حافظ اسد
مقالات ویکیشیعه با رویکرد «ارتباط با مکتب اهلبیت» نوشته میشوند. برای آگاهی از دیگر ابعاد موضوع، منابع دیگر را جویا شوید. |
| رئیسجمهور سوریه (۱۹۷۱-۲۰۰۰م) | |
| شناسنامه | |
|---|---|
| نام کامل | حافظ علی الأسد |
| لقب | القائد الخالد |
| زادروز | ۶ اکتبر ۱۹۳۰م/۱۵ مهر ۱۳۰۹ش |
| کشور تولد | سوریه |
| تاریخ درگذشت | ۱۰ ژوئن ۲۰۰۰م/۲۱ خرداد ۱۳۷۹ش |
| شهر درگذشت | دمشق |
| کشور درگذشت | سوریه |
| آرامگاه | روستای قَرْداحَه در سوریه |
| نام همسر | اَنیسه مخلوف |
| فرزندان | باسل، بَشّار، ماهر، مَجْد، بُشریٰ |
| خویشاوند سرشناس | بشار اسد (فرزند)، ماهر اسد (فرزند) |
| دین | اسلام |
| مذهب | علوی |
| پیشه | سیاستورز، فرمانده نظامی |
| اطلاعات سیاسی | |
| مناصب | رئیسجمهور سوریه (از ۱۹۷۱م تا ۲۰۰۰م) |
| پیش از | بشار اسد |
حافظ اسد (۱۹۳۰–۲۰۰۰م) رئیسجمهور سوریه از ۱۹۷۱م تا ۲۰۰۰م که ارتباط نزدیکی با جمهوری اسلامی ایران و گروههای مقاومت در لبنان و فلسطین داشت. وی در ۱۹۳۰م در خانوادهای از طایفه علویان به دنیا آمد. در نوجوانی عضو حزب بعث سوریه شد و پیش از ریاست جمهوری، تجربه فرماندهی نیروی هوایی و وزارت دفاع را در کارنامه داشت.
وی از اولین رهبران عرب بود که با جمهوری اسلامی ایران ارتباط برقرار کرد و در جنگ ایران و عراق از حامیان ایران بود. با درگذشت او، فرزندش بشار اسد به ریاست جمهوری رسید.
زندگی شخصی و مناصب نظامی و سیاسی
حافظ اسد در ۶ اکتبر ۱۹۳۰م (۱۴ مهر ۱۳۰۹ش) در روستای قَرْداحَه، از توابع استان لاذقیه در سوریه متولد شد. خانواده او از علویان سوریه و از طبقه روستایی بودند. در سال ۱۹۶۴م فرمانده نیروی هوایی و در سال ۱۹۶۶م وزیر دفاع سوریه شد. در سال ۱۹۷۰م با اجرای کودتایی منصب نخستوزیری را در اختیار گرفت و در مارس ۱۹۷۱م با پیروزی در انتخابات به ریاستجمهوری سوریه رسید و تا زمان درگذشتش در سال ۲۰۰۰م در این منصب بود.[۱]
حافظ اسد در ۲۱ خرداد ۱۳۷۹ش (۱۰ ژوئن ۲۰۰۰م) در دمشق درگذشت و در زادگاهش (روستای قَرداحَه) به خاک سپرده شد. پس از درگذشت او، فرزندش بشار اسد به ریاستجمهوری رسید و حکومت خاندان اسد در سوریه ادامه پیدا کرد. درگذشت حافظ اسد اندکی پس از خروج نیروهای اسرائیلی از جنوب لبنان اتفاق افتاد؛ رویدادی که در فضای سیاسی منطقه بهعنوان یکی از دستاوردهای مهم مقاومت لبنان شناخته شد.[۲]
در ۲۱ آذر ۱۴۰۳ش و پس از سقوط حکومت بشار اسد در سوریه، قبر حافظ اسد توسط عدهای از معترضان مسلح به آتش کشیده شد.[۳]
ارتباط با جریانهای شیعی

امام موسی صدر، رهبر شیعیان و رئیس مجلس اعلای اسلامی شیعیان لبنان را از شخصیتهای تأثیرگذار در روابط حافظ اسد با جریانهای شیعی دانستهاند. بر اساس گزارشهایی که الجزیره از روابط این دو شخصیت نقل کرده، امام موسی صدر با حافظ اسد ارتباط نزدیکی داشت و در موضوع هویت مذهبی علویان سوریه نیز نقش ایفا کرد؛ از جمله در سال ۱۹۷۳م، علویان را بخشی از جامعه مسلمانان و از طایفه شیعه معرفی کرد. این موضع در شرایطی مطرح شد که قانون اساسی سوریه، مسلمانبودن رئیسجمهور را شرط تصدی این مقام قرار داده بود و هویت مذهبی حافظ اسد در این زمینه اهمیت سیاسی داشت.[۴]
