مسجد جامع اموی (دمشق)
 | |
| اطلاعات اوليه | |
|---|---|
| بنيانگذار | ولید بن عبدالملک |
| تأسیس | آغاز در ۸۶، ۸۷ یا ۸۸ق؛ پایان در ۹۶ق |
| کاربری | مسجد |
| مکان | 
سوریه، دمشق |
| نامهای دیگر | جامع اموی دمشق |
| وقایع مرتبط | خطبه امام سجاد در شام |
| مشخصات | |
| مساحت | حدود ۱۵٬۰۰۰ متر مربع |
| وضعیت | فعال |
| معماری | |
| سبک | بیزانسی |
مسجد جامع اموی دمشق (الجامع الأموی)، از بناهای تاریخی و مذهبی دمشق است که به دستور ولید بن عبدالملک، ششمین خلیفه اموی، ساخته شد. این بنا در محل عبادتگاهی پیش از اسلام قرار داشت و پس از فتح دمشق به دست مسلمانان (۱۴ یا ۱۷ق)، بخشی از آن به مسجد اختصاص یافت و بخش دیگر در اختیار مسیحیان باقی ماند. ولید بن عبدالملک در سالهای ۸۶ تا ۸۸ق ساخت جامع را آغاز کرد و بخش باقیمانده عبادتگاه مسیحیان را نیز به مسجد افزود؛ بنای جامع پس از مرگ او، در دوره سلیمان بن عبدالملک، برادر و جانشین ولید بن عبدالملک، تکمیل شد. براساس گزارشهای تاریخی، مهندسان رومی، ایرانی، هندی و مغربی در ساخت آن مشارکت داشتند.
مقام رأس الحسین(ع) و نمازگاه امام سجاد(ع) نیز به این مسجد نسبت داده شده و چهار محراب مربوط به مذاهب چهارگانه اهل سنت در آن شناخته شده است. محل غسل تعمید مسیحیان نیز در بخش شرقی جامع قرار گرفته است. مکانهایی منسوب به یحیی(ع)، هود(ع) و خضر(ع) در جامع اموی گزارش شده و به گفته برخی مورخان، «مناره سفید در شرق مسجد جامع دمشق» محل نزول عیسی(ع) معرفی شده است.
باب الزیاده، باب جیرون و باب الناطفین از درهای تاریخی جامع و منارههای شرقی، شمالی و غربی از عناصر شاخص آن به شمار میروند. قبههای جامع اموی شامل قبةالمال، قبةالوضوء، قبةالساعات و قبةالنسر است. قبةالمال در ۱۷۲ق برای نگهداری اموال مسجد، قبةالوضوء در ۳۶۹ق و قبةالساعات در قرن پنجم قمری ساخته شدند. قبةالنسر نیز بر فراز بخش مرکزی شبستان قرار دارد. قبةالوضوء پس از زلزله ۱۱۷۳ق، در ۱۱۸۲ق بازسازی شد.
پیشینه و ساخت
مسجد جامع اموی یا الجامع الأموی در محوطهای قرار دارد که به گفته مسعودی، پیش از ظهور مسیحیت معبدی بزرگ منسوب به ژوپیتر بود و پس از آن به کلیسا و سپس به مسجد تبدیل شد.[۱] براساس گزارش منابع، پس از فتح دمشق به دست مسلمانان (۱۴ یا ۱۷ق)، بخش شرقی این محوطه به مسجد اختصاص یافت و بخش غربی آن همچنان در اختیار مسیحیان باقی ماند؛ این وضعیت تا دوره ولید بن عبدالملک ادامه داشت[۲] و او هنگام تصمیم به ساخت جامع، کلیسای باقیمانده را ویران کرد.[۳]
آغاز ساخت جامع به دستور ولید بن عبدالملک در اواخر سال ۸۶ق گزارش شده است. ساخت بنا حدود ده سال ادامه یافت و در سال ۹۶ق به پایان رسید.[۴] مقدسی از مشارکت مهندسان رومی، ایرانی، هندی و مغربی در ساخت جامع خبر داده و نوشته است که ولید درآمد چند سال سوریه، ۱۸ کشتی طلا و نقره از قبرس و موزائیکهای اهدایی پادشاه روم را برای ساخت آن اختصاص داد.[۵] ابنجبیر نیز طول بنا را ۲۰۰ قدم و عرض آن را ۱۳۵ قدم گزارش کرده است.[۶]
