خیثمة بن عبدالرحمان

از ويکی شيعه
پرش به: ناوبری، جستجو
خیثمة بن عبدالرحمان
اطلاعات یاران امامان
لقب: جُعْفی
نسب: قبیله مَذجِح
از یاران: امام باقرامام صادق
فعالیت‌های اجتماعی: نقل روایت

خَیثَمة بن عبد الرحمان، راوی امامی قرن دوم قمری و از اصحاب امام باقر(ع) و امام صادق(ع) و از مشاهیر خاندان آل ابی سبره است. خیثمه بسیاری از صحابه پیامبر اکرم (ص) را درک و از برخی آنان روایت کرده است.

از خیثمه روایاتی در فضایل امامان شیعه نقل شده است. روایاتی نیز مبنی بر اعتماد امام باقر و امام صادق به او نقل شده است. رجالیان شیعه و برخی از رجالیان اهل سنت او را توثیق کرده‌اند. نام افرادی چون ابن مسکان و ابوبصیر جزء راویان از او دیده می‌شود.

نسب و کنیه

کنیه‌اش ابوعبدالرحمان است.[۱] نسبش به تیرۀ جُعفی از قبیله مَذجِح می‌رسد.[۲] از این رو به جُعفی مشهور است.[۳] جدش ابوسَبره، یزید بن مالک، اولین فرد از آنان بود که اسلام آورد. و به عنوان فرستاده از جانب قبیله‌اش با پیامبر اکرم (ص) بیعت کرد و دو پسرش سبره و عزیز نیز همراه او بودند، او از یمن به کوفه مهاجرت کرد و در آنجا سکنا گزید.[۴]

پدر خیثمه، عزیز[۵] نام داشت که پیامبر (ص) نام وی را به عبدالرحمان تغییر داد.[۶] کنیۀ عبدالرحمان ابوخیثمه است.[۷]

خاندان

خاندان خثیمه از راویان امامی کوفه بودند که به بنو ابی سبره شناخته می‌شدند.[۸] علاوه بر جد و پدرش که صحابی بودند[۹] برادرانش اسماعیل و جمیل و حصین و برادرزادگانش عمر بن اسماعیل، محمد بن اسماعیل، مصقلة بن اسماعیل، محمد بن حصین، بسطام بن حصین و علی بن یونس بن عبدالرحمان و پسرش زیاد نیز در شمار اصحاب امام باقر و امام صادق علیهم السلام ذکر شده‌اند.[۱۰] که به گفتۀ نجاشی[۱۱] وجاهت اسماعیل بن عبدالرحمان از همه بیشتر است چنانکه طوسی[۱۲] او را تابعی، فقیه و از اصحاب امام باقر و امام صادق علیهما‌السلام شمرده است و ابان بن عثمان، اسحاق بن عمار و صفوان بن یحیی از اصحاب موثق امام صادق (ع) از او روایت کرده‌اند.[۱۳]

اسماعیل در زمان حیات امام صادق (ع) درگذشت[۱۴] و مشمول دعای خیر آن حضرت شد.[۱۵]

بسطام بن حسین نیز از اصحاب امام صادق (ع) و صاحب کتاب است.[۱۶]

صحابی صادقین (ع)

نام خیثمة در شمار اصحاب امام باقر[۱۷]و امام صادق علیهم السلام[۱۸] آمده است، در برخی روایات نیز با نام خیثمة جعفی[۱۹] یا خیثمة بن ابی خیثمة[۲۰] از وی یادشده است.البته این فرد غیر از خیثمة بن ابی خیثمة بصری مکنّا به ابونصر است که در منابع رجالی اهل سنت معرفی شده است.[۲۱]

نجاشی[۲۲] از فردی به نام خیثمه نام برده که صاحب کتاب بوده و محمد بن عیسی بن عبدالله اشعری، از اصحاب امام رضا و امام جواد علیهما السلام، کتاب وی را روایت کرده است. اما با توجه به فاصلۀ زمانی زیاد میان این دو، احتمالاً خیثمه صاحب کتاب غیر از خیثمة بن عبدالرحمان است.[۲۳]

بنابراین گفتۀ طریحی[۲۴] که راه تشخیص خیثمة بن عبدالرحمان را روایت محمد بن عیسی از او دانسته، خطاست. به علاوه هیچ روایتی از این طریق نرسیده است.[۲۵]

