام مشغول بوده و در کالیفرنیا مساجد و مراکز اسلامی زیادی بنا نهاده است. الردینی از همکاران سابق یوسف القرضاوی، رییس اتحادیه علمای اسلام و پدر معنوی اخوان المسلمین، و از استادان «محمد مرسی» رئیس جمهور سابق مصر، محسوب می‌شود.[۵۷]

نهادهای شیعی در مصر

امروزه شیعیان مصر افزون بر برگزاری آیین‌های شیعی بخصوص عزاداری ایام محرم در حسینیه‌ها و زیارتگاه‌ها، در قالب تشکل‌ها و گروه‌های مختلف، به فعالیت‌های سیاسی و اجتماعی گوناگونی می‌پردازند. از جمله موسساتی که به فعالیت‌های مذهبی و اجتماعی شیعیان اختصاص دارند می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • المجلس الاعلی لآل البیت که مجله صوت آل البیت را منتشر می‌کند؛
  • مرکز الامام علی که موسسه‌ای حقوقی با هدف حمایت از شیعیان در دعاوی سیاسی و حقوقی تاسیس شده؛
  • جمعیت الحوراء که موسسه‌ای خیریه است؛
  • مرکز علوم آل البیت که به فعالیت‌های علمی می‌پردازد؛

ناشران شیعه

افزون بر سایر نهادهای شیعی، برخی از موسسات انتشاراتی نیز در مصر به دست شیعیان و با هدف نشر آثار شیعی تاسیس شدند[۵۸]. از جمله این موسسات انتشاراتی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • دارالنجاح: نخستین موسسه انتشاراتی شیعی در مصر به سال ۱۹۵۲ میلادی به ریاست سید مرتضی رضوی تاسیس شد و برخی از کتاب‌های مهم شیعی مانند تفسیر القرآن الکریم نوشته سید شبر وسائل الشعیه، مصادر الحدیث عند الامامیه، اصل اشیعه و اصولها، شیعه و فنون الاسلام و شیعه فی التاریخ نوشته محمد الزین را به چاپ رساند.
  • دارالبدایه: در سال ۱۹۸۶ میلادی به ریاست صالح الوردانی تاسیس شد و کتاب‌هایی مانند البعث الاسلامی و المجتمع الاسلامی نوشته سید محمد المدرسی و کتاب کیف نقهر الخوف نوشته شیخ حسن صفار و کتاب‌های دیگر را منتشر کرد. فعالیت این انتشارات پس از مدتی با مخالفت‌هایی از سوی گرایش‌های سلفی مواجه شد. فعالیت دارالبدایه همزمان با دوران سختگیری‌ها بر شیعیان مصر بود و بعد از مدتی به اتهام همکاری با ایران تعطیل شد.[۵۹]
  • دارالهدف: در سال ۱۹۸۹ میلادی به دست صالح الوردانی تاسیس شد و امروزه نیز به فعالیت خود ادامه می‌دهد.
  • دار بن لقمان
  • مرکز الفجر للدراسات و البحوث و النشر و التوزیع