مقامات و مکانهای منسوب
در منابع، مقامهایی منسوب به یحیی(ع)، هود(ع) و خضر(ع) و محل نزول عیسی(ع) در جامع اموی گزارش شده است. قرآن از ولادت یحیی(ع) و برخورداری او از پاکی و تقوا یاد کرده است.[۷] دیگر ویژگیها و سرگذشت او نیز در منابع گزارش شده است. مقام هود(ع) در سمت چپ مقام رأس یحیی و روبهروی چهارمین ستون از شرق معرفی شده و کتیبهای با عبارت «هذا مقام هود النّبی علیهالسلام» و کتیبهای منسوب به دوره ولید در آن شناخته شده است.[۸] قبر هود(ع) در وادیالسلام نجف نیز گزارش شده است. محل نماز خضر(ع) در جنوبشرقی مسجد و نزدیک مناره شرقی دانسته شده و کتیبه «هذا مقام خضر النبی» در نزدیکی محراب اصلی گزارش شده است.[۹] در روایتی نیز از نزول عیسی(ع) در کنار مناره شرقی و وجود سنگ منسوب به موسی(ع) و دوازده چشمه یاد شده است.[۱۰]
به گزارش مورخان، پس از ورود اسیران به شهر، آنها را در ورودی مسجد جامع اموی، بر سکویی جای دادند.[۱۱] امروزه در این مسجد، در مقابل محراب و منبر اصلی مسجد، محلی از سنگ و با نردههای چوبی وجود دارد که معروف به محل استقرار اسیران کربلا است.[۱۲] براساس برخی گزارشها، سر امام حسین(ع) پس از ورود اسیران به دمشق و سه روز آویختهشدن بر باب القصر، در گوشه شمالشرقی مسجد قرار داده شد.[۱۳] مقام رأس الحسین در شمالشرقی مسجد، بنابر یک گزارش، همان مقامی است که پیشتر «مقام علی» نامیده میشده است.[۱۴]
نمازگاه امام سجاد(ع) نیز در شمالشرقی مسجد به آن حضرت منسوب شده و درباره عبادت و خطبه مشهور او در مسجد گزارشهایی نقل شده است.
چهار محراب جامع به مذاهب مالکی، حنفی، حنبلی و شافعی اختصاص داشته و در دوره ممالیک در آنها نماز اقامه میشده است.[۱۵] بخش شرقی مسجد نیز به محل غسل تعمید مسیحیان نسبت داده شده و وجود چاه و استوانههای مرمری در آن گزارش شده است.
دیوار و درها
جامع اموی چهار در داشت که در منابع با نامهای باب جیرون، باب الفرادیس، باب البرید و باب الساعات شناخته شدهاند.[۱۶] درهای جامع با صفحات برنجی زراندود پوشیده شده بود و در کنار هر یک، وضوخانهای مرمرین با فواره و حوضهای مرمرین قرار داشت. مقدسی همچنین از اتاقکهای مرمرین دارای ظروف آب و سازوکاری برای جاری شدن آب در جامع و شستوشوی سالانه دیوارها و کف آن یاد کرده است.[۱۷] ابنجبیر نیز در توصیف جامع، از آبنماها و تأسیسات آبی آن یاد کرده و آنها را از جلوههای قابل توجه بنا دانسته است.[۱۸]
صحن و رواقها
صحن مسجد جامع اموی مستطیلی و حدود ۱۳۲ × ۵۰ متر است و در سه سوی آن رواقهایی قرار دارد. خالد سلطانی نیز ابعاد صحن را تقریباً ۱۳۲ × ۵۰ متر گزارش کرده و از سه رواق پیرامون آن یاد میکند. [۱۹] رواقهای صحن با ستونها و قوسهای متوالی شکل گرفتهاند و در ساختار آنها، همانند شبستان، از قوسهای دوطبقه استفاده شده است. در توصیف معماری مسجد، قوسهای طبقه نخست بزرگ و نیمدایره و قوسهای طبقه دوم به صورت دوگانه بر فراز آنها قرار گرفتهاند. این الگو در رواقهای صحن نیز تکرار شده است.[۲۰]