این موضوع را از جنبه دیگری نیز مهم دانستهاند؛ زیرا گزارشهایی درباره فعالیت برخی علمای شیعه در مناطق علوینشین سوریه و تلاش برای پیوند دو جامعه منتشر شده است.[۵]
روابط با جمهوری اسلامی و گروههای مقاومت
سیاست خارجی حافظ اسد را بر حضور فعال سوریه در تحولات منطقهای و تلاش برای حفظ و ارتقای موقعیت این کشور در برابر اسرائیل و سایر قدرتهای منطقهای استوار دانستهاند. مسئله فلسطین و بازپسگیری بلندیهای جولان، روابط با کشورهای عربی، جنگ ایران و عراق، جنگ خلیج فارس و تحولات لبنان از مهمترین موضوعات سیاست خارجی او به شمار میرفتند. در این میان، اتحاد راهبردی با جمهوری اسلامی ایران و همکاری با حزبالله لبنان، بهویژه از دهه ۱۹۸۰م، را دارای جایگاهی مهم در راهبرد منطقهای سوریه دانستهاند، بهطوری که به این کشور امکان میداد ضمن مقابله با اسرائیل، نفوذ خود را در تحولات لبنان و معادلات منطقهای حفظ کند.[۶]
روابط با جمهوری اسلامی ایران

بر اساس گزارش خبرگزاری الجزیره، ارتباط میان حکومت سوریه و برخی شخصیتهای انقلاب اسلامی ایران، حتی پیش از پیروزی انقلاب و از طریق ارتباطات امام موسی صدر شکل گرفته بود. حافظ اسد را از نخستین رهبران عرب دانستهاند که پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران با حکومت جدید ایران ارتباط برقرار کرد. این روابط در شرایطی گسترش یافت که بسیاری از کشورهای عربی در جنگ ایران و عراق از حکومت صدام حسین حمایت میکردند[۷] اما حکومت حافظ اسد در کنار جمهوری اسلامی ایران قرار گرفت.[۸] از جمله اقدامات وی در این دوره را کمک به ایران جهت خرید سلاح از کشورهای شرق اروپا[۹] و همچنین جلوگیری از انتقال نفت عراق از طریق خط لوله سوریه به دریای مدیترانه که بر درآمدهای اقتصادی حکومت عراق تأثیر گذاشت برشمردهاند.[۱۰]
همکاری ایران و سوریه را پس از جنگ نیز رو به گسترش گزارش کردهاند، به شکلی که سوریه به یکی از متحدان اصلی جمهوری اسلامی ایران در منطقه تبدیل شد.[۱۱] سید علی حسینی خامنهای در پیامی به مناسبت درگذشت حافظ اسد، وی را شخصیتی مبارز و ممتاز در جهان عرب و اسلام و استوانه مقاومت توصیف کرد و استمرار مبارزه در زمینهای اشغالی فلسطین را مرهون حمایتهای بیدریغ وی دانست. همچنین وی را از حامیان همیشگی انقلاب اسلامی ایران توصیف نمود.[۱۲]
حمایت از گروههای مقاومت لبنان