پیوند به بیرون

پانویس

  1. سوره بقره، آیه ۶۱؛ سوره يوسف، آیه ۲۱؛ سوره يوسف، آیه ۹۹؛ سوره يونس، آیه ۸۷؛ سوره زخرف، آیه ۵۱.
  2. سوره دخان، آیه ۲۵ـ۲۶؛ سوره زخرف، آیه ۵۱.
  3. سوره قصص، آیه ۷؛ سوره زخرف، آیه ۵۱.
  4. تکیه‌ای، مصر، ۱۳۷۵ش، ص۱.
  5. «world fact book»..
  6. بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۸۸م، ص۲۱۰.
  7. ابن خلدون، تاریخ، ۱۹۸۸م، ج۴، ص۴۰۲.
  8. ابن تغری بردی، النجوم الزاهره، ۱۳۹۲ق، ج۳، ص۲۵۱.
  9. ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ۱۹۶۵م، ج۸، ص۴۵۷.
  10. باسورث، سلسله‌های اسلامی، ۱۳۸۱ش، ص۱۴۹-۱۵۸.
  11. منسفیلد، تاریخ خاورمیانه، ۱۳۸۸ش، ص۳۷.
  12. هولت، تاریخ اسلام کمبریج، ۱۳۸۸ش، ص۵۰۵.
  13. منسفیلد، تاریخ خاورمیانه، ۱۳۸۸ش، ص۵۶.
  14. جلیلی، «گرایشهای شیعی در مصر تا میانه سده سوم هجری»، ص۶۸؛ پاک آیین، «مودة آل البیت(ع) فی مصر»، ص۲۱۸.
  15. مقریزی، المواعظ و الاعتبار، ۱۴۲۴ق، ج۴، ص۱۵۲.
  16. بلاذری، انساب الاشراف، ۱۹۹۶م، ج۲، ص۳۸۹.
  17. مقریزی، المواعظ و الاعتبار، ۱۴۲۴ق، ج۴، ص۳۸۵.
  18. مقریزی، المواعظ و الاعتبار، ۱۴۲۴ق، ج۴، ص۳۸۵.
  19. مقریزی، المواعظ و الاعتبار، ۱۴۲۴ق، ج۴، ص۳۸۶.
  20. ابن خلدون، تاریخ، ۱۹۸۸م، ج۴، ص۳۹۲.
  21. مقریزی، المواعظ و الاعتبار، ۱۴۲۴ق، ج۴، ص۳۸۷.
  22. مقریزی، المواعظ و الاعتبار، ۱۴۲۴ق، ج۴، ص۳۸۷.
  23. جلیلی، «گرایشهای شیعی در مصر»، ص۷۶.
  24. جباری، سازمان وکالت، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۱۰۶-۱۰۷.
  25. حسینی، «شیعیان مصر؛ گذشته و حال»، ص۲۶.
  26. ابن طباطبا، منتقلة الطالبیة، ۱۳۸۸ق، ص۲۹۱-۳۰۶.
  27. جباری، سازمان وکالت، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۱۰۷.
  28. جعفریان، اطلس شیعه، ص؛در مصر، پرتال اهل بیت.
  29. صداقت، «شایستگی زیارت اهل قبور...»، ص۹۷.
  30. وردانی، مصاحبه، ص۱۴.
  31. امیر دهی، پیشگامان تقریب، ص۱۱۳.
  32. هویدی، تجربه التقریب بین المذاهب، ص۸۹.
  33. میرعلی، «نقش سیدجمال در تغییر نظام آموزشی الازهر...»، ص۱۳۴.
  34. «آراء و احادیث»، ص۲۳۹.
  35. «آراء و احادیث»، ص۲۳۹.
  36. آذرشب، التقریب فی القرن الماضی، ص۷۲-۷۳؛ «رسالة الإسلام».
  37. وردانی، شیعه در مصر، ۱۳۸۲ش، ص۲۰۱.
  38. وردانی، شیعه در مصر، ۱۳۸۲ش، ص۲۰۲.
  39. وردانی، شیعه در مصر، ۱۳۸۲ش، ص۲۰۲.
  40. وردانی، شیعه در مصر، ۱۳۸۲ش، ص۲۰۳.
  41. وردانی، شیعه در مصر، ۱۳۸۲ش، ص۱۷۱.
  42. صفوی، مصر، ۱۳۹۵ش، ص۸۸.
  43. صفوی، مصر، ۱۳۹۵ش، ص۹۳-۹۴.
  44. [ http://english.ahram.org.eg/News/67170.aspx%7C«The Shias: Egypt's forgotten Muslim minority».]
  45. صفوی، مصر، ۱۳۹۵ش، ص۹۴ و ۹۷.
  46. صفوی، مصر، ۱۳۹۵ش، ص۱۱۲.
  47. صفوی، مصر، ۱۳۹۵ش، ص۱۲۸.
  48. صفوی، مصر، ۱۳۹۵ش، ص۱۲۹.
  49. پرتال اهل بیت.
  50. التشیع فی افریقیا، ۲۰۱۱م، ص۶۳۵.
  51. شیعه نیوز.
  52. حسینی، شیعیان مصر، ‌گذشته و حال، ص۲۸؛ التشیع فی افریقیا، ۲۰۱۱م، ص۶۳۶.
  53. مرکز الابحاث العقائدیه.
  54. الموقع الرسمی للکاتب صالح الوردانی.
  55. ایرنا: یکی از رهبران شیعه مصر برای بار هفتم بازداشت شد.
  56. مرکز الابحاث العقائدیه.
  57. «تشرف استاد الازهر و اخوانی شیعه شده به حرم امام علی(ع)».
  58. التشیع فی افریقیا، ۲۰۱۱م، ص۶۳۹-۶۴۱.
  59. وردانی، شیعه در مصر، ۱۳۸۲ش، ص۱۸۶.