وثاقت

رجالیان متقدم شیعه، خیثمه را وجیه و فاضل دانسته‌اند.[۲۶] متأخران نیز با توجه به وصف نجاشی دربارۀ خیثمه و روایاتی که از او نقل شده او را توثیق کرده‌اند.[۲۷]

همچنین روایاتی از امامان متضمن مدح و تصدیق او نقل شده است.[۲۸] مضمون روایات منقول از خیثمه متضمن اعتماد امام باقر و امام صادق علیهما السلام به اوست.[۲۹]

همچنین روایاتی که از او در تبیین جایگاه امامت رسیده، حاکی از معرفت عمیق او در حق امامان شیعه است، از جمله حدیث غدیر[۳۰] و روایاتی در باب فضائل امامان و ویژگی‌های شیعیان.[۳۱] گفته شده که وی ولایت امامان و دشمنی با دشمنان ایشان را شرط اسلام می‌دانسته است.[۳۲]

از خیثمه احادیث تفسیری نیز از امام باقر و امام صادق علیهما السلام در تفاسیر عیاشی و کوفی وارد شده است.[۳۳] [۳۴] رجالیان اهل سنت نیز او را توثیق کرده‌اند.[۳۵]

راویان

خیثمه ۱۳ تن از صحابه پیامبر اکرم (ص) را درک کرده[۳۶] و از افراد ذیل روایت کرده است:

همچنین او را از شاگردان عبدالله بن مسعود دانسته‌اند.[۳۸]

افراد ذیل از او روایت کرده‌اند:

درگذشت

درگذشت او را پس از نبرد جَماجِم و پیش از درگذشت ابو وائل شقیق بن سلمه (درگذشت۸۲ق) دانسته‌اند.[۴۱] هر چند خلیفة بن خیاط[۴۲] سال درگذشت او را ۸۹ یاد کرده است. اما هیچیک از این گفته‌ها دربارۀ سال درگذشت او، با روایت وی از امام باقر و امام صادق علیهما السلام سازگار نیست.