صحن دارای سه بنای گنبددار است: بنای مرکزی آبنمای وضو را در خود جای داده و دو بنای دیگر در دو سوی صحن قرار گرفتهاند؛ یکی با کارکرد خزانه مسجد و دیگری مرتبط با ساعتهای اعلام اوقات نماز.[۲۱] تزئینات موزاییکی از عناصر شاخص رواقهای صحن بوده است. به گزارش خالد سلطانی، بزرگترین بخش باقیمانده از این تزئینات در بالای دیوار رواق غربی قرار دارد و صحنهای از رود بردی و مناظر شهری دمشق را نشان میدهد. [۲۲]
در صحن جامع، قبةالمال، قبةالوضوء، قبةالساعات و قبةالنصر قرار دارند. قبةالمال در ۱۷۲ق به دست فضل بن صالح بن علی عباسی برای نگهداری اموال و ذخایر مسجد ساخته شد.[۲۳] قبةالوضوء در ۳۶۹ق ساخته شد و پس از زلزله ۱۱۷۳ق، در ۱۱۸۲ق بازسازی شد و «صخره قربان» نیز نامیده شده است؛ در روایتی، این مکان به قربانی هابیل و قابیل نسبت داده شده است.[۲۴]
حرم
حرم مسجد جامع اموی حدود ۱۳۶ متر طول و ۳۷ متر عرض دارد و از سه شبستان طولی تشکیل شده است که موازی دیوار قبله و در جهت شرق به غرب امتداد دارند. این شبستانها بهوسیله دو ردیف طاق بر ستونها از یکدیگر جدا میشوند و طاقهای بزرگ پایینی، طاقهای کوچکتر طبقه بالا را حمل میکنند..[۲۵]
یافته و گنبد اصلی مسجد، معروف به قبةالنسر یا قبةالرصاص، بر فراز بخش مرکزی آن قرار دارد. ابنجبیر این بخش را به پیکر نسری تشبیه کرده و گنبد را سر و مجاز را سینه آن دانسته است. [۲۶]
در نمای شمالی مجاز، رو به صحن، دهانهای بزرگ و باشکوه قرار دارد که ساختار آن از ویژگیهای شاخص معماری حرم بهشمار میرود.[۲۷]
در بخش شرقی حرم، مقام منسوب به یحیی بن زکریا (یحیی پیامبر/یوحنا تعمیددهنده) قرار دارد. در روایتهای مربوط به مسجد، گفته شده است که سر یحیی هنگام حفر پیهای بنا یافت شد و به فرمان ولید در همان محل باقی ماند. این بنا در آتشسوزی ۱۳۱۱ق/۱۸۹۳م آسیب جدی دید و پس از آن بازسازی شد؛ بنای کنونی مقام یحیی نیز از دوره عثمانی و جایگزین بنای چوبی پیشین دانسته شده است.[۲۸]
نور حرم از پنجرههای دیوارهای جانبی و پنجرههای مجاز و گنبد تأمین میشود. ابنجبیر در توصیف مسجد، شمار پنجرههای شیشهای رنگین و زراندود را ثبت کرده و در مجموع ۷۴ پنجره را برشمرده است؛ در دو بخش طولی طرفین محراب نیز شمار پنجرهها بهصورت جداگانه ذکر شده است.[۲۹] پنجرهها دارای مشبکهای گچی و شیشههای رنگین بودند و با نقشهای گیاهی و هندسی تزئین میشدند. ابنجبیر این پنجرهها را «شمسیات» نامیده و از انعکاس نور و رنگ آنها در فضای حرم تمجید کرده است.[۳۰]
پانویس
- ↑ مسعودی، مروجالذهب، ۱۴۲۵ق، ج۱، ص۱۰.
- ↑ ابنکثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۹، ص۷۰.
- ↑ برای نمونه مگاه کنید به: بلاذری، فتوح البلدان، ۱۹۵۶م، ج۱، ص۱۴۶.
- ↑ ابنکثیر، البدایة و النهایة، ۱۴۰۷ق، ج۹، ص۱۶۰.
- ↑ مقدسی، احسن التقاسیم، ۱۳۶۱ش، ص۲۲۲.
- ↑ حافظ، الجامع الأموی بدمشق، ۱۹۸۵م، ص۱۳.
- ↑ آل عمران:۳۹.