منابع

  • آذر شب، محمد علی، «التقریب فی القرن الماضی»، در مجله رساله التقریب، شماره ۴۶، دی ۱۳۸۶ش.
  • «آراء و احادیث»، در مجله الازهر، ش۱۲، صفر ۱۳۷۹ق.
  • ابن اثیر، عزالدین علی بن ابی الکرم، الکامل فی التاریخ، بیروت، ‌ دار صادر، ۱۹۶۵م.
  • ابن تغری بردی، یوس، تحقیق فهیم محمود شلتوت، قاهره، المواعظ و الاعتبار فی ذکر الخطط و الاثار، ۱۳۹۲ق.
  • ابن خلدون، عبدالرحمن بن محمد، تاریخ: دیوان مبتدا و الخبر فی تاریخ العرب، تحقیق خلیل شحاده، دارالفکر، ۱۹۸۸م.
  • ابن طباطبا، ابراهیم بن ناصر، منتقلة الطالبیة، تحقیق محمدمهدی خرسان، نجف، المکتبة الحیدریة، ۱۳۸۸ق/۱۹۶۸م.
  • باسورث، کلیفورد ادموند، سلسله‌های اسلامی جدید: راهنمای گاهشماری و تبارشماری، ترجمه فریدون بدره‌ای، تهران، مرکز بازشناسی اسلام و ایران، ۱۳۸۱ش.
  • بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، تحقیق سهیل زکار و ریاض زرکلی، بیروت، دار الفکر، ۱۹۹۶م.
  • بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، بیروت، ‌ دار و مکتبة الهلال، ۱۹۸۸م.
  • پاک آیین، محسن، «مودة آل البیت(ع) فی مصر»، ترجمه عباس الاسدی، در مجله رساله الثقلین، شماره ۱۳، ۱۳۷۴ش.

«تشرف استاد الازهر و اخوانی شیعه شده به حرم امام علی(ع)»، در خبرگزاری ابنا، تاریخ درج مطلب: ۲۶ فروردین ۱۳۹۵ش، تاریخ بازدید: ۱۷ آذر ۱۳۹۷ش.

  • التشیع فی مصر، دبی، مرکز المسبار للدراسات و البحوث، ۲۰۱۳م.
  • التشیع فی افریقیا: تقریر خاص باتحاد علماء المسلمین، [ریاض]، مرکز نماء للبحوث و الدراسات، ۲۰۱۱م.
  • تکیه‌ای، مهدی، مصر، تهران، دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی وزارت امور خارجه، ۱۳۷۵ش.
  • جباری، محمدرضا، سازمان وکالت و نقش ان در عصر ائمه، قم، انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۲ش.
  • جعفریان، رسول، اطلس شیعه، تهران، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ۱۳۸۹ش.
  • جلیلی، مهدی، «گرایشهای شیعی در مصر تا میانه سده سوم هجری»، در مجله مطالعات اسلامی، شماره ۵۵، بهار ۱۳۸۱.
  • حسینی، مطهره، «شیعیان مصر؛ گذشته و حال»، در مجله جستارهای سیاسی معاصر، ش۲، ۱۳۸۹ش.
  • «رسالة الإسلام»، سایت بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی، تاریخ بازدید: ۱۷ آذر ۱۳۹۷ش.
  • صفوی، سید حمزه، مصر، تهران، سازمان انتشارات جهاد دانشگاهی، ۱۳۹۵ش.
  • الطبری، محمد بن جریر، تاریخ الطبری: تاریخ الامم و الملوک، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، ‌ دار التراث، ۱۹۶۷م.
  • مقریزی، احمد بن علی، المواعظ و الاعتبار فی ذکر الخطط و الاثار، لندن، موسسه الفرقان للتراث الاسلامی، ۱۴۲۲ق.
  • منسفیلد، پیتر، تاریخ خاورمیانه، ترجمه عبدالعلی اسپهبدی، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۸۸ش.
  • میرعلی، محمدعلی، «نقش سیدجمال در تغییر نظام آموزشی الازهر و تأثیر آن بر تحولات سیاسی اجتماعی مصر»، در مجله معرفت فرهنگی اجتماعی، ش۲۶، بهار ۱۳۹۵ش.
  • وردانی، صالح، شیعه در مصر، ترجمه عبدالحسین بینش، قم، موسسه دائره‌ المعارف فقه اسلامی، ۱۳۸۲ش.
  • الوردانی، صالح، «مصر نگاه از درون»، در مجله کیهان فرهنگی، ش۲۰۵، آبان ۱۳۸۲ش.
  • هولت، پی ام و لمبتون، تاریخ اسلام کمبریج، ترجمه احمد آرام، تهران، امیر کبیر، ۱۳۸۸ش.
  • هویدی، فهمی، تجربه التقریب بین المذاهب، در مجله رسالة التقریب، شماره ۲۹، مهر ۱۳۷۹ش.