الجامع الکبیر (صنعاء)

تصویر مسجد الجامع الکبیر صنعا

الجامع الکبیر (صنعاء) نخستین مسجد بناشده در یمن و سومین مسجد بناشده در تاریخ اسلام. ساخت این مسجد را به سال ششم هجری قمری و به دستور پیامبر اسلام(ص) نسبت داده‌اند. مسجد الجامع الکبیر، یکی از مراکز بزرگ آموزشی اسلامی به‌شمار رفته است. از وَبَر بن یُحَنِّس به‌عنوان سازنده اصلی آن یاد شده است؛ هرچند در برخی نقل‌ها از افراد دیگری همچون فروة بن مُسیک مرادی و دیگران نام‌برده شده است. این مسجد در حدفاصل قصر تاریخی غُمدان و صخره مُلَمْلَمه ساخته شده و قبله آن به‌سوی کوه ضین قرار گرفته است. بنای اولیه مسجد، ساختمانی مربعی شکل، به ضلع حدود ۱۲ متر با یک درب جنوبی و ۱۲ ستون بوده است. در دوره‌های بعدی، گسترش و نوسازی‌های متعددی صورت گرفته است.

وسعت کنونی الجامع الکبیر صنعا به حدود ۶۶۰۷ متر مربع می‌رسد و دارای ۱۸۳ ستون است که قدمت برخی از آن‌ها به قرن‌های چهارم تا ششم میلادی بازمی‌گردد. این مسجد علاوه بر ارزش تاریخی و معماری، به‌خاطر وجود مقابر برخی شخصیت‌های مذهبی و وجود کتابخانه‌ای حاوی هزاران نسخه خطی نادر، از جمله قرآن‌ منسوب به امام علی(ع)، موردتوجه قرارگرفته است.

اهمیت و جایگاه الجامع الکبیر صنعا

مسجد الجامع الکبیر صنعا، اولین مسجدی است که در یمن بنا گردید. این مسجد را سومین مسجد در اسلام بعد از مسجد قبا و مسجدالنبی دانسته‌اند. بنای این مسجد را به سال ششم هجری قمری و به دستور پیامبر(ص) دانسته‌اند. از مسجد الجامع الکبیر به‌عنوان یک مرکز علمی و فرهنگی پرسابقه همچون الازهر مصر یاد شده است.

مسجد الجامع الکبیر به سفارش پیامبر در حدفاصل قصر تاریخی غُمدان و صخره مشهور مُلَمْلَمه بناگردید؛ صخره‌ای که در نوسازی‌های بعدی در دیوار غربی این مسجد قرارگرفت. طبق دستور پیامبر، قبله این مسجد به سمت کوه رملی ضین واقع در ۳۰ کیلومتری صنعا قرارداده شد. کوه ضین از جمله کوه‌های مقدس به شمار رفته که در بالای آن مسجدی وجود دارد که محل اجابت دعا تلقی شده است. در سمت راست قبله مسجد، در قصر غُمدان، چاهی وجود دارد که گفته می‌شود توسط سام بن نوح به عنوان اولین چاه پس از طوفان نوح احداث شده است. از وَبَر بن یُحَنِّس به عنوان بناکننده این مسجد یادشده است. برخی نقل‌های دیگر فَروَة بن مُسَیک مرادی یا ابان بن سعید یا مهاجر بن امیه (برادر اُم‌سَلَمه) را بناکننده این مسجد قلمداد کرده‌اند. گفته می‌شود این مسجد ۴۰ روز قبل از مسجد ذِمّار و ۶ ماه پیش از مسجد الجَنَد ساخته شد.

طبق گزارش‌ها، ابعاد اولیه مسجد الجامع الکبیر، یک ساختمان مربعی شکل به ضلع ۱۲ متر بوده است که تنها یک درب در سمت جنوب داشت و دارای ۱۲ ستون بود. مشهورترین ستون آن را ستون المَنقوره و سپس المَسموره گفته‌اند که به ترتیب ستون ششم و نهم از سمت شرق به‌شمار رفته‌اند. در نوسازی‌های بعدی برای این مسجد دوازده درب نصب گردید؛ ۳ درب در سمت قبله قرارگرفت که درب میانی را باب‌القبله نامیدند. در سمت شرق، ۵ درب تعبیه گردید؛ آن‌که در سمت قبله قراردارد باب‌الرعد نام گرفت. ضلع جنوبی آن فقط یک درب دارد به نام باب‌العَدَنی. در جهت غرب مسجد ۳ درب قراردارد؛ آن‌که در سمت قبله واقع‌شده است باب‌الکشک و در کنار آن باب الکرع الاوسط و در نهایت باب‌الطویل نامیده شده است. گفته می‌شود درب‌های فولادی قصر غمدان را به این مسجد منتقل کرده‌اند که نوشته‌هایی به خط مُسنَد متعلق به قبیله حِمیَر بر آن نقش بسته است. وسعت کنونی این مسجد به ۶۶۰۷ متر مربع می‌رسد. این مسجد دارای ۱۸۳ ستون است که قدمت آنها را قرن چهارم تا ششم میلادی ذکر کرده‌اند.