پانویس

  1. طوسی، ص۱۳۳
  2. ابن سعد، ج۶، ص۲۸۶
  3. برقی، ص۱۵؛ طوسی، ص۱۳۳
  4. ابن سعد، ج۱، ۳۲۵-۳۲۶، ج۶، ص۴۹؛ ابن اثیر، ج۵، ص۲۰۶
  5. قس: ابن اثیر، ج۳، ص۲۹۷، که جبار و عبدالعزی نیز ذکر کرده است
  6. ابن سعد، ج۱، ص۳۲۵-۳۲۶، ج۶، ص۵۰، ۲۸۶-۲۸۷؛ احمد بن حنبل، مسند الامام احمد بن حنبل، ج۴، ص۱۷۸
  7. برقی، ص۱۵؛ طوسی، ص۱۴۰؛ ابن اثیر، ج۳، ص۲۹۱، ج۵، ص۱۸۳؛ قس: موحد ابطحی، ج۴، ص۱۴۵، که با استناد به روایتی کنیۀ عبدالرحمان ارا ابوالحُصَین دانسته است.
  8. نجاشی، ص۱۱۰،۱۱۱
  9. ابن عبدالبر، ج۲، ص۵۷۸
  10. نجاشی، ص۱۱۰-۱۱۱؛ طوسی، ص۱۲۴، ۱۵۹، ۱۷۲، ۱۷۷، ۱۹۱، ۲۰۸، ۲۵۲، ۲۷۷، ۲۸۱، ۳۱۱؛ برای تفصیل بیشتر موحد ابطحی، ج۴، ص۱۴۱-۱۵۵
  11. نجاشی، ص۱۱۰
  12. طوسی، ص۱۲۴، ۱۵۹
  13. موحد ابطحی، ج۴، ص۱۴۹-۱۵۰
  14. طوسی، ص۱۵۹
  15. الاختصاص، ص۸۵-۸۶: برای فهرست روایات وی در کتب اربعۀ شیعه نک: اردبیلی، ج۱، ص۹۸
  16. نجاشی، ص۱۱۱
  17. برقی، همانجا؛ طوسی، ص۱۳۳
  18. طوسی، ص۱۹۹
  19. کوفی، ص۷۸، ۱۷۱، ۱۹۱؛ عیاشی، ج۲، ص۳، ۳۱۰؛ ابن بابویه، کمال الدین و تمام النعمة، ج۱، ص۲۰۶، ۳۳۱
  20. عیاشی، ج۲، ص۱۴؛ کلینی، ج۲، ص۳۸
  21. ابن ابی حاتم، ج۳، ص۳۹۴؛ ابن حبّان، ج۴، ص۲۱۴؛ مزّی، ج۸، ص۳۶۹-۳۷۰؛ شوشتری، ج۴، ص۲۱۷-۲۱۸
  22. نجاشی، ص۱۵۴
  23. امین، ج۶، ص۳۶۱-۳۶۲؛ خویی، ج۷، ص۸۰-۸۱؛ مامقانی، ج۲۶، ص۶۲، پانویس؛ قس:شوشتری، ج۴، ص۲۱۷-۲۱۸
  24. طریحی، ص۶۶
  25. مامقانی، ج۲۶، ص۷۲
  26. نجاشی، ص۱۱۰-۱۱۱؛ ابن داوود حلی، ص۸۹؛ علامه حلی، ص۱۳۹
  27. برای نمونه، مامقانی، ج۲۶، ص۷۱-۷۲؛ خویی، ج۷، ص۸۲
  28. برای نمونه نک: کوفی، ص۱۲۴، ۱۹۱-۱۹۲، ۳۱۵؛ کلینی، ج۲، ص۳۸
  29. کوفی، ص۱۷۱، ۳۱۰، ۴۸۹-۴۹۰: حمیری، ص۳۲؛ عیاشی، ج۲، ص۳۱۰؛ کلینی، ج۲، ص۱۷۵-۱۷۶، ۳۰۰
  30. حاکم نیشابوری، ج۳، ص۱۱۶
  31. صفار قمی، ص۷۷، ۸۳، ۱۱۲، ۱۲۵؛ کوفی، ص۴۱۷-۴۱۸؛ کلینی، ج۱، ص۲۲۱؛ ابن بابویه، التوحید، ص۱۵۱؛ ابن بابویه، کمال الدین و تمام النعمة، ج۱، ص۲۰۶، ۳۳۱
  32. کلینی، ج۲، ص۳۸
  33. برای نمونه، ۷۸-۷۹، ۱۲۸، ۱۳۸-۱۳۹
  34. برای نمونه، ج۱، ص۱۰، ۳۷۷، ج۲، ص۳، ۱۴
  35. عجلی، ج۱، ص۳۳۸؛ ابن ابی حاتم، ج۳، ص۳۹۳-۳۹۴؛ ابن حبان، ج۴، ص۲۱۳
  36. ابن سعد، ج۶، ص۲۸۷
  37. مزی، ج۸، ص۳۸۱
  38. نجاشی، ص۱۱۰-۱۱۱؛ قس: احمد حنبل، کتاب العلل و معرفة الرجال، ج۱، ص۱۴۴ که گفته خیثمه از ابن مسعود روایتی نشنیده است، شوشتری، ج۴، ص۲۲۱
  39. مزی، ج۸، ص۳۸۱
  40. اردبیلی، ج۱، ص۲۹۹؛ خویی، ج۷، ص۷۹-۸۰
  41. خلیفة بن خیاط، کتاب الطبقات، ۲۶۵-۲۶۷؛ بخاری، ج۲، قسم۱، ص۲۱۶؛ ابن حبّان، ج۴، ص۲۱۳-۲۱۴
  42. تاریخ، ص۲۳۴-۲۳۵