حافظ اسد را از حامیان فعالیت حزبالله در برابر اسرائیل، و حکومت سوریه را مسیر ارتباطی مهمی برای پشتیبانی ایران از این جنبش دانستهاند. حمایت از گروههای مقاومت لبنان را از مهمترین جنبههای ارتباط حکومت حافظ اسد با تشیع و جمهوری اسلامی ایران برشمردهاند.[۱۳] عَبْدُالحَلیم خُدّام (معاون حافظ اسد در زمان ریاست جمهوری) در خاطرات خود نقل کرده که سپاه پاسداران در جریان حمله اسرائیل به جنوب لبنان در سال ۱۹۸۲م برای تأسیس حزبالله نیروهایی را با هماهنگی ما از طریق سوریه به لبنان فرستاد. همچنین میگوید حافظ اسد اعتماد عمیقی به امام موسی صدر و پس از او به نَبیهْ بِرّی (رؤسای جنبش اَمَل) داشت و جنبش امل را در درگیریهایش یاری کرد.[۱۴]
ارتباط با مسئله فلسطین
حافظ اسد در سخنرانیهای متعددی به اهمیت حمایت از فلسطین و مبارزه با اشغالگری اسرائیل اشاره مینمود.[۱۵] وی را از منتقدان توافقهای صلح میان کشورهای عربی و اسرائیل برشمردهاند.[۱۶] سوریه دوران حافظ اسد را میزبان بسیاری از گروههای مقاومت فلسطینی گزارش نمودهاند. پس از امضای توافق کمپدیوید میان مصر و اسرائیل در سال ۱۹۷۸م، سوریه در کنار برخی کشورهای عربی و سازمان آزادیبخش فلسطین در جبههای موسوم به «جبهه پایداری و مقابله» قرار گرفت.[۱۷]
در دهه ۱۹۹۰م سلسله مذاکراتی میان سوریه و اسرائیل با میانجیگری آمریکا و با هدف رسیدن به صلح با فراز و نشیبهای متعدد دنبال شد. اما اختلاف بر سر مرزهای جولان، منابع آبی، ترتیبات امنیتی، زمانبندی عقبنشینی و روابط سوریه با ایران، حزبالله و گروههای فلسطینی، مانع دستیابی به توافق نهایی و برقراری صلح شد.[۱۸]
پانوشت
- ↑ «حافظ الأسد رئيس حكم سوريا بالحديد والنار»، الجزیره.
- ↑ «حافظ الأسد رئيس حكم سوريا بالحديد والنار»، الجزیره؛ «حافظ الأسد»، الجزیره.
- ↑ «لحظات تخریب قبر حافظ اسد توسط تحریرالشام»، تابناک.
- ↑ «محور الممانعة.. الفكرة وحدودها (2): سوريا الحلقة الذهبية»، الجزیره.
- ↑ «التشيّع.. قوة إيران الناعمة في سوريا»، الجزیره.
- ↑ Sottimano, Syria: From National Independence to Proxy War، ۲۰۱۸م، ص۱۶۱-۱۶۷
- ↑ «الحرب العراقية الإيرانية.. طموح صدام وأحلام المرشد»، الجزیره.
- ↑ امینآبادی، «بی پرده با تاریخ؛ نگاهی به حوادث اسفند ۱۳۶۰ و فروردین ۱۳۶۱، حمایت قاطع حافظ اسد از ایران در جنگ تحمیلی»، ص۷۲-۷۳.
- ↑ «خدام: کنت أول وآخر مسؤول سوری یلتقی الخمینی... وهذا محضر الاجتماع(الحلقة۱۰)»، الشرق الأوسط، ۴ می ۲۰۲۱م.
- ↑ «كيف سيغير سقوط الأسد شكل المنطقة؟»، الجزیره.
- ↑ «كيف سيغير سقوط الأسد شكل المنطقة؟»، الجزیره.
- ↑ «پیام تسلیت به آقای دکتر بشار اسد در پی درگذشت آقای حافظ اسد»، دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتاللهالعظمی خامنهای.
- ↑ «سوريا.. دليل المستبدين للحفاظ على دولة بدون سيادة»، الجزیره؛ «حافظ الأسد»، الجزیره.
- ↑ «خدام: کنت أول وآخر مسؤول سوری یلتقی الخمینی... وهذا محضر الاجتماع(الحلقة۱۰)»، الشرق الأوسط، ۴ می ۲۰۲۱م.
- ↑ برای نمونه نگاه کنید: زیتون، «الحرب و السلام فی فکر القائد الخالد حافظ الأسد»، ص۱۲۷-۱۳۱.
- ↑ امامی، پیامدهای ناشی از درگذشت حافظ اسد، ص۶.
- ↑ «حافظ الأسد»، الجزیره.
- ↑ «المفاوضات السورية - الاسرائیلیة ۱۹۹۱-۲۰۰۰»، التاریخ السوری المعاصر.