قاضی عبدالاعلی بن محمد نمازخواندن در این مسجد را غنیمت دانسته است. همچنین گفته شده است اگر کسی به تکبیر نماز صبح در مسجد جامع صنعا برسد، خدا برائت از آتش و نفاق را به او اعطا خواهد کرد. از طرف دیگر حدیثی نقل کرده‌اند اگر کسی چندین نماز جمعه در مسجد صنعا بخواند، خدا آتش را بر او حرام می‌سازد.

تاریخچه نوسازی مسجد

تصویر قدیمی از اتاق درون صحن مسجد جامع صنعا ساخته شدن توسط سنان پاشا

مسجد الجامع الکبیر صنعا برای اولین بار، به دستور ولید بن عبدالملک، خلیفه اموی و توسط ایوب بن یحیی گسترش یافته و تجدید بنا شد. وی ساختمان مسجد را از جهت قبله گسترش داد. سپس در ابتدای خلافت عباسی، عمر بن عبدالحمید، اولین والی حکومت بنی‌العباس در یمن، برای این مسجد درب نصب کرد. این مسجد در سال‌های ۱۳۶ق و ۲۶۵ق نیز شاهد بازسازی‌های جدید بود.

در سال ۶۰۳ق مناره غربی مسجد به طور کامل نوسازی گردید. گفته شده که نوسازی مناره شرقی و حفر چاه نیز در همین زمان انجام گرفت و یک باغ برای این مسجد وقف گردید. در زمان سنان پاشا، از حاکمان عثمانی در اوائل قرن یازدهم، صحن مسجد و یک اتاق با یک گنبد احداث گردید. این اتاق جهت نگهداری از اسناد از جمله دستورالعمل سنان پاشا درباره موقوفات صنعاء بناشد.

در سال ۱۹۷۵م یک گروه فرانسوی به ترمیم بنای این مسجد پرداخت. در سال ۲۰۰۶م نیز یک عملیات ترمیم دیگری بر روی این مسجد انجام گرفت که طی کاوش‌های صورت گرفته، زیرزمین‌های قدیمی این مسجد و آثار تاریخی جدیدی کشف گردید.

ائمه جماعت مسجد الجامع الکبیر

سعید بن اَبان بن العاص، فرستاده پیامبر(ص) به صنعا در این مسجد نماز جماعت را برپاکرده و سپس سفارشات پیامبر را برای مردم بازگو کرد. در زمان خلافت ابوبکر، عبدالرحمن بن بزرج به عنوان امام جماعت این مسجد منصوب گردیده بود. عبدالله بن محمد قَطِرانی در سال ۲۹۹ق امام جماعت این مسجد گردید.

مدفونان در مسجد الجامع الکبیر

از مُطَرَّف بن ایوب نقل شده است که در مسجد الجامع الکبیر صنعا یکی از پیامبران دفن شده است که نام او را حنظلة بن صفوان دانسته‌اند. در کنار مناره شرقی دو قبر وجود دارد؛ یکی متعلق به یکی از فرزندان امام حسن(ع) و دیگری محمد بن موسی از نوادگان عباس بن علی بن ابی‌طالب (۳۹۹ق) دانسته شده است.

به گفته تاریخ‌نویسان زیر گنبد عَوسَجه در سمت غربی انتهای مسجد قبر محمد بن مُطهَّر بن یحیی (۷۲۸ق) معروف به امام مهدی از نوادگان امام حسن(ع) و فرزندش مطهر بن محمد بن مطهر (۷۸۱ق) قراردارد. یحیی بن الحسین بن یحیی (۷۲۹ق) از نوادگان یحیی بن الحسین، مشهور به امام هادی، از مشهورترین امامان زیدیه و محمد بن ادریس (۷۱۴ق) صاحب کتاب غُلَّةُ الصادی علی مذهبِ الهادی، از دیگر دفن‌شدگان در آن مکان یاد شده است.

کتابخانه مسجد جامع الکبیر

کتابخانه مسجد الجامع الکبیر صنعا را حاوی پنج هزار جلد کتاب خطی دانسته‌اند. علاوه بر این، کتاب‌های نادری در این کتابخانه وجود دارد که از جمله آنها یک قرآن خطی منسوب به امام علی و یک قرآن دیگر به خط عثمان بن عَفّان عنوان شده است. قرآن خطی موسوم به مصحف صنعای ۱، از دیگر مخطوطات مسجد صنعا است که نقش مهمی در شناخت تاریخ تکوین متن قرآنی داشته است. همچنین نامه‌هایی مربوط به دوران اُمَوی در این کتابخانه نگهداری می‌شود. تعداد مکتوباتی که متعلق به قرن اول تا نهم بوده و به صورت اتفاقی در مواضع مخفی این مسجد یافت شده است، نزدیک به ۴۰ هزار عدد ذکر شده است. یحیی بن محمد بن یحیی را مؤسس کتابخانه این مسجد دانسته‌اند که با هدف محافظت از کتاب‌های نفیس صورت گرفته است.

نگارخانه

• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
• 
•