منابع

  • ابن ابی حاتم، کتاب الجرح و التعدیل، حیدرآباد، دکن، ۱۳۷۱-۱۳۷۳/۱۹۵۲-۱۹۵۳، چاپ افست بیروت، بی‌تا.
  • ابن اثیر، اسدالغابة فی معرفة الصحابة، بیروت، دارالکتب العربی، بی‌تا، چاپ افست تهران، بی‌تا.
  • ابن بابویه، التوحید، چاپ هاشم حسینی طهرانی، قم، ۱۳۵۷ش.
  • ابن بابویه، کمال الدین و تمام النعمة، چاپ علی اکبر غفاری، قم، ۱۳۶۳ش.
  • ابن حِبّان، کتاب، الثقات، حیدرآباد، دکن، ۱۳۹۳-۱۴۰۳/۱۹۷۳-۱۹۸۳م.
  • ابن داوود حلی، کتاب الرجال، چاپ محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف، ۱۳۹۲ق/۱۹۹۲م، چاپ افست قم، بی‌تا.
  • ابن‌سعد، الطبقات‌الكبرى، چاپ احسان عباس، بيروت، ۱۴۰۵/ ۱۹۸۵.
  • ابن عبدالبر،الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، چاپ علی محمد بجاوی، بیروت،۱۴۱۲ق/۱۹۹۲م.
  • احمد بن حنبل، کتاب العلل و معرفة الرجال، چاپ ولی الله عباس، بیروت، ۱۴۰۸ق/۱۹۹۸.
  • احمد بن حنبل، مسند الامام احمد بن حنبل، بیروت، دارصادر، بی‌تا.
  • محمد بن علی اردبیلی، جامع الرواة و ازاحة الاشتباهات عن الطرق و الاسناد، بیروت، ۱۴۰۳ق/۱۸۸۳م.
  • امین، سید محسن، اعیان الشیعة، بیروت، دار التعارف.
  • محمد بن اسماعیل بخاری، کتاب التاریخ الکبیر، دیاربکر، المکتبة الاسلامیة، بی‌تا.
  • احمد بن محمد برقی، کتاب الرجال، در ابن داوود حلی، کتاب الرجال چاپ جلال الدین محدث ارموی، تهران، ۱۳۸۳ش.
  • حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، و بذیلة التلخیص للحافظ الذهبی، بیروت، دارالمعرفة، بی‌تا.
  • عبدالله بن جعفر حمیری، قرب الاسناد، قم، ۱۴۱۳ق.
  • خلیفة بن خیاط، تاریخ خلیفة بن خیاط، روایة بقی بن خالد[مخلد]، چاپ سهیل زکار، بیروت، ۱۴۱۴ق/۱۹۹۳م.
  • خلیفة بن خیاط، کتاب الطبقات، روایة موسی بن زکریا، چاپ سهیل زکار، بیروت، ۱۴۱۴ق/۱۹۹۳م.
  • ابوالقاسم خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۴۱۳ق.
  • شوشتری، محمدتقی، قاموس الرجال، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۱۹ق.
  • محمد بن حسن صفار قمی، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد (ص)، چاپ محسن کوچه باغی تبریزی، قم، ۱۴۰۴ق.
  • فخرالدین محمد بن محمد طریحی، جامع المقال فی ما یتعلق باحوال الحدیث، تهران، ۱۳۷۴؟.
  • احمد بن عبدالله عجلی، معرفة الثقات، چاپ عبدالعلیم عبدالعظیم بستوی، مدینه، ۱۴۰۵ق/۱۹۸۵م.
  • حسن بن یوسف علامه حلی، خلاصة الاقوال فی معرفة الرجال، چاپ جواد قیومی اصفهانی، قم، ۱۴۱۷ق.
  • محمد بن مسعود عیاشی، کتاب التفسیر، چاپ هاشم رسولی محلاتی، قم، ۱۳۸۰-۱۳۸۱، چاپ افست، تهران، بی‌تا.
  • کلینی، الکافی، تحقیق علی اکبر غفاری، دارالکتب الاسلامیه، تهران.
  • فرات بن ابراهیم کوفی، تفسیر فرات کوفی، چاپ محمد کاظم محمودی، تهران، ۱۴۱۰ق/۱۹۹۰م.
  • عبدالله مامقانی،تنقیح المقال فی علم الرجال، چاپ محی الدین مامقانی، قم، ۱۴۲۳ق.
  • الاختصاص محمد بن محمد مفید، چاپ علی اکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیۀ قم، بی‌تا.
  • یوسف بن عبدالرحمان مزّی، تهذیب الکمال فی اسماء الرجال ، چاپ بشّار عوّاد معروف، ۱۴۲۲ق/۲۰۰۲م.
  • محمد علی موحد ابطحی، تهذیب المقال فی تنقیح کتاب الرجال للشیخ اللجلیل ابی العباس احمد بن علی النجاشی، ج۵، قم، ۱۴۱۷ق.
  • احمد بن علی نجاشی، فهرست اسماء مصنفی الشیعة المشتهر ب رجال النجاشی، چاپ موسی شبیری زنجانی، قم، ۱۴۰۷ق.

پیوند به بیرون