منابع
- «المفاوضات السورية - الاسرائیلیة ۱۹۹۱-۲۰۰۰»، التاریخ السوری المعاصر، تاریخ بازدید: ۲۷ آبان ۱۴۰۵ش.
- «لحظات تخریب قبر حافظ اسد توسط تحریرالشام»، تابناک، تاریخ درج مطلب: ۲۱ آذر ۱۴۰۳ش، تاریخ بازدید: ۲۷ آبان ۱۴۰۵ش.
- «حافظ الأسد»، الجزیره، تاریخ درج مطلب: ۳ اکتبر ۲۰۰۴م، تاریخ بازدید: ۲۷ آبان ۱۴۰۵ش.
- «الحرب العراقية الإيرانية.. طموح صدام وأحلام المرشد»، الجزیره، تاریخ درج مطلب: ۲۶ ژانویه ۲۰۱۶م، تاریخ بازدید: ۲۷ آبان ۱۴۰۵ش.
- «من هم الرؤساء الذين حكموا سوريا عبر التاريخ؟»، بیبیسی عربی، تاریخ درج مطلب: ۱۲ بهمن ۱۴۰۳ش، تاریخ بازدید: ۲۷ آبان ۱۴۰۵ش.
- «حافظ الأسد رئيس حكم سوريا بالحديد والنار»، الجزیره، تاریخ درج مطلب: ۲۰ اکتبر ۲۰۱۴م، تاریخ بازدید: ۲۶ آبان ۱۴۰۵ش.
- «سوريا.. بلاد الشام التي تعاقبت عليها حضارات عريقة»، الجزیره، تاریخ درج مطلب: ۳ نوامبر ۲۰۱۴م، تاریخ بازدید: ۲۶ آبان ۱۴۰۵ش.
- «محور الممانعة.. الفكرة وحدودها (2): سوريا الحلقة الذهبية»، الجزیره، تاریخ درج مطلب: ۲۶ ژانویه ۲۰۲۴م، تاریخ بازدید: ۲۶ آبان ۱۴۰۵ش.
- «كيف سيغير سقوط الأسد شكل المنطقة؟»، الجزیره، ۲۲ دسامبر ۲۰۲۴م، تاریخ بازدید: ۲۶ آبان ۱۴۰۵ش.
- «التشيّع.. قوة إيران الناعمة في سوريا»، الجزیره، تاریخ درج مطلب: ۱۰ آوریل ۲۰۲۴م، تاریخ بازدید: ۲۶ آبان ۱۴۰۵ش.
- «سوريا.. دليل المستبدين للحفاظ على دولة بدون سيادة»، الجزیره، تاریخ درج مطلب: ۲۸ آوریل ۲۰۲۴م، تاریخ بازدید: ۲۶ آبان ۱۴۰۵ش.
- «پیام تسلیت به آقای دکتر بشار اسد در پی درگذشت آقای حافظ اسد»، دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتاللهالعظمی خامنهای، تاریخ درج مطلب: ۲۱ خرداد ۱۳۷۹ش، تاریخ بازدید: ۲۷ آبان ۱۴۰۵ش.
- «خدام: کنت أول وآخر مسؤول سوری یلتقی الخمینی... وهذا محضر الاجتماع(الحلقة۱۰)»، الشرق الأوسط، ۴ می ۲۰۲۱م.
- امامی، محمدعلی، پیامدهای ناشی از درگذشت حافظ اسد، مجله رویدادها و تحلیلها، شماره ۱۴۰، مرداد و شهریور ۱۳۷۹ش.
- امینآبادی، سیدروحالله، «بی پرده با تاریخ؛ نگاهی به حوادث اسفند ۱۳۶۰ و فروردین ۱۳۶۱، حمایت قاطع حافظ اسد از ایران در جنگ تحمیلی»، مجله پاسدار اسلام، شماره ۴۰۹، اسفند ۹۴ و فروردین ۹۵.
- زیتون، عبدالوهاب، «الحرب و السلام فی فکر القائد الخالد حافظ الأسد»، مجله المعرفه، شماره ۴۷۷، ربیع الاول ۱۴۲۴ق.
- Aurora Sottimano, Syria: From National Independence to Proxy War, Cham, Palgrave Macmillan, 2018.