- ↑ ابن عمری، همان کتاب، ص۴۷.
- ↑ ابن حورانی، زیارات الشام، ص۱۴-۱۵.
- ↑ ابن حورانی، زیارات الشام، ص۱۴-۱۵.
- ↑ ابن اعثم، الفتوح، ۱۴۱۱ق، ج۵، ص۱۲۹-۱۳۰.
- ↑ «محل حضور اسرای کربلا در مسجد اموی»، خبرگزاری بین المللی قرآن.
- ↑ خوارزمی، مقتلالحسین، ج۲، ص۷۵؛ ابن کثیر، همان کتاب، ج۸، ص۲۰۴.
- ↑ مقاله جامع اموی دمشق.
- ↑ اکرم العلبی، دمشق بین عصر ممالیک و عثمانی، ص۱۶۶.
- ↑ مقدسی، احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، ۱۹۰۶م، ص۱۵۸.
- ↑ مقدسی، احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، ۱۹۰۶م، ص۱۵۸-۱۵۹.
- ↑ حافظ، الجامع الأموی بدمشق، ۱۹۸۵م، ص۱۳.
- ↑ خالد السلطانی، «في رحاب صحن الجامع الأموي»، الحوار المتمدن.
- ↑ Grafman and Ayalon, “The Two Great Syrian Umayyad Mosques,” 1999، ص۸.
- ↑ وزارت فرهنگ فرانسه، «The Building’s Forms and Functions»، پروژه مسجد جامع اموی دمشق، Ministère de la Culture, France.
- ↑ خالد السلطانی، «في رحاب صحن الجامع الأموي»، الحوار المتمدن.
- ↑ نعیمی، الدراس فی تاریخ المدارس، ۱۴۱۰ق، ۱۹۹۰م، ج۲، ص۲۹۶.
- ↑ مسعودی، مروج الذهب، حاشیه، ج۲، ص۱۱۲؛ نصرالدین البحره، دمشق الاسرار، ص۱۲ به نقل از عبدالوهاب المقدسی.
- ↑ Discover Islamic Art, “Umayyad Mosque,” Museum With No Frontiers.
- ↑ ابنجبیر، رحلة ابن جبیر، ص۲۱۳.
- ↑ Richter-Bernburg, L., “Between Marvel and Trial: Ibn Jubayr and the Umayyad Mosque,” در بررسی معماری مسجد.
- ↑ Burns, Ross, Damascus: A History, 2005، ص۸۴.
- ↑ ابنجبیر، رحلة ابن جبیر، دار و مکتبة الهلال، ص۲۱۴.
- ↑ ابنجبیر، رحلة ابن جبیر، دار و مکتبة الهلال، ص۲۱۴.
منابع
- بلاذری، احمد بن یحیی، فتوح البلدان، تحقیق: صلاح الدین المنجد، قاهره، نشر مکتبة النهضة المصریة، ۱۹۵۶م.
- مسعودی، علی بن حسین، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقیق: سعید محمد لحّام، بیروت، دارالفکر، ۱۴۲۵ق.
- ابنکثیر، اسماعیل بن عمر، البدایه والنهایه، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۶م.
- حافظ، محمد مطیع، الجامع الأموی بدمشق؛ نصوص لابن جبیر، والعمری، والنعیمی، دمشق، دار ابن کثیر، ۱۹۸۵م.
- مقدسی، محمد بن احمد، احسن التقاسیم فی معرفة الاقالیم، دار صادر، بیروت، ۱۹۰۶م،
- السلطانی، خالد، «في رحاب صحن الجامع الاموي»، وبگاه الحوار المتمدن، تاریخ درج مطلب: ۱۰ نوامبر ۲۰۰۹م، تاریخ بازدید: ۳۱ شهریور ۱۴۰۵ش.
- گرافمن، رافی و روزن-آیالون، میریام، «An Annual on the Visual Culture of the Islamic World»، مجله Muqarnas، شماره ۱۶، سال ۱۹۹۹م.
- «The Building’s Forms and Functions»، وزارت فرهنگ فرانسه، تاریخ بازدید: ۳۱ شهریور ۱۴۰۵ش.
- ابنجبیر، محمد بن احمد، رحلة ابن جبیر، بیروت، دار و مکتبة الهلال، بیتا.
پیوند به بیرون